كارشناسان توصيه مي‌كنند زنان به عنوان مديران مصرف انرژي در خانه بايد از شيوه‌هاي هوشمندانه مصرف انرژي در پخت و پز استفاده كنند كه مي‌توان به استفاده از حجم كم آب، قرار دادن درپوش روي قابلمه هنگام پخت، جوش آمدن آهسته، به حداقل رساندن زمان پخت و استفاده از ظروف زودپز كه اگرچه ساده به نظر مي‌رسد، اما در كاهش مصرف انرژي بسيار موثر اســت. بــايـد بـراي پـخـت از ظـروف متناسب با حجم غذا و براي تهيه چاي از كتري‌هاي كوچك استفاده كرد يا به جاي قابلمه و ظروف متداول پخت از ديگ زودپز استفاده كنيد كه زمان پخت را كاهش مي‌دهد. همچنين آب شدن تدريجي يخ غذاهاي منجمد قبل از شروع پخت، مي‌تواند به ازاي هر 500 گرم مواد غذايي، معادل 15 دقيقه در زمان پخت صرفه‌جويي كند. در هنگام استفاده از فر نيز بهتر است سطوح ديواره‌هاي فر را كاملا تميز كنيد تا حداكثر بازتاب گرمايي صورت گيرد. همچنين فر را ‌10 دقيقه قبل از اينكه پخت كامل شــود خــامــوش كــرده و از گــرمــاي باقيمانده استفاده كنيد.

توجه كنيد كه در فر حين پخت باز نشود چرا كه با هر بار باز كردن در انرژي زيادي براي جبران گرماي هدر رفته مورد نياز است.

در هنگام استفاده از اجاق گاز نيز بهتر است شعله گاز را متناسب با اندازه ظروف پخت و پز تنظيم كنيد و مواد غـذايـي را قـبـل از پـخـت به قطعات كوچك تقسيم كنيد. همچنين انتخاب ظرفيت و اندازه وسايل پخت و پز نظير اجاق را متناسب با تعداد افراد خانواده و ميزان استفاده انتخاب كنيد. رعايت اين نكات ساده براحتي شما را در انجام يك مديريت هوشمندانه مصرف انرژي راهنمايي خواهد كرد و نتيجه آن را در صورتحساب مصرف انرژي خود خواهيد ديد.

مسعود ابوال‌شيخي
 

مهندس احمد اسداللهی معاون تحقیقات و بهره‌برداری سازمان مدیریت منابع آب ایران از اصلاح الگوی مصرف آب می گوید:
سیاستنامه: جناب آقای مهندس! در حال حاضر وضعیت مصرف آب در کشور چگونه است و پر مصرف ترین بخش کدام است؟
بر اساس آمار و ارقام موجود میانگین سالانه حجم بارندگی ایران حدود 400 میلیارد متر معب برآورد می شود که از این مقدار 310 میلیارد متر مکعب در مناطق وهستانی با مساحتی حدود 870 هزار کیلومتر مربع و 90 میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق دشتی به وسعت 778 کیلومتر می‌بارد. از مقدار فوق حدود 294 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می‌شود و از 116 میلیارد متر مکعب حدود 93 میلیاردمتر مکعب از طریق منابع سطحی و زیر زمینی بهره‌برداری می شود و بقیه صرف تغذیه سفره های زیر زمینی می شود. از این مقدار حدود 86 میلیارد متر مکعب جهت مصارف کشاورزی و نزدیک به 7 میلیارد متر مکعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص می یابد. از آن جای که متوسط حجم کل آب سالانه کشور رقمی ثابت است تقاضا برای آب به علت رشد نسبتاً بالای جمعیت توسعه کشاورزی شهر نشینی و صنعت در سال های اخیر متوسط سرانه آب قابل تجدید کشور را تقلیل داده است. بطور کلی این رقم از حدود 5500 متر مکعب در سال 1340 به حدود 3400 متر مکعب در سال 1367 و حدود 2500 متر مکعب در سال 1367 و 2100 متر مکعب در سال 1376 کاهش یافته است. این میزان با توجه به روند افزایش جمعیت کشور با نرخ فعلی رشد در سال 1385 به حدود 1750 متر مکعب و در افق سال 1400 به حدود 1300 متر مکعب تنزل خواهد یافت.
پس در حال حاضر بزرگترین مصرف کننده آب کشور بخش کشاورزی است و حدود 92 درصد از منابع آب شور در این بخش به صرف می رسد در میان سایر بخش‌ها 6 درصد مصرف آب مربوط به بخش خانگی و 2 درصد هم سهم مصرف بخش های صنعتی کشور از منابع آب کشور است.
سیاستنامه : دلیل اینکه چرا بیشترین مصرف منابع آب در کشور ما در بخش کشاورزی است بررسی کرده‌اید؟
امروزه به طور متوسط 15 هزار متر مکعب در هکتار آب در بخش کشاورزی کشور به مصرف می‌رسد كه این میزن بسیار زیاد است و باید به 6500 هزار متر مکعب کاهش یابد. از دلایل عمده‌ی این میزان مصرف می‌‌توان به استفاده از شیوه ای سنتی آبیاری و عدم به کارگیری صحیح از سیستم آبیاری تحت فشار اشاره کرد. روش آبیاری قطره‌ای سالیان دراز در فرانسه و در کشورهای دیگر برای آبیاری در گلخانه‌ها مورد استفاده بوده است. در ایران این روش در دهه پنجاه ابداع شد و سطوح بزرگی با لین روش آبیاری شدند ولی با مرور زان مزایا و معایب این روش مشخص شد. هزینه‌های زیاد و تکنیک‌ای نسبتاً پیشرفته این روش نمک‌ها و مواد جامد معلق در آبهای ایران از معایب آبیاری قطره ای بوده و باعث شده که کشاورزان کمتر از این روش آبیاری استفاده کنند، ولی این دلیلی نیست که روش آبیاری قطره‌ای را مطرود بدانیم و در پی رفع معایب آن باشیم. به یاد داشته باشیم با استفاده از روش آبیاری قطره‌ای نسبت به روش غرقابی می‌توانیم 5 الی 6 برابر مصرف آب را کاهش دهیم. اما عمده ترین دلیل این مازاد مصرف می تواند بی ارزش بودن آب در برخی موارد رایگان بودن آن باشد که موجب شده کشاورزان قدر این نعمت گران بها را کمتر بدانند. به نظر می‌رسد که با ساماندهی و برنامه ریزی مناسب می‌توان شاهد چشمگیر اسراف آب در بخش کشاورزی بود. برای اینکه بتوانیم حد اکثر بهره‌وری را از منابع کشور داشته باشیم، باید هر چه سریعتر در نظام مدیریتی بخش کشاورزی این مهم مد نظر قرار گیرد. دولت هم برای حمایت از بخش کشاورزی در راستای اصلح الگوی مصرفی با پشتیبانی کمک های ملی و استانی 50 درصد از هزینه آبیاری تحت فشار را که معادل یک میلیون و 400 هزار تومان است به صورت بلاعوض اختصاص می دهد 50درصد دیگر این هزینه ها توسط کشاورزان پرداخت شده و اگر این امر ممکن نباشد آنها از سوی دولت به بانک های عامل معرفی و وام دریافت می‌کند.
سیاستنامه: وضعیت مصرف آب در سایر بخش‌های مصرفی چگونه است؟
در بخش شرب و شهری به طور متوسط هر فرد در شبانه روز 350 لیتر آب مصرف می‌کند در حالی که استاندارد جهانی مصرف در این بخش به 150 لیتر در شبانه روز است مقدار مصرف سرانه آب لوله‌کشی آشامیدنی در شهرهای ایران حدود 142 متر مکعب در سال است که از مصرف سرانه برخی از کشورهای اروپایی پر آب مانند اتریش (108 متر مکعب در سال) و بلژیک (105 متر مکعب در سال) بیشتر است که یکی از دلایل این امر آن است که در ایران از آب آشامیدنی تصفیه شده برای شستشو اتومبیل و حیاط و آبیاری باغچه ها و استحمام و شستن لباس و ظرف استفاده می شود. در حالی که در اکثر کشورها آب آشامیدنی از آبی که به سایر مصارف می‌رسد جاست.
سیاستنامه: چه برنامه‌هایی برای نترل مصرف آب در بخش‌های مختلف به ویژه در بخش کشاورزی می‌توان اعمال کرد؟
بازنگری بر روی دستورالعمل ها و آئین نامه های مرتبط با الگوی مصرف آب از سوی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور به هیات دولت پیشنهاد داده شده است که با توجه به نیاز کشور الگوی مصرف آب باید متغیر یابد. الگوی مصرف آب بر طبق شرایطی نظیر آب و هوا و تعداد خانوارهای ساکن در یک واحد مسکونی تعیین می شود و هم اکنون 18 تا 26 متر مکعب است که البته  بسته به نقطه جغرافیایی که در هر شهر واقع شده است متغیر می باشد. با توجه به شرایط تغییر اقلیم و وقوع خشک‌سالی در کشور مردم به تغییر الگوی مصرف اقبال نشان داده اند و با صرفه جویی که صورت داده اند تغییر الگوی مصرف آب را ایجاد کرده‌اند، اما وزارت نیرو با ابزارهایی نظیر تغییر تعرفه‌ها والگوی مصرف سعی دارند تا مصرف بی‌رویه آب را کاهش دهد با توجه به فضای خشک‌سالی‌ها در کشور یکی از مطالبات مردمی این است که کسانی که از منابع ملی نظیر آب را هدر می‌دهند مورد انتقاد قرار گرفته و جرایمی را بپردازند.
باید همه نهادها و ارگان‌های مسئول، خود را در برابر اسراف منابع کشور مکلف بدانند و در قبال آن پاسخگو باشند. باید تلاش شود ضمن کاهش مصرف آب تولید نیز افزایش یابد و راهکار اصلاح مصرف آب در بخش مصرف آب تولید نیز افزایش یابد و راهکار اصلاح مصرف آب در بخش کشاورزی نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌هاست که این کنتورها آب را به میزان الگوی تعیین شده در اختیار کشاورزان قرار می‌دهد و در صورت مصرف بیش از حد مجاز علاوه بر جلوگیری از مصرف آب از استفاده از برق نیز جلوگیری خواهد کرد.
اصلاح الگوی مصرف تنها راه برای گذر از بحران کم آبی با توجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی اصلاح الگوی مصرف در بخش‌های مختلف مناسب‌ترین و منطقی‌ترین راه حل برای گذر از بحران های موجود به نظر می رسد. بر اساس آمار و اطلاعات منتشره از کل اراضی 164 میلیون هکتار کشوردر حال حاضر 8/18 میلیون هکتار در چرخه تولید محصولات کشاورزی قرار دارد. از این مقدار حدود 8 میلیون هکتار به صورت آبی و حدود 3/6 میلیون هکتار به صورت دیم و بقیه به صورت آیش آبی و دیم مورد بهره‌برداری قرار دارند. در ارتباط با منابع  آب نیز از حدود 93 میلیارد متر مکعب منابع آب مصرف کشور حدود 86 میلیارد متر مکعب به حساب مصارف کشاورزی منظور می‌گردد.

