خوش آمدید

 سمرقند یکی از شهرهای باستانی ازبکستان است که در سال 2001، در فهرست میراث فرهنگی جهان در یونسکو قرار گرفت.

سمرقند حدود قرن هفتم قبل ازمیلاد به عنوان پایتخت پادشاهی «سغد» پایه‌گذاری شده‌ است و در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی شاهد عصر طلایی خود بود. اکنون آثار تاریخی معماری ساخته شده در دوران زمامداری تیموری‌ها مهم‌ترین آثار سمرقند است.

بقیه در ادامه

«مرو»  قدیم تاریخی بسیار کهن داشته و با قدمت 2 هزار ساله در تاریخ تمدن بشری از جایگاهی والا و باشکوه برخوردار است و این روزها دولت ترکمنستان از آن به عنوان منطقه تاریخی و باستانی حفاظت می‌کند.

این شهر که حوادث بسیاری را به خود دیده و پشت سر گذاشته نه‌تنها از نظر سیاسی، بلکه از نظر فرهنگی و اقتصادی نیز برای حکومت‌ها حائز اهمیت بوده است.

مرو قدیم که سال‌ها پیش میزبان قدوم پربرکت حضرت رضا(ع) در دوران ولایت عهدی ایشان بود، اکنون با دیواره‌هایی بجا مانده از آن زمان به محلی برای تجلی ارادت مردم منطقه به خاندان اهل بیت تبدیل شده است.

در این گزارش با استناد به منابع ترکمنستانی و ایرانی گوشه‌ای از زندگی پرافتخار آن حضرت را برای خوانندگان فارس ارائه می‌دهیم.

آرامگاه «محمدبن زید» که همان امامزاده «محمد بن محمد بن زید بن امام سجاد(ع)» در مرو قدیم ترکمنستان قرار دارد که برجسته‌ترین بنای سلطان قلعه می‏‌باشد که آن را در این محل پنجمین پشت حضرت امام علی(ع) می‌شناسند و محل مشهور بین زائران ترکمنستان و دوست‌داران وعلاقمندان اهل بیت پیامبر اسلام (ص) می‏‌باشد.

این آرامگاه از 2 گنبد پوشیده شده که یکی از آنها بر روی دیگری قرار دارد، شیوه و سبک معماری آرامگاه‌های قرن 12 میلادی در سادگی و خلوص و هماهنگی بسیار شگفت انگیز است.

در این محل، سردآبخانه‌ای بزرگ و باستانی نیز ساخته شده که اکنون نیز به بهترین نحو حفظ و از آن خبر می‌دهد که در همه دوران این محل میربان زائران زیادی بوده است.

در کتابی با نام «طنین قدیم» که به قلم مرحوم «عظیم احمداف» دانشمند و محقق ترکمنستانی نگاشته و در آن به آثار مرو قدیم اختصاص داده شده است.

این کتاب که به زبان ترکمنی در سال 1992 میلادی بعد از کسب استقلال ترکمنستان در این کشور منتشر شده در ورودی به مجموعه تاریخی و فرهنگی مرو قدیم به عنوان کتاب راهنما و تحقیقاتی عرضه می‌شود و در واقع مؤثرترین اطلاعات در آن از منابع مختلف خارجی و داخلی جمع‌آوری شده است و بین محققان، زائران و دانشمندان داخلی و خارجی مشهور است.

ارتباط امام زاده محمد بن محمد بن زید بن امام سجاد ( علیه السلام) با حضرت امام رضا(ع)

تقریبا اغلب شخصیت‌های سیاسی و علمی خراسان در زمان سفر حضرت رضا (ع) به این دیار به نوعی با ایشان در ارتباط بوده و اظهار دوستی یا مخالفت کرده‌اند؛ بعضی هم مورد توجه آن حضرت قرار گرفته‌اند که «مأمون»، «طاهر ذولیمینین»، «هرثمة بن اعین»، «فضل بن سهل»، «خواجه اباصلت»، «خواجه ربیع»، «اسحاق بن راهویة مروزی»، «محدث محمد بن اَسلم طوسی» و «محدث و امام زاده محمد بن زیدبن امام سجاد(علیه السلام)» و ... از آن زمره‌اند.

چنان که از نام وی بر می‏‌آید، وی نوه زید بن امام سجاد (علیه السلام) بوده و اهالی مرو عموما وی را به نام «محمد بن زید» می‏‌شناسند.

