7. جبران كسری درآمد از راه‌های نابهنجار

8. مدگرايی

يكی ديگر از بحث‌های موجود در مصرف‌گرايی اين است كه با تغيير مد رايج يا با تغيير طبقه مصرفی هر شخص، نياز به اجناس مكمل(Complementary) تشديد می‌يابد، به طور مثال، وقتی شخصی خانه خود را تغيير داده و در محله مرفه‌تری سكنی گزيند، بايد وسايل متناسب با آن و خودروی متناسب آن را نيز تهيه كند تا به اصطلاح با افراد و كلاس آن محله هماهنگ باشد يا با تغيير خودروی سواری و ارتقای آن بايد پوشش متناسب با آن را اختيار كند. اين روند، مصرف‌گرايی را تشديد می‌كند و شخص مجبور است برای رعايت مد مصرف خود را افزايش دهد. مدگرايی حالت نوسازی دارد و در كالاهايی ظهور می‌يابد كه ويژگی‌های ذيل را داشته باشند.

الف) در حاشيه تغيير ناپذير هستند؛

ب) نشان‌دهنده قابليت ديد و رؤيت اجتماعی هستند؛

ج) بيانگر كالاهای غيرضروری از نظر اجتماعی هستند؛

د) از لحاظ معيارهای زيبايی‌شناسی قابل ساخت دادن و شكل‌گيری هستند.

مد و مدگرايی برای رسيدن به دو هدف ذيل صورت می‌گيرد:

الف) تطبيق يعنی هماهنگی با گروه‌های معين اجتماعی؛

ب) تفكيك، يعنی جداسازی خود از گروه‌های خاص.

9. نياز به احترام و تأييد اجتماعی

جمع‌بندی و نتيجه‌گيری

1. مصرف و مصرف‌گرايی مسأله‌ای چند بعدی است كه از جهات گوناگون قابل بررسی است. يكی از اين جهات بررسی مصرف‌گرايی از بعد جامعه‌شناسی و اقتصاد است كه اين وظيفه را جامعه‌شناسی اقتصادی به عهده می‌گيرد؛

2. مصرف‌گرايی در بستر جامعه و فرهنگ عمومی شكل می‌گيرد و عوامل غيراقتصادی نيز در شكل‌گيری آن دخيل هستند كه لازم است به آنها نيز توجه شود؛

3. در اقتصاد سه دوره نظريه‌های رايج را می‌توان برای مصرف‌ تصور كرد: در دوره مركانتيليست‌ها بر مصرف مولد كه در آن جامعه توليد‌كننده و مصرف‌كننده است تأكيد می‌شود و در دروه مارژناليست‌ها، نظريه‌پردازانی مانند كنيز و فريدمن به مصرف به عنوان موتور محركه كه بازار نگاه كرده و بر مصرف هر چه بيشتر تأكيد دارند. در دوره اخير افزون بر عوامل اقتصادی به ويژگی‌های كالا و عوامل غيراقتصادی موثر در مصرف نيز توجه دارند؛

4. مصرف‌گرايی، اصالت دادن به مصرف و هدف قرار دادن رفاه و دارايی‌های مادی است. برخی خوشبختی را با مصرف‌گرايی و خريد دارايی‌های مادی يكسان گرفته‌اند؛

5. مفهوم مصرف‌گرايی در ادبيات دينی با مفاهيم اسراف، تبذير و اتراف مطابقت دارد و اين مفاهيم، افعال ناپسند و حرام هستند؛ بنابراين مصرف بی‌رويه و هدف قراردادن مصرف، جايز نيست؛

6. اسلام مسلمانان و انسان‌ها را به حفظ جان و مال خود سفارش كرده و از كنز و راكد گذاشتن سرمايه بر حذر داشته است و از طرفی مسلمانان را به كار و كوشش و فعاليت‌های اقتصادی فراخوانده است؛

7. اسلام با مصرف كردن مخالف نيست و مسلمانان را به ميانه‌روی و اعتدال در مصرف و كوشش برای تأمين وسايل زندگی در طول سال ترغيب می‌كند؛ بنابراين مصرف به خودی خود و در حد كفاف و بدون اسراف و تبذير ممدوح بوده و مورد تأييد اسلام است؛

8. مصرف‌گرايی و رواج آن آثار ذيل را در جامعه بر جا می‌گذارد: تبديل ثروت و مصرف به ارزش؛ نمايش ثروت؛ نياز آفرينی؛ شكاف طبقاتی؛ احساس محروميت؛ فشار هنجاری؛ جبران كسری درآمد از راه‌های نابهنجار؛ مدگرايی؛ نياز به احترام و تأييد اجتماعی.

پيشنهادها و راهكارها:

مصرف هر جامعه‌ای وابسته به فرهنگ و هنجارهای حاكم بر آن است و تغيير رويه مصرف و رواج مصرف‌گرايی از ديدگاه انديش‌وران غرب و از تغيير نگراش و انديشه آغاز می‌شود. آنان با تغيير انديشه غالب و به وسيله تبليغات و تهاجم فرهنگی جوامع را به مصرف‌گرايی كه ضامن بقای نظام سرمايه‌داری است و می‌كشانند. اين تغيير نگرش با توجه به فرهنگ و بافت هر جامعه‌ای از شدت و ضعف برخوردار است. در سال‌های اخير در كشور ما نيز شاهد تغيير نگرش بوده‌ايم كه در مقاله به برخی از آنها اشاره كرديم. گرچه اكثر عوامل و اثرات مصرف‌گرايی در جوامع بشری يكسان است اما برای جلوگيری از مصرف بی‌رويه و اسراف و اصلاح الگوی مصرف كشورمان نياز داريم كه اين موضوع در خصوص جامعه خودمان بررسی شود و برای اصلاح آن برنامه‌ريزی شود. گام نخست در اصلاح الگوی مصرف اصلاح نوع نگرش و انديشه جاری در جامعه و به ويژه دولت‌مردان است زيرا اصلاح الگوی مصرف و برنامه‌ريزی برای آن با رواج مصرف‌گرايی و مصرف كالاها و خدمات گوناگون سازگار نيست. متأسفانه در شرايط كنونی كشور، مردم به مصرف ترغيب می‌شوند كه اين نگرش از سال 1368 با سياست توسعه اشاعه يافته و هر روز بيشتر می‌شود؛ بنابراين لازم است در گام نخست اين نگرش اصلاح شود. از طرفی مصرف موتور محركه اقتصاد است اما مصرف كالای خارجی و لوكس كه در داخل جايگزين دارد، به نفع كشور نيست. بلكه بايد با بالا بردن كيفيت كالای داخلی، مردم به مصرف معقول آنها با رعايت و ملاحظه آموزه‌های اسلامی تشويق شوند. برای كسب رسيدن به اين هدف لازم است نظارت و كنترل دقيق، كافی و علمی به مقوله تبليغات داشته باشيم. تبليغات با خود بار ارزشی را به همراه داشته و تبعات خاصی دارد. بنابراين اين موضوع به حساسيت و اهميت كنترل اين بخش می‌افزايد. گام بعدی توجه به ارزش‌های دينی مانند: قناعت و پرهيز از كنز و فرهنگ‌سازی و الگوسازی براساس آموزه‌های اسلامی در جامعه و جلوگيری از اشاعه ارزش‌های غيردينی و اخلاقی مانند: اسراف و تبذير و برنامه‌ريزی برای اجرای صحيح قوانين اسلام است.