گفتگوی از مصطفی بهرام بیگی
 

ژاپن با وسعتی حدود 378 هزار کیلومتر مربع دارای 127 میلیون نفر جمعیت می‌باشد. این کشور با برخورداری از میانگین بارش سالانه‌ی 1718 میلی‌متر، یکی از مناطق پر باران آسیا است. این میزان بارندگی سالیانه حدود دو برابر معیار جهانی (970 میلی‌لیتر در سال) است. از این رو احتمال بروز شرایط کم‌آبی و خشکسالی برای آن تصور نمی شود. اما با در نظر داشتن عامل سرانه‌ی میزان بارندگی سالانه که از حاصل‌ضرب میزان بارندگی سالیانه در وسعت کشور و تقسیم آن بر جمعیت باشد (5300متر مکعب به ازای هر نفر در سال) و مقایسه‌ی آن با میانگین جهانی (27300) متر مکعب در سال به ازای هر نفر) کشور ژاپن در زمره‌ی کشورهای مواجه با کم‌آبی خواهد بود. بررسی توانایی منابع تأمین آب در سال‌های تر و خشکسالی نشان‌دهنده‌ی آن است که ژاپن همواره در شرایط کم‌آبی وخشکسالی مواجه است. در این مقاله با بررسی وضعیت منابع تأمین و بحران های به وقوع پیوسته در طی سال‌های مختلف و اقدامات اجرایی انجام شده برای مقابله با آن در ژاپن سعی شده است تا بخشی از تجارب این کشور در اختیار دست‌اندرکاران صنعت آب ایران قرار گیرد.

کلمات کلیدی: ژاپن، مدیریت آب، کم‌آبی، خشکسالی.

مجتبی قیاسی

در اینجا سعی بر این است که به واکاوی ابعاد اقتصادی این موارد بپردازیم و نهایتاً رهیافت‌هایی را برای بهبود شرایط موجود مورد بررسی قرار می‌دهیم. تمام فعالیت‌ها و اقدامات انسان‌ها چه اقدامات خرد و چه اقدامات کلان و چه اقدامات فردی و شخصی و چه اقدامات گروهی، بر اساس مدل‌های ذهنی اغلب اوقات مبنای اقدام و عمل است. این مدل‌های ذهنی چارچوبه‌ایست متشکل از هزاران عامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که فرد را قادر می‌سازد از میان گزینه‌های بیشماری که در هر موضوع ممکن است وجود داشته باشد، بهترین و کاراترین انتخاب را برگزیند. البته باید توجه داشت که این مدل برای داشتن عملکرد بهینه بایست به فاکتورهای مرتبط با شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به طور کامل تغذیه شده باشد. ما این عوامل را سیگنال می‌نامیم. دو خصوصیت مهم در مورد این سیگنال‌ها قابل توجه است. یکی ضرورت وجود این سیگنال‌ها در مدل‌های ذهنی این افراد و دیگری دقت این سیگنال‌ها در انعکاس درست و واقعیت به بهترین وضع ممکن است. اگر چنین شروطی برقرار باشد می توان انتظار داشت که گزینه‌های توسط مدل‌های هنی افراد جامعه انتخاب می شوند، کم و بیش و کاراترین امکانات ممکن باشد. مقوله مصرف یکی از مقولاتی است که مدل‌های ذهنی در آن نقش بی‌بدیلی را بر عهده دارند. مدل‌های ذهنی بخصوص هر فرد را قادر می سازد تا تصمیم بگیرد چه کالای را به چه کیفیتی به چه میزان و به چه نحوی مصرف کند.
همانطور که گفتیم این مدل ذهنی از هزاران کانال تغذیه می شود. شرایط ناآرام سیاسی مثل جنگ و ناآرامی‌های داخلی، شرایط اقلیمی مثل قحطی و خشک سالی و نیز اوضاع اقتصادی و فرهنگی هر کدام سیگنال‌هایی را مبنی بر چگونگی روند تصمیم گیری به فرد القاء میکنند. علاوه بر این‌ها عوامل بیشمار نهادی حاوی ارزش‌ها و نرم‌ها نیز وجود دارند که در خلال زندگی چندین ساله فرد در ذهن او تثبیت می‌شوند. به نحوی که تغییر آنها به ندرت امکان پذیر است. اهمیت این دسته عوامل به قدری است که می‌‌توان این ارزش‌ها و عوامل را به منزله ظرفی برای مدلهای ذهنی در نظر گرفت که دیگر عوامل مقطعی تنها مظروف آن می‌باشند.
اقتصاد متعارف یکی از این سیگنال‌ها که هم در مقوله مصرف و هم در مقوله تولید نقش کلیدی را در شکل‌دهی نظام فکری و مدل‌های ذهنی ایفا می‌کند، «قیمت» می داند، اما نه قیمت‌های مطلق بلکه «قیمت‌های نسبی».
چون مصرف کردن و تولید کردن هر دم به ترتیب بیانگر انتخاب بین چندین گزینه ممکن برای مصرف چندین حالت ممکن برای تکنولوژی تولید است. فلذا مدل‌های ذهنی برای انتخاب بین این حالات ممکن مقایسه ساده صورت می دهد که این مقایسه تنها با استفاده از قیمت‌ها و هزینه‌های نسبی امکان پذیر است نه قیمت‌های مطلق.
چنانچه قیمت‌های نسبی در اقتصادی بیانگر واقعیت کم یابی و پرتابی نباشد، دقت سیگنال‌های ارسالی به مد‌ل‌های ذهنی کاهش یافته و علائم نادرستی را برای تصمیم گیری درباره مصرف و یا تولید، به فرد اده می شود. این سیگنال‌های نادرست لاجرم انتخاب‌های نادرستی را نیز همراه دارد. حال تصور کنید که 70 میلیون نفر انتخاب‌های نادرستی را انجام دهند، چه مصیبتی به بار می آید؟ هدر رفتن بیش از 600 هزار تن نان در کشور نتیجه این انتخاب‌های نادرست مدل‌های ذهنی ایرانیان است که یکی از دلایل عمده آن اختلال در قیمت نسبی نان است. قیمت تمام شده هر کیلو نان 2800 ریال است در حالی که قیمت فروش آن به نانوایی‌ها 75 ریال است! با این حساب هزینه حمل هر کیلو از روستاها و زمین‌های کشاورزی بیشتر از قیمت فروش آن خواهد بود! و اینچنین است که سالانه به هر ایرانی حدود 36 هزار تومان تنها از قبل نان یارانه تعلق می گیرد و بخش اعظم آن را در قالب ضایعات دور می ریزد. این یارانه باعث شده است که مصرف ایرانیان از نان 6 برابر متوسط جهانی باشد.
با اختصاص 6400 میلیارد تومان یارانه نان و کااهای اساسی نباید انتظار داشت الگوی مصرف نان در جامعه به سرعت تغییر کرده و در سیر بهینه قرار می گیرد. چون تغییر مدل‌های ذهنی بدون تغییر در سیگنال‌های دریافتی آن غیر ممکن است.
تثبیت قیمت کالاها و دمت موجب برهم ریختگی مدل  ‌های ذهنی و در نتیجه باعث تغییر نابسامان ساختار مصرف اقشار مختلف جامعه ی شود. البته بخش تولید نیز از این موضوع بی نصیب نمانده است. تصمیم به نحوه تولید و انتخاب تکنولوژی تولید نیز شدیداً تحت تاثیر میزان اختلال در قیمت‌های نسبی است، حدود 22 درصد از کل یارانه‌های تخصیصی در کشور در مال‌های تولیدی هزینه می شود. روشن است که بخش این یارانه ه صرف کالاهای مصرفی می شود. روشن است که بخش تولید به نسبت کمتر از بخش مصرف دستخوش این تغییر در قیمت‌های نسبی شده است. البته نباید تصور کرد که عواقب و اثرات منفی آن به همان نسبت از بخش مصرف کمتر است. زیرا اختلال در قیمت‌ها در بخش تولید زنجیره ای از تولید را به همین سم مهلک آلوده می سازد و ضایعات در بخش‌های مختلف تولیدی را افزایش می دهد. به عبارت دیگر راندمان تولید را کاهش داده و تولید کننده بدنبال بهبود نیست چون این راندمان پایین هزینه چندانی را بر وی متحمل نمی سازد گر چه هزینه‌های زیادی را بر دوش جامعه می‌‌اندازد. حال آآنکه در بخش مصرف یارانه‌ها تنها به کالاهای نهایی تعلق می گیرد. فلذا اصلاح الگوی مصرف در بخش تولید به معنای هر گونه تغییر در تکنولوژی بخش تولید در جهت استفاده بهینه از مواد اولیه نیز می‌باشد. چگونه می‌توان با خودرویی که در هر صد کیلومتر 12تا15 لیتر سوخت مصرف می کند، هدف کاهش مصرف سوخت را نتیجه گرفت؟ از طرف دیگر چگونه می وان با وجود مصوبه‌ی مجلس هفتم مبنی بر تثبیت قیمت حامل‌های انرژی که قیمت‌های نسبی انرژی ا کاهش داد به هدف کاهش مصرف سرانه در این زمینه نائل شد؟ حال آنکه در بخش انرژی توجه به مسائل بین نسلی ضرورت این موضوع را دو چندان می سازد. علاوه بر هدردهی منابع کشور در این زمینه افزایش مصرف سوحت و حامل‌های انرژی اثرات اجتماعی جبران‌ناپذیری را نیز بر جامعه تحمیل می‌کند. باید توجه داشت که این مصرف بی رویه، رفاه اجتماعی را به خطر می‌اندازد. حال که این مصرف می‌توانست به نحوی سازماندهی شود که باعث ترقی و بهبود در رفاه اجتماعی شود.
آمارهای تاسف ار از افزایش تعداد بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا موید این امر است. بگذارید به بررسی مصرف آب در بخش کشاورزی بپردازیم. از 93 میلیارد متر مکعب آبی که سالانه در دسترس است، 86 میلیارد متر مکعب آن در کشاورزی مصرف می شود و تنها 7 میلیارد متر مکعب آن در صنعت و مصارف خانگی بکار می رود. چنانچه آمارها نشان می دهد متوسط حجم کل ذخایر آب سالانه در کشور تقربیاً ثابت بوده و از طرف دیگر جمعیت رو به رشد با نرخ نسبتاً بالایی تقاضای آب را بالا می‌برد.این واقعیت نشان ی دهد که متوسط سرانه آب در کشور به سرعت در حال تنزل است. این امر لزوم صرفه جویی آب در بخش کشاورزی را بیش از پیش واضح و روشن می‌سازد. بر اساس اعلام بانک جهانی بهینه مصرف سالانه برای هر نفر یک متر مکعب برای شرب و 100 متر مکعب برای بهداشت است، در حالی که این رقم در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی است.
البته نبایست تمام تغییرات در الگوی صرف را در اصلاح ساختار قیمت جستجو کرد. همانطور که قبلاً گفتیم عوامل متعدد دیگری نیز وجود دارند که مدلهای ذهنی تحت تاثیر آن قرار می گیرند. یکی از کلیدی ترین و پر اهمیت ترین عوامل، عوامل فرهنگی و نهادی است که بطور قابل توجهی تحت تاثیر ارزش‌ها و آموزه‌های دینی است. لذا ترویج اعتقادات دینی در میان جامعه و استفاده از آموزه‌های اخلاقی می تواد مدل‌های ذهنی افراد را در جهت اصلاح و بهبود روش مصرف تغییر دهد.
*تعلیم هنجارهای رفتاری نیز می تواند در بلند مدت مدل‌هایی را در ذهن افراد تثبیت کند که نسبت بهاسراف حساس بوده و در جهت کاهش آن واکنش نشان می‌دهند. این تعالیم باید به گونه‌ای باشد که اسراف و مصرف گرایی افراطی را به عنوان یک رفتار کوته فکرانه وغیر عقلایی به مردم بشناساند. البته اسراف یک مساله غیر عقلایی است به راحتی قابل درک است. عقل ایجاب می‌کند به میزانی منابع مالی در دسترس خود را به کالاها و خدمات خاصی اختصاص دهد که بتواند علاوه بر استفاده تام از آن کالاها و خدمات خاص و کسب رضایت خاطر از مصرف آنها، میزان مانده منابع مالی خود را نیز برای بهره‌گیری از آن در مصرف دیگر کالاها و خدمات، حداکثر نماید. که البته این امر تنها در حالت عدم اسراف و مصرف به اندازه امکان پذیر است.
البته همانطور که گفتیم این به شرطی است که قیمت‌های موجود در خارج به درستی واقعیت‌های اقتصادی را منعکس کرده باشد. به عبارت دیگر این رفتار در شرایطی که قیمت‌های نسبی بواسطه مالیات یا سوبسید دچار اختلال شده باشد، شکل دیگری به خود می گیرد. چون ممکن است در عین حال عقلایی باشد منجر به مصرف‌گرایی افراطی و اسراف نیز بشود. در چنین شرایطی (اختلال در قیمت‌های نسبی) می‌توان مصرف کالاهای یارانه‌ای را تا حد زیادی افزایش داد و همزمان منابع مالی خود را نیز برای خرید دیگر کالاها و خدمات حفظ کرد.