شهادت محمد در مرو در سال 200هـ/815 میلادی بر اثر زهر خلیفه مأمون روی داده، اما بنای فعلی مقبره وی در سده ششم هجری/ 12 میلادی به امر سلطان سنجر سلجوقی ساخته شده است.

در شهر نیشابور نیز مقبره‌ای با نام «امام زاده محروق»که در سده 11 هجری/17 میلادی توسط صفویه احداث شده به همین امامزاده منسوب است.

محمد بن محمد بن زید در سال 199هـ /814 میلادی/توسط ابوالسرایا درکوفه به امامت رسید، اما کمی بعد هر دوی ایشان اسیر لشکریان خلیفه مأمون گردیده و به بغداد برده شدند.

محمدبن زید درحدود نیمه سال 200هـ /815 م/ روانه مرو شد و هنگامی که وی را به حضور مأمون رساندند ازجوانی وی در شگفت ماند و به قول مؤلف مقاتل الطالبین دستور داد تا محمد را به خانه ای ببرند و فرش و خادمی برای او فرستاد.

وی در آنجا تحت نظر بود و پس از گذشتن مدت کمی که برخی 40 روز گفته‌اند، شربت زهری به اوخورانید و همان سبب شد که از دنیا برود.

در حالی که حضرت رضا علیه السلام ظاهرا در سال 200هـ /815 م / وارد نیشابور شده ، محمد مدتی قبل از ورود آن حضرت به خاک سپرده شده بود.

به هر ترتیب به جز اتفاق نظر منابعِ مهم تاریخی مبنی بر انتقال محمد بن محمدبن زید به مرو و شهادت وی توسط مأمون، قدمت بنای مشهور به مقبره محمد بن زید در مرو که دارای کتیبه‌های کوفی که متعلق به سده هفتم هجری/13 میلادی/است، مؤیداصالت بیشتر آن مقبره، نسبت به بنای مشهور به امامزاده محروق نیشابور می‌باشد که توسط صفویه در قرون 10 و 11 هجری/16 و 17 میلادی/احداث شده است.

مقبره محمد بن محمد بن زید بنایی کهن و فرسوده واقع درگوشه غربی شهر مرو واقع است.

اما از اسلوب بنا وکتیبه‏‌های کوفی آن پیداست که در زمان سلجوقیان و بنا بر باور عمومی توسط سلطان سنجر ساخته شده و نزد مردم مرو و ترکمنستان محترم و پس از مزار خواجه یوسف همدانی و مقابر بریده و حکم غفاری گرامی‏‌ترین و پر زائرترین مزار منطقه مرو است.

منطقه حفاظت شده و باستانی ابیورد واقع در 120 کیلومتری جنوب شرقی عشق‏آباد پایتخت کشور ترکمنستان قرار دارد و در واقع یک تمدن باستانی و تاریخی است که با انجام عملیات کاوشی باستان‌شناسی می‏توان بسیاری از رازو رمز حوادث و وقایع تاریخی منطقه خراسان قدیم را یافت. 

علفزارها در خرابه‏های ابیورد، حکایت از آن دارد که این منطقه در طول تاریخ یک منطقه سرسبز بوده‏ و خرابه‏های باقیمانده ابیورد گویای این است که مردم و شخصیت‏های زیادی در این سرزمین زندگی کرده و تمدن بزرگی در قلب این سرزمین نهفته بوده است.

ابیورد که درسال 31.هـ/ 651.م/ به تصرف اعراب درآمد یکی از شهرهای مشهور و مهم سرزمین ترکمنستان است. این شهر ظاهرا قبل از اسلام به "باورد" یا "اباورد" شهرت داشته است، در نتیجه اغلب مردم بومی منطقه و فارسی‌زبانان حتی در سده‌های اولیه اسلامی آن را باورد می‌خواندند.

اکنون نیز آثار باقیمانده از خانه‌های روستایی در جوار این شهر دیده می‌شود که باید هـمان دهکـده ابیورد باشد.

چهار تپه باستانی یا چهار خرابه شهر با نام‌های، "نمازگاه‌تپه" (درجوار خرابه‌های ابیورد و شهرک کاخکا، متعلق به قبل از میلاد)، "قهقهه" (درفاصله یک کیلومتری شهر کاخکا، متعلق به دوره هخامنشی)، "باورد" در فاصله 12 کیلومتری غرب کاخکا (متعلق به دوره ساسانی تا قرون اولیه اسلامی) و "ابیورد" در فاصله یک کیلومتری شهر کاخکا و (متعلق به دوره اسلامی) در استان ابیورد همچنان پابرجاست، که نشان از قدمت این استان تاریخی دارد.