از آن جهت که قیمت‌های یارانه‌ای سیگنال‌های مربوط به کم یابی و پریابی را به خوبی منعکس نساخته و قیمت‌ها را کمتر از واقع نشان می‌دهند، این حالت افراطی شکل می‌گیرد.
تمام مطالبی ک در بالا مطرح شد ناظر به بحث اصلاح رفتار مصرفی خانوار است. همانطور که گفتیم آموزه‌های دینی ما منابع عظیمی را جهت ایجاد این تغییر در خود جای داده اند و تا حد بسیار زیادی می تواند ما را در جهت پیمودن این مسیر دشوار یاری رسانند. البته به شرط این که بتوان آنها را به بهترین وجه به افراد جامعه منتقل کرد. لذا روش انتقال و آگاهی رساندن به مردم به همان اندازه اهمیت دارد که انتخاب روش‌ها.
* از دیگر اقداماتی که در این زمینه می بایست انجام گیرد اصلاح محیط فرهنگی است که بطور مستقیم تحت تاثیر اقدامات و سیاست‌های دولت است. مهمترین استراتژی در این زمینه جلوگیری از انتشار تبلیغاتی است که زاییده نظام سرمایه‌داری است. تبلیغاتی که از هر سو بر اذهان عموم هجوم آورده و علاوه بر سلب قدرت تصمیم گیری موج ایجاد هوس می‌شود. ایجاد هوس با پاسخگویی به مصرف بسیار متفاوت است. تنوع گرایی، زیاده خواهی، چشم وهم چشمی هزاران خصوصیت دیگری که امروزه جامعه ما را بیمار ساخته است نتیجه این حمله تبلیغاتی است. دولت می‌تواند با استفاده از ابزارهای مناسب وظیفه خطیر پاک سازی محیط اجتماعی از تمام تبلیغات هوس‌زا را بر عهده گیرد.

مسلم بمانپور

در حرکت اصلاحی معطوف به الگوی مصرف به موانع و چالش هایی بر ی وریم که در حقیقت هم منشاء بروز رفتارهای غلط هستند و هم به پیچیده‌تر شدن هنجارهای نابجای ناظر بر مصرف‌گرایی و مصرف زدگی می انجامند. به نظر می رسد مقوله اصلاح الگوی مصرف که از سوی رهبر معظم انقلاب به عنوان شعار سال 1388 برگزیده شده است و از سوی معظم له نیز تاکید شده که این اقدام نیازمند یک «حرکت اصلاحی» است، باید نقطه آغاز خود را در همین مساله یعنی «شناخت موانع و چالش » متمرکز کنند و سیاست‌گذاران فرهنگی، رسانه‌ای و آموزشی بیش از هر چیز برطرف کردن این زمینه‌ها و موانع را در دستور کار خود قرار دهند تا این حرکت اصلاحی با قوت و دقت پبش برود. مهمترین موانع و چالش‌هایی که در مسیر اصلاح الگوی مصرف ممکن است موجب کندی کار یا تاخیر در حرکت اصلاحی ما باشند از این قرار هستند:
1.    وجود عادت مسرفانه نهادینه شده: که متاسفانه به جزئی از هنجارها و رفتارهای فردی و اجتماعی بخش هایی از جامعه بویژه در شهر ها مبدل شده اند که شاید به این زودی  قابل تغییر واصلاح نباشند. بدیهی است عادت ها جزء یک فرهنگ و آداب یک ملت نیستند و در گذر زمان واسطه متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و .. به بخشی از رفتارها و حتی باورهای جاری در زندگی روزمره تبدیل می شوند. نظام تربیتی و آموزشی کشور قادر است به مدیریت کلان این عدات ناصحیح بپردازد. و از دامنه دار شدن آنها در سطح روابط اجتماعی جلوگیری به عمل آورد.
2.    رسوم نادرست اسراف کارانه «رسم»(Custom) گفته شده هنجاری است که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و رفتارهای اساسی را کنترل می کند. در جامعه ما، برخی از رسوم که فسفه وجودی بسیار ارزشمندی هم دارند با افراط و تفریط ایی همراه گشته اند که طی آنها، اسراف و ریخت و پاش صورت می پذیرد. به طور مثال رسومی چون ولیمه دادن و عروسی گرفتن، جشن نوروز برپا کردن و بزرگداشت مردگان و مواردی از این قبیل، که همواره شاهد بوده ایم با اسراف گری و عدم اعتدال گره خورده اند. به نظر می رسد که باید کار فرهنگی و آموزشی گسترد های برای اصلاح زائدات منضم به این رسوم در دستور کار افراد قرار گیرد که در بلند مدت بتوان شاهد تغییراتی در آنها باشیم. مثلاً یکی از این زائدات در رسم باستانی نوروز، سبز کردن گندم به عنوان سبزه سفره هفت سین است که در یک محاسبه بسیار ساده می توان به هدر رفت میزان بسیار بالای گندم در شب عید اشاره مود. حال آنکه می توان با گل و گلدان و سبزی های گیاهی دیگر، به غرض نایل آمد....!!
3.    عرفهای غلط؛ مقوله«عرف»، هنجار مرتبط با زندگی روزمره است که بویژه در بررسی رفتار مصرف کننده از قبیل روش پوشیدن لباس و ... مورد نظر قرار می گیرد. عرف‌های نادرست در یک جامع، می توانند رویه های مصرف گرایانه ای چون مد پرستی، مدل گرایی، تقلید گرایی و رقابت در تجملات و تشریفات را دامن بزنند. تمام چشم و هم چشمی ها و به اصطلاح مسابقه برای عقب ماندن از مد روز، رنگ سال، مدل های جدید و ... از عرف های ساختگی و بی پایه و اساسی شکل می گیرند که علاوه بر مسرفانه بودن این عرف ها، متاسفانه به جزئی از تربیت اجتماعی و شخصیتی افراد مبدل می شوند. نکته دیگر در این باب اینکه اولویت دار شدن ظواهر افراد به جای وجه به باطن و کرامت انسانی ایشان، از همین مدل گرایی و ظاهر گرایی ناشی می شود که خود از آثار سوء تربیتی و اخلاقی بسیار زیادی بر جامعه تحمیل می کنند.
4.    نبود فرهنگ پس انداز: عادت کردن به پس انداز بخشی از درآمدها و پرهیز از هزینه های زائد، عامل مهمی در جلو گیری از اسراف و هدر دادن ابع و امکاناتی است در اختیار فرد و جامعه قرار می گیرد. پدر بزرگ ها و ادر بزرگ‌های ما در گذشته ای نه چندان دور، همواره اهل پس انداز و صرفه جویی وقناعت بوده اند در حالی که این امر به نسل های جدید کمتر منتقل شده است. اگر جوانان و خانواده های ما اصل پس انداز را به عنوان پایه تقویت اقتصاد ملی مد نظر قرار دهند می توانند در مقاطع مختلف با سهیم شدن در بخش های تولیدی و سرمایه گذاری، هم به تولید ثروت خود و جامعه کمک کنند و هم از تضییع اموال و دارایی های که در اختیار شان است جلوگیری به عمل آورند. بدیهی است، مقوله پس انداز هنگامی، «مولد سرمایه» خواهد بود که بتوانیم آن را به سرمایه گذاری هایی تبدیل کنیم که «بهره وری» به دنبال داشته باشد.
5.    اشاعه مصرف گرایی در رسانه ها و تبلیغات و..؛ غلبه فرهنگی غربی مبنی بر شعار «تولید بیشتر، مصرف بیشتر» که از دوران طاغوت بر جای مانده هنوز به اشکال مختلف خود را در الگوهای مصرفی جامع نمایان می سازد. همین رویکرد استعماری باعث شده است تا برخی از افراد سود جو و دست اندرکاران تجارت و تبلیغات برای کسب درآمدهای هنگفت، برای طیف هایی از جوانان و مردم، مدل سازی و مد پردازی کنند. در این تبلیغات اغوا گونه که فرد به خرید محصولات جدید و مدل های تازه ترغیب می شوند عواطف بر تعقل و تفکر رفتار مصرف کننده غلبه پیدا می کند. از سوی دیگر تشدید استفاده از لوازم و وسایل یکبار مصرف، موجب به وجود آمدن «فرهنگ یک بار مصرفی همه چیز» شده که لازم است آموزش های لازم در این خصوص توسط نهادهای آموزشی و رسانه ای و تبلیغاتی در دستور کار قرار گیرد.
6.    طبقاتی شدن جامعه: ایجاد فاصله طبقاتی و تعمیق شکاف های اقتصادی عامل مهمی در گسترش رفتارهای ناصحیح مصرفی در اجتماع است. فاصله طبقاتی به دامنه دار شدن بی عدالتی ها و تبعیض ها منجر می شود و مانعی بزرگ بر سر راه الگوی مصرف است. به عبارت دیگر طبقاتی شدن جامعه و اسراف گری مقولاتی هستند که رابطه مستقیمی بر یکدیگر دارند. کشوری که می خواهد عدالت و پیشرفت توامان را در دستور کار خود قرار دهد باید با مظاهر و پیامدهای شکاف های طبقاتی به مبارزه برخیزد و با سیاست های اقتصادی عدالت محور، جامعه را به سمت و سوی تعالی و رشد هدایت کند.

به نظر می رسد گام اول در مسیر اصلاح الگوی مصرف، اصلح الگوی تولید ملی باشد. بدلیل بی کیفیت و نا مرغوب بودن تولیدات داخلی، بخش عمده ای از سرمایه کشور صرف واردات بی رویه کالاها و خدماتی است که در صورت سرمایه گذاری و تلاش موثر اساساً نیازی به به وارد کردن آنها نیست

7.     مرغوب نبودن کالاها و تولیدات: به نظر می رسد گام اول در مسیر اصلاح الگوی مصرف، اصلح الگوی تولید ملی باشد. بدلیل بی کیفیت و نا مرغوب بودن تولیدات داخلی، بخش عمده ای از سرمایه کشور صرف واردات بی رویه کالاها و خدماتی است که در صورت سرمایه گذاری و تلاش موثر اساساً نیازی به به وارد کردن آنها نیست . (از قبیل کفش و پوشاک، لوازم اداری، میوه و ...) چه بسا این ظرفیت در کشور وجود دارد که به صادر کننده اصلی تبدیل شویم. از سوی دیگر، همین کالاهای بی دوام و نامرغوب، در محدودترین زمان و با کمترین مصرف، غیر قابل استفاده می شوند و این هدر دادن منابع و سرمایه های ملی. اگر بتوانیم تحول در تولید ملی(کیفیت، تنوع، منطبق با میل و خواست مصرف کننده و...) را محقق کنیم، حرکت اصلاحی الگوی مصرف به نحوی امکان پذیرتر به پیش خواهد رفت.
8.    آماده نبودن  زیر ساخت ها: برای عملیاتی شدن اهداف ناظر بر اصلاح الگوی مصرف، زیر ساخت‌های فرهنگی، اقتصادی، مدیریتی، قانونی‌و ... مهیا نشده اند. اگر اندکی در سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی تامل کرده باشیم در می یابیم که اولین مقوله مورد تاکید در میا سایر کشور، «امور فرهنگی» است و دو مسئله مهم »پرهیز از اسراف»و«اهتمام به ارتقای کیفیت در تولید» نیثز در همین امور گنجانده شده است.بنا بر این لازم است پیش از هر چیز مقدمات اجرایی شدن حرکت به سمت اصلاح الگوی مصرف را در مهندسی فرهنگی کلان کشور مد نظر قرار دهیم. یاری گرفتن از اساتید دانشگاه و زبدگان علمی کشور و به کار بستن روش های صد در صد علمی و امتحان پس داده برای حصول به اهداف مورد تاکید است.






9.    برخوردهای تعارف آمیز و غیر صریح: تا هنگامی که با اشکالات وارد بر رفتارهای غلط مصرفی خود با تعارف و ابهام برخورد کنیم بدیهی است که نمی توان م نتظر اصلاح حقیقی بود. به طور مثال هیچ کس در درستی و فلسفه نذری دادن تشکیک نمی کند اما آیا روش های جا نیفتاده ما و سبک نذری دادن های ما در ایام تاسوعا و عاشورا درست است؟ آیا نحوه افطاری دادن های ما ناظر بر اسراف و هدر دادن برکت و روزی نیست؟ ! آیا برای حل مسئله می توان به صراحت از این سبک کار انتقاد کرد؟ و آیا به راحتی می توان واقعیت و روش درست و معتدل تری را به بخش هایی از جامعه تقسیم کرد؟
10.    عدم دلسوزی نسبت به منافع و مصالح جامعه: در شرایط مختلف و به دلایل گوناگون ممکن است افراد و گروه‌ها برای منافع شخصی و گروهی خود در اولویت قایل شوند و برای استمرار منافع خود، نسبت به منافع جامعه بی‌توجهی کنند. یکی از مدیران دلسوز شهرداری می‌گفت اگر پیمانکاران، ترکیب شن، ماسه و قیر و فرمول استفاده از امولسیون قیر  را در آسفالت های شهری رعایت کنند چگالی آسفالت و پایداری آن در مقابل فرسایش و عوامل جوی چند برابر خواهد شد. اما این اتفاق هرگز نمی افتد!! از طرفی پیمانکاران ساختمانی و تولید کنندگان و ... شاید عمدی هم در تولید کالا و خدمات نامرغوب نداشته باشند ولی فقدان نظارت، نبود قوانین شفاف استانداردهای ارزیابی محصول و خروجی کارها، مانع از انجام صحیح امور می‌شود.
مثلاً عایق‌کاری دقیق ساختمان، تولید خودروی کم مصرف و ... بنابراین ضرورت دارد نسبت به این حوزه‌ها نیز نظارت‌گری دقیق و موثری صورت پذیرد. با نظارت می‌توان به مقابله با منفعت‌طلبی گروه‌هایی که الگوی غلط مصرف را ترویج کنند، برخاست و از تضییع اموال عمومی و سوء استفاده‌های احتمالی از خدمات و نیازهای مصرفی جامعه جلوگیری به عمل آورد.

 

برآوردها نشان می‌دهد 9 سانتی‌متر عایق حرارتی پشم شیشه معادل 3 متر سیمان در کاهش مصرف سوخت و جلوگیری از اتلاف حرارت داخل ساختمان و همچنین کاهش ورود سر و صدا به داخل ساختمان عمل می‌کند.
با 2 درصد هزینه اضافی در ساختمان سازی برای عایق کاری با پشم شیشه می‌توان 40 درصد در مصرف انرژی صرفه جویی کرد و همچنین مانع ورود صداهای مزاحم به داخل ساختمان شد.
به عقیده کارشناسان صنعتی و دست اندرکاران ساختمان‌سازی، عایق‌کاری ساختمان‌ها 8/1 درصد هزینه کل ساختمان است؛ اما مزایای استفاده از عایق کاری مانند کاهش مصرف سوخت، جلوگیری از اتلاف گرما و سرمای داخل ساختمان و همچنین اثرات جلوگیری از ورود آلودگی هوا و آلودگی صوتی به داخل محیط زندگی و کار بسیار بالاتر از سرمایه گذاری اولیه برای عایق کاری است.
خانوارها و ساکنان ساختمان‌های عایق کاری شده در سال اول سکونت خود، کل هزینه عایق کاری را از محل صرفه‌جویی در سوخت و برق پرداخت خواهند کرد.
آمارهای صرفه‌جویی در هزینه‌ها و کاهش مصرف سوخت در اثر عایق کاری صنایع و ساختمان‌ها در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که ترکیه در سال 1995 با اجباری کردن عایق کاری با ضخامت 5 سانتی متر در ساختمان‌ها 20 هزار تن گاز سمی 2CO را کاهش داد و سایر آلاینده‌ها نیز به میزان قابل توجهی کاهش یافت.
این کشورها علاوه بر کاهش آلودگی هوا از سایر مزایای عایق کاری مانند کاهش مصرف سوخت و برق، جلوگیری از ورود سر و صدا به داخل خودروها و ساختمان‌ها و محیط زندگی و کاهش سر و صدا و اتلاف انرژی در کارخانه‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌ها، میلیاردها دلار صرفه جویی داشته اند و محیط زندگی شهری و خانواده‌ها با آرامش بیشتری همراه شده است.
کارشناسان محیط زیست، متخصصان انرژی و روان شناسان، امروزه اجباری کردن عایق کاری و استفاده از عایق‌های رطوبتی و حرارتی را عاملی در کاهش ناراحتی‌های روحی، عصبی، اتلاف انرژی، کاهش آلودگی هوا و بیماری‌های مختلف معرفی کرده اند. در شرایطی که تولید خودرو در کشور به 700 هزار دستگاه در سال رسیده و ساخت و ساز رونق زیادی دارد و به معابر و خیابان‌های محدود تهران هر روز تعداد زیادی خودرو اضافه می‌شود، ساختمان‌های تک واحد و 2 واحدی تخریب می شوند و به جای آنها آپارتمان‌های 20- 10 واحدی ساخته می‌شود، خانوارهای شهری به صورت متراکم در نقاط شهر سکونت می‌کنند، تراکم جمعیت، ترافیک، مصرف سوخت، ایجاد آلودگی هوا، آلاینده سمی 2CO، صداهای مزاحم و... هر روز رو به افزایش است، باید راهکارهایی نظیر استفاده از عایق‌های مختلف در صنایع، خودروسازی و ساختمان‌سازی مورد توجه قرار گیرد تا علاوه بر کاهش مصرف سوخت از افزایش آلاینده‌ها و صدای مزاحم، از ورود آلودگی هوا و آلودگی صوتی به داخل ساختمان‌ها و محیط زندگی خانوارها جلوگیری و محیط زندگی برای خانوارهای شهری با آرامش و رفاه نسبی بیشتری همراه شود.
فرهنگ عمومی استفاده از پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی و عایق‌های صوتی در کشور ما گسترش نیافته است و متخصصان توجه زیادی به استفاده از عایق‌های مختلف در صنایع و ساختمان‌ها ندارند.
یکی از دلایل اصلی در این زمینه وجود منابع سرشار نفت و گاز در کشور و ارزانی قیمت نفت، گاز و گازوییل بوده که باعث شده استفاده از عایق‌های مختلف در ساختمان‌ها مورد توجه قرار نگیرد.
علاوه بر کم توجهی دولت به کاهش مصرف سوخت در ساختمان‌ها خانوارها هم تمایلی به پرداخت هزینه برای عایق کاری ساختمان، درها و پنجره‌ها نداشته‌اند.
اما امروزه با گسترش آپارتمان‌نشینی در تهران و ساخت 20 واحد جدید به جای یک واحد ساختمان قدیمی، ضرورت کاهش مصرف سوخت بیشتر مورد توجه قرارگرفته است و سر و صدای موجود در آپارتمان‌های مجاور، راه پله‌ها، کوچه‌ها و خیابان‌ها خانوارها را به چاره اندیشی و تفکر درباره راهکار جلوگیری از ورود سر و صدا به داخل منازل و ساختمان‌ها و کاهش مصرف سوخت مشغول کرده است.
دولت نیز از آمار رو به افزایش مصرف سوخت، گاز، گازوییل و بنزین نگران است. در حال حاضر سازمان بهینه سازی مصرف انرژی و سایر نهادهای دولتی طرح‌هایی برای کاهش مصرف سوخت خودروها با استفاده از پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی و عایق‌های صوتی در خودروها، ساختمان‌ها و صنایع مختلف در نظر گرفته اند که البته تا همگانی شدن این طرح‌ها و گسترش فرهنگ و اجباری شدن عایق کاری راه درازی پیش رو داریم.

یک کارشناسان صنعت پشم شیشه در این زمینه می‌گوید: اگر قانون لزوم استفاده ساختمان‌های بالای 800 متر و 1000 متر زیربنا از عایق کاری در شهرستان‌ها و تهران اجرا شود و قوانین تکمیلی دیگری در مورد ضرورت عایق کاری در ساختمان‌ها و صنایع به اجرا درآید از محل صرفه جویی در سوخت و انرژی به راحتی می توان علاوه بر تأمین مبلغ سرمایه گذاری برای عایق کاری از اتلاف انرژی و سو صدای زیاد محیط زندگی جلوگیری کرد به گونه ای که از محل کاهش مصرف سوخت در یکی دو سال اول می‌توان هزینه عایق کاری را تأمین کرد و در سال‌های بعد از مزایای آن سود برد. صدابندی و استفاده از عایق‌ها و جداگری‌های مناسب در ساختمان‌ها الزامی است تا از ورود صداهای مزاحم بالای 50 دسی بل به ساختمان‌ها جلوگیری شود. در نتیجه ضروری است که جداگرها و عایق کاری با حداقل صدابندی 50 دسی بل در محل سکونت و با حداقل صدابندی 60 دسی بل در بیمارستان‌ها و حداقل صدابندی 40 دسی بل در کلاس‌های درس مورد توجه قرار گیرد.

خانوارها و ساکنان ساختمان‌های عایق کاری شده در سال اول سکونت خود، کل هزینه عایق کاری را از محل صرفه جویی در سوخت و برق پرداخت خواهند کرد

تقاضای موجود در بازار پشم شیشه ایران برای عایق کاری تنها 70 میلیون مترمربع است.
به عقیده کارشناسان، مصالح ساختمانی و روش‌های ساخت دیوار، در، پنجره، سقف و تقاضای موجود بازار برای پشم شیشه و عایق‌های رطوبتی و حرارتی نشان دهنده وضعیت نامطلوب عایق‌کاری و صدابندی و طراحی در صنعت خودرو و ساختمان است.
خانوارهای شهری هر روز مقادیر زیادی آلودگی هوا، آلودگی صوتی و هزینه مصرف سوخت و برق را تقبل می کنند و خودروها و موتورسیکلت‌ها عامل ایجاد 70 درصد آلودگی هوا و 90 درصد آلودگی صوتی هستند.
بنابراین عایق کاری رطوبتی و حرارتی و صدابندی برای جلوگیری از اتلاف سرمایه‌های ملی و کاهش مصرف سوخت و ایجاد آرامش نسبی در خانواده‌ها نیاز به یک عزم ملی دارد و از ساختمان‌سازی گرفته تا صنایع خودرو و موتورسیکلت سازی و از توجه و دقت کارشناسان گرفته تا انتظار مردم و تقاضای مصرف کننده و حمایت نهادها و تشکل‌های صنفی و مدنی حامی حقوق مصرف کننده، همه و همه باید عزم را جزم کنیم و از خودروساز، ساختمان ساز و تولیدکننده موتور و مصالح ساختمانی و... بخواهیم که استانداردها را رعایت کنند، مصرف سوخت و تولید صدا را کاهش دهند تا آلودگی هوا، آلودگی صوتی و گاز کربنیک و میلیاردها دلار هزینه برای مردم و دولت را با هم و با مشارکت ملی کاهش دهیم.

منابع در نشریه موجود می باشد. 
 