در حال حاضر خرابه‌های شهر ابیورد در فاصله 120 کیلومتری شرق عشق‌آباد و هفت کیـلومتری غرب کاخکا (قهقهه پیشین) در حاشیه سمت راست جاده واقع شده است، در حالیکه باورد حدودا 12 کیلومتر با شهر ابیورد فاصله داشته و در غرب آن واقع شده است.

"ابن رسته" درسال‌های پایانی سده 3 .هـ/ 9 .م/ ابیورد را یکی از حوزه‌های خراسان‌ خوانده ‌است، یعقوبی هم در نیمه دوم سده 3 .هـ/ 9. م/ فاصله نسا تا باورد را 2 منزل نوشته، اما به هنگام معرفی استان‌های تابع نیشابور، این استان را ابیورد خوانده است.

"ابن خردادبه" نخستین جغرافی‌دانی است که شاه ابیورد را "بهمنه" و مقدار مالیات آنجا را 700 هزار درهم بیان کرده است.

به نوشته وی: شهرهای "مهنه" و "کوفن" از توابع ابیورد بوده‌اند، همچنین ابیورد یکی از خزانه‌های نیشابور است.

استان ابیورد در سده‏های اول اسلامی/ 7 تا 9 .م/ توسط استاندارن خراسان اداره می‌شد.

از اواخر سـده سوم.هـ/ نهم.م/ به تصرف سامانیان درآمد و آنان در سال 382.هـ/ 992.م/ خواستند آن‌ را به حاکم خوارزم شمالی ( آل عراق) بسپارند، اما خانـدان "سیمجوری" که سپهسالار سامانیان و استاندار خراسان بودند تن به این امر ندادند.

پس ‌از آن سلطان محمود غزنوی در اواخر سال 407.هـ/ 1017.م/ خوارزم را تصرف کرد تا اینکه سلجوقیان در سال‌های 430.هـ/ 6-1135.م/ ابیورد را هم مثل دیگر شهرهای دشت خاوران از آن خود کردند.

این استان بعد از سپری کردن یک دوره فترت موقتی رو به آرامش و آبادانی نهاد، تا اینکه بر اثر حمله مغولان تخریب و ویران گردید.

متأسفانه از جزئیات رفتار مغولان با این شهر اطلاع دقیقی دردست نیست، جز آنکه گفته شده است که آنها ابیورد یا باورد را ویران کردند.

بعد از حملات مغول و تاتار به این منطقه تلفات و خسارت‌های بسیار زیادی به مردم و منطقه وارد شد، بر اثر این حملات مردم ابیورد نشاط و شادابی خود را از دست دادند و برای تسکین دردهای خود به عرفا و صوفیان که روش آنان با روح و فکرشان هماهنگی و انسجام داشت پناه بردند.

در همین حال بود که "شاهرخ بن امیر تیمور گورکان" در سال(807 تا850 .هـ / 1404 تا 1446.م ) حکومت استان‌های ابیورد و نسا و یازر ... را به فرزند خویش "بایسنغر" سپرد. که از آن پس تا اواخر عهد شاهرخ (850 .هـ/ 1446.م) در اختیار بایسنغر و فرزندانش قرار گرفت.

این استان در قرن 10 .هـ/ 16 .م/ چند بار میان صفویه و ازبک‌های شیبانی حاکم بخارا و بلخ و ازبک‌های خوارزمی دست به دست گشت و به همین دلیل زیان‌های زیادی را متحمل شد.

در سده‌های یازده و 12 .هـ/ 17 و 18 .م/ که صفویه بر این استان سلطه داشتند، اطلاعاتی درباره وضعیت دیوان و حکام آن باقیمانده است، از جمله آن که، القاب "حاکم الگای ابیورد" چنین بود: "ایالت و شوکت پناه حشمت دستگاه، نظاما للایالته و الشوکة و الاقبال فلان خان". مداخل این حاکم در سال 3 هزار و هشتصد و پنج تومان و پنج هزار دینار و کسری و ملازمانش 613 نفر بودند.

بالاخره با ظهور نادرشاه افشار این استان در نیمه اول سده دوازده.هـ/ هجده.م/ ابیورد در میان شهرها و استان‌های همجوارش بیشترین شهرت و آبادانی را یافت.