مقوله«اصلاح الگوي مصرف» از آنجا كه در پي اصلاح و ترميم هنجارها و رفتارهاي فردي و جمعي ناظر بر مصرف است، نيازمند يك حركت اصلاحي، تدريجي، فرهنگي و آموزشي در سطوح مختلف جامعه است. وقتي كه اصلاح يك پديده فرهنگي همچون «اسراف» مورد توجه قرار مي گيرد بديهي است كه بايد عوامل، زمينه ها و متغيرهاي دخيل در شكل‌گيري آن پديده مورد توجه باشد تا كار اصلاحي ما به ثمر بنشيند و يك اقدام زير بنايي ماندگار لازم است تا اصلح واقعي صورت پذيرد. به عبارت ديگر بدون شناخت آن ريشه‌ها و زمينه ها، اصلاح حقيقي ممكن نيست؛ اصلاحي كه بايد به مقابله و بازسازي رويه‌ها و عرف‌هاي غلط مصرفي بپردازد كه بعضاً در طول سال‌هاي متمادي به جزءي شخصيت و عادت افراد جامه مبدل شده‌اند.

در حركت اصلاحي معطوف به الگوي مصرف به موانع و چالش هايي بر ي وريم كه در حقيقت هم منشاء بروز رفتارهاي غلط هستند و هم به پيچيده‌تر شدن هنجارهاي نابجاي ناظر بر مصرف‌گرايي و مصرف زدگي مي انجامند. به نظر مي رسد مقوله اصلاح الگوي مصرف كه از سوي رهبر معظم انقلاب به عنوان شعار سال 1388 برگزيده شده است و از سوي معظم له نيز تاكيد شده كه اين اقدام نيازمند يك «حركت اصلاحي» است، بايد نقطه آغاز خود را در همين مساله يعني «شناخت موانع و چالش » متمركز كنند و سياست‌گذاران فرهنگي، رسانه‌اي و آموزشي بيش از هر چيز برطرف كردن اين زمينه‌ها و موانع را در دستور كار خود قرار دهند تا اين حركت اصلاحي با قوت و دقت پبش برود. مهمترين موانع و چالش‌هايي كه در مسير اصلاح الگوي مصرف ممكن است موجب كندي كار يا تاخير در حركت اصلاحي ما باشند از اين قرار هستند:
1. وجود عادت مسرفانه نهادينه شده: كه متاسفانه به جزئي از هنجارها و رفتارهاي فردي و اجتماعي بخش هايي از جامعه بويژه در شهر ها مبدل شده اند كه شايد به اين زودي قابل تغيير واصلاح نباشند. بديهي است عادت ها جزء يك فرهنگ و آداب يك ملت نيستند و در گذر زمان واسطه متغيرهاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و .. به بخشي از رفتارها و حتي باورهاي جاري در زندگي روزمره تبديل مي شوند. نظام تربيتي و آموزشي كشور قادر است به مديريت كلان اين عدات ناصحيح بپردازد. و از دامنه دار شدن آنها در سطح روابط اجتماعي جلوگيري به عمل آورد.
2. رسوم نادرست اسراف كارانه «رسم»(Custom) گفته شده هنجاري است كه از نسلي به نسل ديگر منتقل شده و رفتارهاي اساسي را كنترل مي كند. در جامعه ما، برخي از رسوم كه فسفه وجودي بسيار ارزشمندي هم دارند با افراط و تفريط ايي همراه گشته اند كه طي آنها، اسراف و ريخت و پاش صورت مي پذيرد. به طور مثال رسومي چون وليمه دادن و عروسي گرفتن، جشن نوروز برپا كردن و بزرگداشت مردگان و مواردي از اين قبيل، كه همواره شاهد بوده ايم با اسراف گري و عدم اعتدال گره خورده اند. به نظر مي رسد كه بايد كار فرهنگي و آموزشي گسترد هاي براي اصلاح زائدات منضم به اين رسوم در دستور كار افراد قرار گيرد كه در بلند مدت بتوان شاهد تغييراتي در آنها باشيم. مثلاً يكي از اين زائدات در رسم باستاني نوروز، سبز كردن گندم به عنوان سبزه سفره هفت سين است كه در يك محاسبه بسيار ساده مي توان به هدر رفت ميزان بسيار بالاي گندم در شب عيد اشاره مود. حال آنكه مي توان با گل و گلدان و سبزي هاي گياهي ديگر، به غرض نايل آمد....!!
3. عرفهاي غلط؛ مقوله«عرف»، هنجار مرتبط با زندگي روزمره است كه بويژه در بررسي رفتار مصرف كننده از قبيل روش پوشيدن لباس و ... مورد نظر قرار مي گيرد. عرف‌هاي نادرست در يك جامع، مي توانند رويه هاي مصرف گرايانه اي چون مد پرستي، مدل گرايي، تقليد گرايي و رقابت در تجملات و تشريفات را دامن بزنند. تمام چشم و هم چشمي ها و به اصطلاح مسابقه براي عقب ماندن از مد روز، رنگ سال، مدل هاي جديد و ... از عرف هاي ساختگي و بي پايه و اساسي شكل مي گيرند كه علاوه بر مسرفانه بودن اين عرف ها، متاسفانه به جزئي از تربيت اجتماعي و شخصيتي افراد مبدل مي شوند. نكته ديگر در اين باب اينكه اولويت دار شدن ظواهر افراد به جاي وجه به باطن و كرامت انساني ايشان، از همين مدل گرايي و ظاهر گرايي ناشي مي شود كه خود از آثار سوء تربيتي و اخلاقي بسيار زيادي بر جامعه تحميل مي كنند.
4. نبود فرهنگ پس انداز: عادت كردن به پس انداز بخشي از درآمدها و پرهيز از هزينه هاي زائد، عامل مهمي در جلو گيري از اسراف و هدر دادن ابع و امكاناتي است در اختيار فرد و جامعه قرار مي گيرد. پدر بزرگ ها و ادر بزرگ‌هاي ما در گذشته اي نه چندان دور، همواره اهل پس انداز و صرفه جويي وقناعت بوده اند در حالي كه اين امر به نسل هاي جديد كمتر منتقل شده است. اگر جوانان و خانواده هاي ما اصل پس انداز را به عنوان پايه تقويت اقتصاد ملي مد نظر قرار دهند مي توانند در مقاطع مختلف با سهيم شدن در بخش هاي توليدي و سرمايه گذاري، هم به توليد ثروت خود و جامعه كمك كنند و هم از تضييع اموال و دارايي هاي كه در اختيار شان است جلوگيري به عمل آورند. بديهي است، مقوله پس انداز هنگامي، «مولد سرمايه» خواهد بود كه بتوانيم آن را به سرمايه گذاري هايي تبديل كنيم كه «بهره وري» به دنبال داشته باشد.
5. اشاعه مصرف گرايي در رسانه ها و تبليغات و..؛ غلبه فرهنگي غربي مبني بر شعار «توليد بيشتر، مصرف بيشتر» كه از دوران طاغوت بر جاي مانده هنوز به اشكال مختلف خود را در الگوهاي مصرفي جامع نمايان مي سازد. همين رويكرد استعماري باعث شده است تا برخي از افراد سود جو و دست اندركاران تجارت و تبليغات براي كسب درآمدهاي هنگفت، براي طيف هايي از جوانان و مردم، مدل سازي و مد پردازي كنند. در اين تبليغات اغوا گونه كه فرد به خريد محصولات جديد و مدل هاي تازه ترغيب مي شوند عواطف بر تعقل و تفكر رفتار مصرف كننده غلبه پيدا مي كند. از سوي ديگر تشديد استفاده از لوازم و وسايل يكبار مصرف، موجب به وجود آمدن «فرهنگ يك بار مصرفي همه چيز» شده كه لازم است آموزش هاي لازم در اين خصوص توسط نهادهاي آموزشي و رسانه اي و تبليغاتي در دستور كار قرار گيرد.
6. طبقاتي شدن جامعه: ايجاد فاصله طبقاتي و تعميق شكاف هاي اقتصادي عامل مهمي در گسترش رفتارهاي ناصحيح مصرفي در اجتماع است. فاصله طبقاتي به دامنه دار شدن بي عدالتي ها و تبعيض ها منجر مي شود و مانعي بزرگ بر سر راه الگوي مصرف است. به عبارت ديگر طبقاتي شدن جامعه و اسراف گري مقولاتي هستند كه رابطه مستقيمي بر يكديگر دارند. كشوري كه مي خواهد عدالت و پيشرفت توامان را در دستور كار خود قرار دهد بايد با مظاهر و پيامدهاي شكاف هاي طبقاتي به مبارزه برخيزد و با سياست هاي اقتصادي عدالت محور، جامعه را به سمت و سوي تعالي و رشد هدايت كند.

به نظر مي رسد گام اول در مسير اصلاح الگوي مصرف، اصلح الگوي توليد ملي باشد. بدليل بي كيفيت و نا مرغوب بودن توليدات داخلي، بخش عمده اي از سرمايه كشور صرف واردات بي رويه كالاها و خدماتي است كه در صورت سرمايه گذاري و تلاش موثر اساساً نيازي به به وارد كردن آنها نيست

7. مرغوب نبودن كالاها و توليدات: به نظر مي رسد گام اول در مسير اصلاح الگوي مصرف، اصلح الگوي توليد ملي باشد. بدليل بي كيفيت و نا مرغوب بودن توليدات داخلي، بخش عمده اي از سرمايه كشور صرف واردات بي رويه كالاها و خدماتي است كه در صورت سرمايه گذاري و تلاش موثر اساساً نيازي به به وارد كردن آنها نيست . (از قبيل كفش و پوشاك، لوازم اداري، ميوه و ...) چه بسا اين ظرفيت در كشور وجود دارد كه به صادر كننده اصلي تبديل شويم. از سوي ديگر، همين كالاهاي بي دوام و نامرغوب، در محدودترين زمان و با كمترين مصرف، غير قابل استفاده مي شوند و اين هدر دادن منابع و سرمايه هاي ملي. اگر بتوانيم تحول در توليد ملي(كيفيت، تنوع، منطبق با ميل و خواست مصرف كننده و...) را محقق كنيم، حركت اصلاحي الگوي مصرف به نحوي امكان پذيرتر به پيش خواهد رفت.
8. آماده نبودن زير ساخت ها: براي عملياتي شدن اهداف ناظر بر اصلاح الگوي مصرف، زير ساخت‌هاي فرهنگي، اقتصادي، مديريتي، قانوني‌و ... مهيا نشده اند. اگر اندكي در سياست‌هاي كلي برنامه پنجم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي تامل كرده باشيم در مي يابيم كه اولين مقوله مورد تاكيد در ميا ساير كشور، «امور فرهنگي» است و دو مسئله مهم »پرهيز از اسراف»و«اهتمام به ارتقاي كيفيت در توليد» نيثز در همين امور گنجانده شده است.بنا بر اين لازم است پيش از هر چيز مقدمات اجرايي شدن حركت به سمت اصلاح الگوي مصرف را در مهندسي فرهنگي كلان كشور مد نظر قرار دهيم. ياري گرفتن از اساتيد دانشگاه و زبدگان علمي كشور و به كار بستن روش هاي صد در صد علمي و امتحان پس داده براي حصول به اهداف مورد تاكيد است.
9. برخوردهاي تعارف آميز و غير صريح: تا هنگامي كه با اشكالات وارد بر رفتارهاي غلط مصرفي خود با تعارف و ابهام برخورد كنيم بديهي است كه نمي توان م نتظر اصلاح حقيقي بود. به طور مثال هيچ كس در درستي و فلسفه نذري دادن تشكيك نمي كند اما آيا روش هاي جا نيفتاده ما و سبك نذري دادن هاي ما در ايام تاسوعا و عاشورا درست است؟ آيا نحوه افطاري دادن هاي ما ناظر بر اسراف و هدر دادن بركت و روزي نيست؟ ! آيا براي حل مسئله مي توان به صراحت از اين سبك كار انتقاد كرد؟ و آيا به راحتي مي توان واقعيت و روش درست و معتدل تري را به بخش هايي از جامعه تقسيم كرد؟
10. عدم دلسوزي نسبت به منافع و مصالح جامعه: در شرايط مختلف و به دلايل گوناگون ممكن است افراد و گروه‌ها براي منافع شخصي و گروهي خود در اولويت قايل شوند و براي استمرار منافع خود، نسبت به منافع جامعه بي‌توجهي كنند. يكي از مديران دلسوز شهرداري مي‌گفت اگر پيمانكاران، تركيب شن، ماسه و قير و فرمول استفاده از امولسيون قير را در آسفالت هاي شهري رعايت كنند چگالي آسفالت و پايداري آن در مقابل فرسايش و عوامل جوي چند برابر خواهد شد. اما اين اتفاق هرگز نمي افتد!! از طرفي پيمانكاران ساختماني و توليد كنندگان و ... شايد عمدي هم در توليد كالا و خدمات نامرغوب نداشته باشند ولي فقدان نظارت، نبود قوانين شفاف استانداردهاي ارزيابي محصول و خروجي كارها، مانع از انجام صحيح امور مي‌شود.
مثلاً عايق‌كاري دقيق ساختمان، توليد خودروي كم مصرف و ... بنابراين ضرورت دارد نسبت به اين حوزه‌ها نيز نظارت‌گري دقيق و موثري صورت پذيرد. با نظارت مي‌توان به مقابله با منفعت‌طلبي گروه‌هايي كه الگوي غلط مصرف را ترويج كنند، برخاست و از تضييع اموال عمومي و سوء استفاده‌هاي احتمالي از خدمات و نيازهاي مصرفي جامعه جلوگيري به عمل آورد.
 

در فرهنگ اسلامی كلمه «اسراف» برخلاف «تبذیر» تنها یك واژه اقتصادی نبوده و كاربرد آن منحصر به امور مالی نیست، بلكه این واژه قبل از آن كه نشانه یك بیماری در امور اقتصادی باشد بیانگر وضعیت نامناسب فرهنگی شخص و یا جامعه مسرف است.

ویرجینیا وولف نویسنده شهیر قرن ۱۹ و ۲۰در «به سوی فانوس دریایی» گاه و بی گاه دست به مقایسه دو فرهنگ انگلیسی و فرانسوی می زند و با انتقاد از مصرف گرایی انگلیسی ها می گوید: «آنچه یك آشپز انگلیسی هنگام پخت غذا دور می ریزد كافی است تا یك آشپز فرانسوی با آن برای یك خانواده غذا بپزد.» غذایی خوشمزه و خوش رنگ كه از دور ریز پوست میوه ها، سبزیجات و.‎.. درست شده است. وولف بلافاصله از طرز سرخ كردن گوشت در آشپزخانه های انگلیسی انتقاد می كند و آن را به تمسخر می گیرد: «چنان گوشت را سرخ می كنند كه انگار چرم است» چرمی كه چیزی از خاصیت گوشت در آن باقی نمانده است. اسفناجی كه آنقدر جوشیده و آبش در ظرفشویی برگردانده شده كه دیگر آنچه باقی مانده تفاله ای بیش نیست، گندمی كه سبوس آن دور ریخته شده و.‎..



در فرهنگ اسلامی كلمه «اسراف» برخلاف «تبذیر» تنها یك واژه اقتصادی نبوده و كاربرد آن منحصر به امور مالی نیست، بلكه این واژه قبل از آن كه نشانه یك بیماری در امور اقتصادی باشد بیانگر وضعیت نامناسب فرهنگی شخص و یا جامعه مسرف است. یكی از مواردی كه در قرآن كریم و احادیث بدان تأكید فراوان شده، دوری از اسراف و بهره گیری مناسب از نعمات الهی است و جایگاه فرهنگ مصرف در مكتب اهل بیت(ع) به خوبی نمایان است، به طوری كه حضرت امام زین العابدین (ع) در فرازهایی از دعای خود می فرماید: «پروردگارا بر محمد و آل او درود فرست و پرده ای بین من و اسراف و افزون طلبی حایل كن و با در پیش گرفتن انفاق و میانه روی به زندگی من قوام بخش و راه های صحیح مصرف و اندازه گیری در معیشت را به من تعلیم فرما و به لطف خود مرا از ارتكاب تبذیر بركنار دار» به طور كلی اسراف در هر شرایطی امری نكوهیده و ناپسند است و در مقابل صرفه جویی و استفاده بهینه از منابع و امكانات تداوم بخش رشد پایدار اقتصاد در تمامی جوامع به شمار می رود. اگر بخواهیم به ریشه های ترویج اسراف نظری بیفكنیم به مسائلی نظیر فقدان الگوی مصرف، فرهنگ ناصحیح مصرف، تبلیغات و افزایش مصرف گرایی، وجود برخی رسم های ناصحیح در جامعه، چشم و هم چشمی خانواده ها، اتكا به درآمدهای نفتی، ساختار نامناسب توزیع و هزاران عامل دیگر برمی خوریم كه عنوان نمودن تك تك آن ها از حوصله این بحث خارج است.
محمد حسین اصغریان كارشناس مسائل اجتماعی در این باره می گوید:«یكی از عوامل تأثیرگذار بر روند مصرف، نوع تبلیغات حاكم بر جامعه است» وی می افزاید: «به طور كلی الگویی كه غرب برای مصرف به بازارهای هدف در كشورهای مصرف كننده ارائه می دهد بر پایه رقابت و مسابقه در مصرف و تجمل گرایی و تشریفات زاید استوار است و این در حالی است كه الگوی مصرف در اسلام مبتنی بر سه اصل اساسی تمتع و انتفاع از مواهب الهی، قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر پایه ریزی شده است.»
اعتدال و صرفه جویی در هزینه های زندگی مایه بقا و توانایی مالی زندگی و در نتیجه حافظ مناعت و شخصیت انسانی آدمی است، در حالی كه عدم رعایت آن، موجب تنگدستی، سختی معیشت و سست كننده شیرازه حیات اقتصادی انسان محسوب می شود. یك كارشناس اقتصادی با اشاره به پدیده نامطلوب شكاف طبقاتی در جامعه می گوید:«متأسفانه عده ای با بهره گیری از رانت های اقتصادی و سوءاستفاده از شرایط اقتصادی كشور و تحمیل هزینه های گزاف بر اقتصاد به ثروت های افسانه ای دست یافته اند. در حال حاضر در بسیاری از استان ها به طور متوسط ۲۵ درصد خانوارهای پائین دست، دچار ناامنی غذایی بوده و به طور متوسط تنها حدود ۸۰ درصد مقدار غذای لازم را مصرف می كنند و در مقابل حدود ۲۰ درصد افراد جامعه، بیش از حد لازم غذا می خورند و با امراضی همچون چاقی، مرض قند، سرطان و انواع بیماری های قلب و عروق مواجه هستند.»
این كارشناس خاطرنشان می سازد:«فقدان الگوی مصرف صحیح در جامعه، اختصاص سهم كمی از هزینه خانوار در زمینه تأمین مایحتاج ضروری، ترویج فرهنگ مصرفی غلط به دلیل تبلیغات نادرست و عوامل دیگر باعث شده تا سالانه بخشی از سرمایه های ملی كشور با شیوه های مختلف به هدر رود.»
یكی از مصادیق بسیار بارز اسراف در كشور ما، اسراف در مصرف مواد سوختی است. كارشناسان معتقدند امروزه مصرف مواد سوختی در كشور ما برابر با مصرف مواد سوختی مردم چین و هند است! نارسایی در ناوگان حمل و نقل شهری و بالطبع پائین بودن هزینه سوخت در سبد هزینه خانوار، عدم بهره گیری از انواع عایق ها در ساخت بنا و ده ها عامل دیگر باعث شده تا سالانه میلیاردها دلار صرف یارانه سوخت شود. یكی از بخش های پرمصرف سوخت و انرژی -همان طور كه اشاره شد- مصرف خانگی آن است؛ متأسفانه امروزه به دلیل عدم رعایت استاندارد در ساخت و ساز، ساخت در و پنجره ها و عایق بندی مناسب در بنا ها بخش عمده ای از سوخت و انرژی مصرفی در منازل ضایع می شود. الگوی نادرست مصرف سوخت در منازل باعث شده تا مصرف سوخت در واحدهای مسكونی به شكل افسارگسیخته ای افزایش یابد.
محمد حسین اصغریان كارشناس مسائل اجتماعی معتقد است:«فرهنگ زیبای قناعت و ساده زیستی، رفته رفته از جامعه رخت برمی بندد و امروزه در كنار فشارهای اقتصادی كه عمده مردم تحمل می كنند، فخرفروشی و تجمل گرایی هم به یك ارزش تبدیل شده است و این روحیه نامیمون همچون آفتی بر جامعه اسلامی ما سایه افكنده.» وی می افزاید:«رواج مدگرایی و فرهنگ مصرف زدگی به تدریج میان جامعه و معیارهای اسلامی فاصله ایجاد می كند.
در این راستا متأسفانه رسانه های جمعی، ناخواسته كمك شایانی به ترویج این فرهنگ می كنند. پخش برخی سریال های تلویزیونی ساخت داخل كه در آن هنرپیشه ها آخرین مد پوشش لباس، اتومبیل آخرین مدل، شیك ترین دكوراسیون و.‎.. را تشخصی خاص و در قالبی غیرواقعی به بیننده تلقین می كنند، رفته رفته این ذهنیت را در تماشاچی القا می كند كه وجود این ظواهر موجب چنین مقبولیتی می شود در حالی كه همین شخصیت های داستانی هیچ وقت كتاب نمی خوانند و لذا این سریال ها بیش از آن كه پیام واقعی خود را در جامعه ترویج دهند ناخواسته به تبلیغ مدها می پردازند.»

● مصادیق اسراف
بر اساس منابع اسلامی پدیده اسراف را نباید تنها در مصرف جست وجو كرد، چرا كه این امر فقط در نوع مصرف خلاصه نمی شود. به عنوان مثال اسراف در وقت و هدر رفت وقت یكی از نمودهای بارز اسراف است كه متأسفانه در كشور ما شكل هشداردهنده ای دارد. امروزه برای انجام كوچك ترین كار بانكی و یا یك كار كوچك اداری ساعت ها وقت باید صرف شود، كارمندان با كمال خونسردی تنها به فكر به پایان رساندن ساعت كاری خود هستند و شهروندان چنین پرسه ای را بخشی از زندگی روزمره خود تصور می كنند.یكی از مواردی كه امروز در كشور ما بدون هیچ بهره ای از دسترس خارج می شود زباله ها هستند، در عین حال مقدار تولید زباله می تواند مقدار وابستگی یك جامعه را به مصرف و فرهنگ مصرف گرایی نشان دهد.
این گفته كه «ما زباله ساز ترین مردم دنیا هستیم» جمله ای از روی اغراق نیست؛ هم زباله می سازیم، هم از زباله استفاده نمی كنیم و هم با زباله به طبیعت آسیب می زنیم. امروزه در جهان از زباله به عنوان «طلای كثیف» یاد می شود و از زباله های شهرهای بزرگ انواع كودهای گیاهی و یا پلاستیك های بازیافت و.‎.. تولید می شود و این در حالی است كه در كشور ما به درستی از این مواد استفاده نمی شود.
همان طور كه می دانیم همه ساله با فرا رسیدن ایام تابستان و شروع فصل گرما اهمیت آب بر همگان مشخص می شود، به خصوص در سال های اخیر كه وضعیت نگران كننده ای در تأمین آب شرب و آب مورد نیاز بخش كشاورزی، داشته ایم. با این حال در حال حاضر بیش از ۷۰ درصد آب در مزارع كشور به دلیل عدم بهره گیری از شیوه های نامناسب آبیاری به هدر می رود.
افزایش سرانه مصرف آب در مصارف خانگی از دیگر مواردی است كه بر روند نگران كننده آب دامن می زند. جالب آنكه بدانیم سرانه مصرف آب هر ایرانی چند برابر سرانه جهانی است.
نابودی تدریجی عرصه های مرتعی و جنگلی باعث شده تا ذخایر زیرزمینی آب های كشور دچار افت شدید شود، به طوری كه رفته رفته شاهد شوره زار شدن اراضی كشاورزی در برخی مناطق هستیم. اگر تمام مباحث را در كنار یكدیگر قرار دهیم كاملاً مشخص است كه مصرف بد، مدگرایی، نبود آموزش و عدم رسیدگی به نیازها و اولویت ها از طرف مردم و مسئولان، واژه های اسراف و تبذیر را بیش از پیش به فرهنگ ما نزدیك كرده است. متأسفانه در كشور ما نوع درآمدها همانند یك كشور آسیایی است، فرهنگ مصرف مردم به شیوه كشورهای پیشرفته اروپایی و در نهایت اقتصادی شبیه به اقتصاد یك كشور آفریقایی كه برای حل این معضل باید یك فعالیت فرهنگی وسیع برای اصلاح الگوی مصرف آغاز شود.‎
علی حسینی
 

استاذنت الرضا (علیه السلام) فی النفقة علی العیال؟

فقال (علیه السلام): بین المکروهین .

فقلت: جعلت فداک لا والله ما اعرف المکروهین.

قال: فقال له:

یرحمک الله اما تعرف ان الله عز و جل کره الاسراف و کره الاقتار (1)

فقال (علیه السلام): والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً. (2)

از امام رضا علیه السلام درباره چگونگی تامین مخارج خانواده جویا شدم، فرمود: (مخارج خانواده) حد وسط است میان دو روش ناپسند. گفتم فدایت شوم: به خدا سوگند نمی‎دانم این دو روش چیست؟ فرمود: رحمت الهی بر تو باد، آیا نمی‎دانی که خداوند بزرگ اسراف (زیاده‎روی) و اقتار (سخت گیری) را ناخوشایند دارد و در قرآن فرموده است: «آنان که هرگاه چیزی ببخشند نه زیاده‎روی کننده و نه خست ورزند، و میانگین این دو حد را در حد قوامی (مایه پایداری و بقای زندگی) ببخشند.»

از دیدگاه امام رضا علیه السلام، پس از محدودیت‎های گذشته در مسائل مالی و کسب مال، تصرفات در اموال شخصی نیز محدود است، یعنی اموالی که طبق اصل مالکیت فردی، به شخص تعلق دارد و اختیار آنها در دست اوست و به ظاهر انگاشته می‎شود که او می‎تواند در آنها هر گونه که خواست تصرف کند، در واقع این چنین نیست، و تصرفات در اموال شخصی نیز محدود و مشروط است، و هر کس در مال خود نیز مجاز نیست هر گونه بخواهد تصرف کند، بلکه تصرف او باید در حد میانه و دور از اسراف باشد. هر گونه اسراف و مصرف زیاد در اموال شخصی و برای شخص مالک، ممنوع است. انفاق بالاترین و ارزشمندترین نوع تصرف در اموال شخصی است، و شخصی که مال خود را انفاق می‎کند، بهترین نوع تصرف را در آن انجام داده است، به ویژه که برای افراد خانواده خودش باشد، با این وصف، این تصرف نیز محدود و مشروط است. باید انفاق در حد متعادل و وسط (و حد قوامی) باشد، نه زیاده از مقدار لازم و نه کمتر از آن. چنان که در حدیث امام رضا علیه السلام بدان اشاره شد.

«اسراف» و «اقتار» ، دو حد نامتعادل و نامعقول و غیر قوامی و غیر مشروع مصرف است، حد مشروع و معقول، حد میانه و نظام قوامی قصد، اقتصاد و میانه‎روی است، چنان که در حدیث امام رضا علیه‎السلام بدان اشاره رفت. امام در کلامشان فرمودند: پرداخت مخارج خانواده، میان دو مرز قرار دارد: مرز اسراف و زیاده‎روی (و تجمل‎گرایی و پر مصرفی)، و مرز اقتار (تنگ‎گیری و کمتر از حد لازم خرج کردن) و ایجاد کمبود در زندگی.

با بررسی احادیث دیگری که از امام رضا علیه السلام در این زمینه رسیده است، به مرزهای دقیق‎تری از مفهوم اسراف دست می‎یابیم. در کوچک‎ترین چیزها، حتی آنها که در نظر مردم بی ارزش و دور ریختنی جلوه می‎کند، امام اسراف را روا نمی‎داند. لذا فرمودند:

«من الفساد قطع الدرهم و الدینار و طرح النوی (3) ؛ تکه تکه کردن درهم و دینار (یا هر پولی دیگر که آنها را از استفاده بیندازد)، و دور افکندن هسته خرما (که ممکن است بذر نخلی شود، یا به مصرف دیگری آید) از جمله کارهای فاسد و نادرست است.

در آشامیدنی‎ها و خوردنی‎ها نیز در نظر امام رعایت حد میانه لازم است، حد میانه مایه دوام و سلامت مزاج است، و زیاده‎روی و پرخوری بدن را می‎فرساید و عمر را کوتاه می‎کند، و موجب انواع بیماری‎ها می‎گردد. لذا ایشان در این زمینه می‎فرمایند:

«لو ان الناس قصدوا فی المطعم لاستقامت ابدانهم (4) ؛ اگر مردم حد میانه را در خوراک رعایت می‎کردند بدن‎هاشان پایدار (و سالم) می‎ماند.

حد میانه در خوردن، متناسب با رشد تن و روان آدمی است. در پوشیدن نیز، رعایت جانب حد میانه و دوری از تجمل‎گرایی و اسراف لازم شمرده شده است. (5)



پی‎نوشت‎ها:

1ـ سفینة البحار، ج 1، ص 615 / الحیاة، ج 4، ص 205 .

2ـ سوره مبارکه فرقان، آیه 67 .

3ـ مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 314 .

4ـ الحیاة، ج 4، ص 215 .

5ـ این گونه تعالیم در قرن‎ها پیش که موضوع بازیافت زباله و استفاده از زباله‎ها مطرح نبوده، اعجاز است.



منبع:

کتاب امام رضا علیه السلام؛ زندگی و اقتصاد ؛ محمد حکیمی
 

در شرايط امروز دنيا اصلاح الگوي مصرف يك مسئله جهاني است و در همه كشورها به آن به صورت علمي مي‌پردازند. به عنوان نمونه شاخصه شدت مصرف انرژي ميزان بهره وري، توسعه اقتصادي و فناوري را نشان مي‌دهد. هر چقدر در صنعت، انرژي بيشتري مصرف شود نشان از ناكار آمدي دارد و بر عكس هر چقدر در صنعت انرژي كمتري مصرف شود نشان از عملكرد خوب دارد. ‌
كشور ما امروز نيازمند توليد ثروت است و تحقق اين مهم در گام اول مستلزم اصلاح الگوي مصرف در كشور است.خط كش مدرج توسعه يافتگي واقعي نشان مي دهد كه بين مصرف گرايي و توليد ثروت در يك جامعه رابطه عكس وجود دارد.اگر امروز بازار هاي جهاني در چنبره مصنوعات چيني و ژاپني قرار دارد به خاطر مصرف گرا نبودن مردمان اين كشورهاست. پرهيز از مصرف گرايي در كشورهايي مثل چين، ژاپن و برخي از كشورهاي بزرگ اروپايي كه اقتصادهاي بزرگي دارند كاملا مشهود است. انقلاب اسلامي به مردم ما ياد دادكه با فرهنگ صرفهجويي و قناعت مي توان بر تمام مشكلات فائق آمداما مع الاسف به واسطه سياستهاي غلط اقتصادي و فرهنگي سالهاي پس از جنگ تحميلي و به تبع آن تغيير ذائقه مردم و همچنين رويكردهاي جديد دشمن در مقابله نرم افزاري با انقلاب اسلامي به يك باره تمام دستاوردهاي ده سال اول انقلاب فراموش شد و بار ديگر تجمل گرايي، مصرف گرايي و اسراف در كشور ترويج شد. اين در حالي است كه عمده پيشرفتهاي كشورهايي مثل ژاپن، كره جنوبي و... بر شالوده تجربيات جنگ و فرهنگ قناعت مردم جنگ ديده صورت گرفت.‌
‌”الگوهاي مصرف را نمي‌توان از نظامهاي ارزشي و هنجاري - خواه اجتماعي يا فردي و يا تواما - كه معرف شخصيت مصرف كننده است، جدا ساخت. اگر چه گزينشهاي مصرفي مردم كشورهاي جهان سوم تحت تاثير منابع گوناگون و بخصوص منابع بيگانه هدايت مي‌شود، اما قطعا نمايانگر ذهنيت آنان نيز هست . بدون ناديده انگاشتن بعد سودگرايي ( ارضاي نيازهاي رواني ) فرآيندهاي مصرف اجتماعي ، بايد به ابعاد نمادي، يعني معناي اجتماعي آنها نيز توجه داشت. كالاها و خدمات ، سواي كيفيات طبيعي‌شان، داراي علائم رمزي نيز هستند و شاخصها و عاملان يك قشربندي اجتماعي محسوب مي شوند ؛ به همين دليل بررسي دقيق پديده تشكيل الگوهاي مصرف توسط شركتهاي فرامليتي اهميت دارد.”(1) ‌
امروز به واسطه عزم جدي مسئولان كشورو يك صدايي دولتمردان در ضرورت تحول اقتصادي در تمام زمينه ها بار ديگر اين فرصت احيا شده است كه فرهنگ صرفه جويي و قناعت ترويج و ترميم گردد. رمز توليد ثروت در يك كشور پرهيز از مصرف گرايي است و كشورهايي به دام تجمل و اسراف مي افتند كه توليد در فرهنگ عمومي آنها جايگاهي ندارد. امروز به ضرس قاطع بايد تاكيد كرد راه پيشرفت كشور همان‌گونه كه مقام معظم رهبري فرمودند پرهيز از اسراف و ترويج الگوي مصرف بومي و اسلامي است.‌
در نهايت اينكه اصلاح الگوي مصرف دلالت بر يك حركت و عزم جدي براي گذار از وضعيت كنوني به سوي الگوي مصرف مطلوب مي كند. الگوي مصرف در هر جامعه بخشي از نظام واره ارزشي و هنجاري حاكم بر آن اجتماع است كه مي تواند گوشه اي از هويتفرهنگي مردمان آن سرزمين را بنماياند. در واقع الگوي مصرف به خودي خود “هويت ساز” است اما در صورت انحراف از وضع مطلوب مي تواند “هويت سوز” نيز باشد.‌نكته مهم ديگر اين است كه نبايد با مسئله اصلاح الگوي مصرف شعاري برخورد شود بلكه بايد فرهنگ سازي شود كه در اين ميان صدا و سيما نقش بخصوصي دارد.‌
پي نوشت:
-1 كتاب شركت‌هاي فرامليتي و توسعه درونزا ،ترجمه عبدالحميد زرين قلم و فاطمه فراهاني - انتشارات كميسيون ملي يونسكو در ايران با همكاري معاونت پژوهشي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

نگاهي دقيق به فرمايشات مقام معظم رهبري مي‌توان به عمق ديد ايشان، كه راهنماي اساسي براي مديران كشور در اداره سازمان‌هاي‌شان است پي برد. امروز همه مي‌دانيم كه دنياي پر تلاطم امروز هيچ حاشيه امني براي كشورهاي جهان قائل نيست و رقابت تنگاتنگ بين كشورهاي جهان به منظور افزايش سهم از تجارت جهاني جايگزين جنگ‌هاي جهاني شده است كه در قرن بيستم تعيين‌كننده برتري و سلطه كشورها بود. در دنياي امروز موفقيت و برتري كشورها بود. در دنياي امروز موفقيت و برتري‌ها نه در اسلحه و تجهيزات نظامي، بلكه در مديريت بهينه منابع حاصل شود.
توسعه ارتباطات و تعاملات جهاني چنان فاصله‌هاي جغرافيايي را كاهش داده كه دنيا را تبديل به دهكده كوچكي (دهكده جهاني) كرده است. در اين دهكده كوچك كه ساز و كار تجارت در آن به وسيله مكانيسم‌هاي سازمان تجارت جهاني (WTO) تعيين مي‌شود مديريت منابع در اختيار، از اهميت بالايي برخوردار است.
جنگ‌هاي قرن بيست ويكم، جنگ منابع انرژي است. جنگ‌هايي كه نشانه آن را از هم اكنون در مناقشه آمريكا و روسيه در منابع عظيم قطب شمال، سهم‌خواهي كشورهاي جهان از منابع خاورميانه به راحتي قابل مشاهده است.
در چنين شرايطي رشد و بقا كشورها در استفاده از بهينه و مدبرانه از منابع در اختيار است؛ منابعي كه به سختي و گاه در نزاع با ساير كشورها بدست مي‌آيد.
منابع و عوامل توليد در اختيار كشورها يا سازمان را مي‌توان به طور خلاصه به 6 دسته تقسيم‌‌بندي كرد.
1.    نيروي انساني؛
2.    زمين؛
3.    تجهيزات (دستگاه‌ها و ماشين‌ها)؛
4.    پول و سرمايه؛
5.    تكنولوژي (دانش توليد)؛
6.    مديريت (دانش،فرايندها و ساختارها).

مهم‌ترين منبع توليد
انديشمندان مديريت، همگي متفق‌القول هستند ك مديريت مهم‌ترين منبع در اختيار سازمان‌ها است چون مديريت وظيفه هدايت و راهبري ساير منابع را بر عهده دارد. بنابراين اگر در پي درك سخنان رهبر فرزانه هستيم بايد به اين منبع مهم يعني «مديريت» توجه شود. اصلاح الگوي مديريت در راستاي استفاده مدبرانه و بهره‌ور از ساير منابع توليد، ما را به سمت اصلاح الگوي مصرف منابع سوق خواهد داد.
به عبارت ديگر مديريت عبارت است «مجموعه‌اي از دانش، مهارت‌ها و هنر براي استفاده بهينه از منابع محدود مديريت مجموعه‌اي دانش (علم) هنر مي‌باشد كه با طراحي و ايجاد فرايندها و ساختارهاي سازماني به دنبال استفاده بهره‌ور و بهينه از منابع است».
متاسفانه يك برداشت سطحي از نظرات رهبر انقلاب در نام‌گذاري سال 88 به عنوان سال حركت به سمت «اصلاح الگوي مصرف» شده است. به گونه‌‌اي كه برداشت را به معناي كم مصرف كردن ترجمه كرده‌اند در حالي كه نظام جمهوري اسلامي در راستاي توسعه عدلت و رفاه در سطح جامعه هيچ‌گاه نمي‌خواهد مردم را به سختي بيندازد و به جاي آن‌كه رفاه را توسعه دهد بخواهد مردم را به سختي بيندازد.
برخي نظرات مقام معظم رهبري را به معناي توصيه به صرفه‌جويي در استفاده از منابع مي‌دانند؛ ضن تاييد اين نكته، بايد بيان كرد كه اين برداشت، يك برداشت درست، ولي ناقص از فرمايشات ايشان است. قيد كلمه «در همه به زمينه» ما را به اين مفهوم هدايت مي‌گند كه بايد به عمق نظرات ايشان پي ببريم.
همان‌طور كه بيان شد مهم‌ترين منبع در اختيار سازمان‌ها مديريت است. بنابراين مهم‌ترين گام در حركت به سمت اصلاح الگوي مصرف، اصلاح الگوي مديريت و اقتصاد كشور مبتني بر ارزش‌هاي اسلامي و لي است. بايد توجه كرد قرن بيست‌ويكم را قرن دانايي ناميده‌اند و مديريت در اين قرن را مديريت دانايي يا مديريت دانش (Knowledge Management) مي‌دانند به عبارت ديگر مديريت دانش عبارت است از مجموعه‌اي از دانسته‌ها و مهارت‌ها براي استفاده بهينه از دانش در استفاده بهينه از منابع محدود در اختيار سازمان‌ها.
هدف از مديريت دانش اداره سازمان‌ها از طريق تغيير سطح دانش و آگاهي‌هاي عمومي كه منجر به تغيير فرهنگ مي‌شود، است. در عصر مديريت دانش سازمان‌ها تلاش مي‌كند از طريق آموزش، اطلاعات و داده‌ها را به دانش تبديل كنند و با نهادينه كردن دانش در سطح سازمان‌ها، فرهنگ‌ دانايي را شكل دهند.

راهكارهاي حركت به سمت اصلاح الگوي مصرف
حال چگونه مي‌توان فرهنگ دانايي  در راستاي اصلاح الگوي مصرف در سطح جامعه و سازمان‌ها توسعه داد. در ادامه، نگارنده  به دو دسته راهكارهاي كوتاه مدت و بلند مدت اشاره مي‌كند.
راهكارهاي كوتاه مدت
اين راهكار در راستاي راهكارهاي بلند مدت تدوين شده و ضمن بستر سازي، خود نقش موثري در اصلاح الگوي مصرف خواهند داشت.
1.    توزيع اطلاعات
تلاش براي توزيع اطلاعات، به معناي توسعه دانايي  جامعه در راستاي ايجاد يك دانش مشترك جمعي براي اصلاح الگوي مصرف است. برنامه‌هاي آموزشي كه از طريق وسايل ارتباط جمعي داده مي‌شود مي‌تواند نقش موثري در اين باره ايفا كند.
2.    تغيير نگرش
نگرش را مي‌توان ادراك يا فهم مثبت يا منفي در مورد موضوعي خاص تعريف كرد. در اين وضعيت تنها به دنبال ارائه اطلاعات به افراد نيستيم. بلكه به دنبال آن هستيم كه نگرش و تمايلات افراد را به سمت دلخواه يعني اصلاح الگوي مصرف هدايت كنيم.
براي تغيير نگرش با توجه به نفوذ فرهنگ اسلامي در كشور از مصداق‌هاي اسلامي استفاده كرد به طور مثال قرآن ميانه‌روي را الگوي مصرف و عامل پايداري خانواده و جامعه معرفي مي‌كند. «والذين اذا انفقوا لم يسرفوا و لم يقترفوا و كان بين ذلك قواما». (آيه 67 سوره فرقان) و يا «كثره السرف تدمر» اسراف‌كاري زياد انسان را به هلاكت مي‌كشاند. (فهرست غررالحكم،ص195).
راهكارهاي بلند مدت
بايد دقت كرد كه رهبر معظم سال 88 را سال حركت به سمت اصلاح الگوي صرف نام‌گذاري كرده‌اند و نه سال اصلاح الگوي مصرف؛ بنابريان بايد به دنبال راهكارهاي بلندمدت و ريشه‌اي نيز در اين زمينه باشيم كه در اين زمينه مي‌توان به موارد ذيل اشاره داشت.
تغيير ساختار و فرايندها
آنچه مسلم است براي اصلاح الگوي مصرف نمي‌توان تنها بر مصرف كنندگان فشار وارد كرد. از طرقي بهبود الگوي مصرف از طرف مصرف كنندگان تا حدي امكان‌پذير است و براي دستيابي به نتايج بهتر و بيشتر بايد به توليد كنندگان نيز توجه كرد. تغيير در ساختارها و شيوه‌هاي مديريت و حركت از مديريت سنتي به مديريت علمي مي‌تواند نقش بسزايي در افزايش بهره‌وري و كاهش هزينه‌هاي توليد داشته باشند.
ابداع و ساخت محصولات جديد
با توجه به اولويت مصرف انرژي در محصولات، توليد كنندگان، شاخص اساسي در توليد محصول را بايد ميزان مصرف انرژي قرار دهند. متاسفانه برخي از محصولات توليدي كشور از كيفيت لازم برخوردار نبوده و اصطلاحاً تلاش براي خلق و ابداع محصولات جديد با در نظر گرفتن اصل صرفه‌جويي در انرژي مي‌تواند نقش موثري در بهبود الگوي مصرف باشد؛ به طور مثال توجه برخي آمارها در اين زمينه مي‌تواند مفيد باشد (خبرگزاري فارس).
بر اساس گزارش موسسه «ماركت اوراكل»، ايران از نظر ارائه بنزين ارزان، سومين كشور و از نظر ميزان يارانه پرداختي به اين كالا نخستين كشور در ميان كشورهاي جهان است و بيش از 36 درصد كل مصرف بنزين خاورميانه در سال 2007 در ايران مصرف شده است. يا بر اساس گزارش صندوق بين المللي پول، ايران دومين كشور جهان از نظر پرداخت يارانه انرژي با رقم 37 ميليارد دلار است. مصرف سرانه انرژي در ايران به ازاي هر نفر بيش از 5 برابر مصرف سرانه كشوري مانند اندونزي با 225 ميليون نفر جمعيت، 2 برابر چين با يك يليارد و 300 ميليون نفر و 4 برابر كشور هند با يك ميليارد و 122 ميليون نفر است كه با مقايسه شاخص شدت مصرف انرژي در ايران با بسياري از كشورهاي جهان، شاهد وضعيت ناهنجار بهره‌برداري انرژي هستيم. و يا الگوي مصرف آب آشاميدني بر اساس اعلام بانك جهاني براي يك نفر در سال، يك متر مكعب و براي بهداشت در زندگي به ازاي هر فر 100 متر مكعب در سال است.
بر اين اساس، در كشور ما 70 درصد بيشتر از الگوي جهاني آب مصرف مي‌شود! از نظر مصرف برق هم، ايران نوزدهمين كشور پر مصرف برق دنياست و دولت ساليانه يارانه 4 هزار ميليارد توماني براي برق در نظر مي‌گيرد. معاون اول رئيس جمهور در همايش ملي نگاه قدسي به آب، گفته است كه سرانه مصرف آب ايراني‌ها پنج برابر سرانه مصرف جهان است.
به‌روزآوري تكنولوژي و تجهيرات توليد
كاهش هزينه‌هاي توليد از طريق به روزآوري تكنولوژي و استفاده از تجهيزات جديد و توليد، نقش بسيار موثري بر استفاده بهره‌ور از عوامل توليد خواهد داشت. تلاش براي دستيابي به اين امر در كوتاه مدت از طريق سرمايه‌گذاري بر منابع انساني كشور در راستاي توانمندسازي آنها براي خلق و ابداع تكنولوژي‌ها و تجهيزات جديد و بومي مفيد خواهد بود.
تغيير سبك زندگي اجتماعي
بايد پذيرفت در جهت تلاش مديران كشور براي تبديل ايران به كشوري توسعه يافته بايد ضمن حفظ ارزش‌هاي اصيل اسلامي و ملي، سبك زندگي اجتماعي مردم در شهرها و روستاها منطبق بر كشورهاي توسعه يافته شود. تغيير در سبك زندگي مردم نقش بسيار مهمي در مصرف انرژي و استفاده بهره‌ور از منابع خواهد داشت. مثلاً تغيير سبك زندگي مردم در مصرف آب در مصارف آشاميدني و غير آشاميدني، تاثير بسيار مهمي بر استفاده بهره‌ور از اين منبع حياتي دارد.
ضمن خاتمه اين بحث بايد عنوان كرد كه انديشمندان كشور از زواياي مختلف به اين موضوع پرداخته‌اند و راهكارهاي متعددي در اين زمينه ارائه داده‌اند؛ ولي بايد توجه كرد كه تعداد راهكارها شايد مانع از پرداختن درست به اين موضوع دستيابي به نتيجه دلخواه شود.
نگارنده در نهايت توصيه مي‌كند با برگزاري چند همايش علمي در زمينه الگوي صرف، تعداد مناسبي راه حل در كوتاه مدت و بلند مدت انتخاب شده و برنامه‌هايي براي عملياتي كردن آن به اجرا در آيد.