خاندان نادرشاه در منطقه در‌گز تا ابیورد به زندگی عشایری و ییلاق و قشلاق می‌پرداختند. در جوانی وی، حاکم ابیورد فردی به نام «بابا علی بیک کوسه لو» بود و چون نادر به دامادی او در آمد، نهایتا جانشین وی شد و با مرکزیت استان ابیورد در نیمه آن قرن فاتح عمدة جهان گردید.

نادرشاه که قصد داشت در میان شهرهای ابیورد و کلات شهری نو به نام "مولودآباد" یا "مولودگاه" بسازد، نهایتا در آنجا شهری به وسعت یک چهارم شاه جهان آباد هند و با همان نقشه به نام "خیـوه‌آباد" سـاخت، که اکنون خرابه‌های آن ‌پابرجاست ظاهرا شـهر اصلی استان ابیورد در زمان نادر شاه همان شهر ابیورد، (درجوار کاخکای کنونی) بوده است، و نه باورد.

با قتل نادرشاه درسال 1160.هـ/ 1747.م/ باردیگر پریشان حالی استان ابیورد آغاز گردید، به گونه‌ای که تا حدود یک قرن بعد مکررا میان استانداران خراسان و حکومت‌های ازبک خوارزمی و طوایف محلی ترکمان بر سر آن نزاع درگرفت.

در دوران اسلامی از شهر ابیورد، ادیبان، فقها، محدثان، دانشمندان و مشایخی از بزرگان صوفیه برخاسته‌اند که هم نام آنان و هم آثارشان زینت بخش دفتر پرافتخار فرهنگ و تمدن اسلامی خراسان بوده است.

بی‌تردید فضایل و کرامات این بزرگواران مانند انوری ابیوردی، فضیل عیاض، مطرز باوردی به اندازه‌ای است که نمی‌توان تمام آنها را به رشته تحریر درآورد.

و در نهایت اینکه ابیورد یکی از شهرهای مشهور خراسان از لحاظ سیاسی و جغرافیایی و فرهنگی بوده و در تاریخ، موقعیت و اهمیت ویژه‌ای داشته است.

گرچه این منطقه اکنون در ایران قرار ندارد ولی می‌دانیم با همه فراز و نشیب‌هایی که داشته و حمله‌های  بسیاری که به این شهر رفته است، توانسته است بزرگانی از علم و دانش و ادب را در خود بپروراند بطوری که می‌توان آن را سرزمین علما و دانشمندان و عرفا و ادیبان دانست که موجب سرافرازی و بلندی نام ایران و ترکمنستان و گذشته تاریخی پر افتخار آنان است.  

در پایان شما را به تماشای تصاویری از این منطقه زیبای تاریخی دعوت می‌کنیم.

بخارا از قدیمی‌ترین شهرهای فرارود است که بیش از 2500 سال قدمت دارد اما سابقهٔ سکونت انسان‌ها در محلی که این شهر بر آن بنا شده به هزاره دوم پیش از میلاد می‌رسد.

بخارا در کنار جادهٔ ابریشم قرار گرفته و کامل‌ترین نمونه یک شهر سده‌های میانه در منطقه آسیای مرکزی به شمار می‌رود که نمای تاریخی باستانی آن تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده‌ است.

از مهمترین بناهای تاریخی واقع در آن، مقبره «امیر اسماعیل سامانی» که از شاهکارهای معماری مسلمانان در سده دهم میلادی به شمار می‌رود و تعداد زیادی مدرسه متعلق به سده هفدهم میلادی است.

هسته تاریخی مرکزی بخارا در فهرست میراث تاریخی جهانی بشر یونسکو به ثبت رسیده‌ است.

در بررسی‌ها و حفاری‌های باستان‌شناسی که در آن منطقه انجام گرفته باستان‌شناسان نظر می‌دهند که تشکیل این شهر در حدود قرن اول میلادی است و حفاری‌هائی که انجام گرفته تا  عمق 20 متری بوده است.

این شهر در حدود سال  1000 میلادی مرکز سامانیان بود و در 1027 سلجوقیان آن را تصرف کردند، در سال 1219 «چنگیز خان» آن را با خاک یکسان کرد. در سال 1505 «ازبکان شیبانی» آن را تصرف کردند. در دوره قاجار تا زمان «ناصرالدین شاه» جزیی از خاک ایران شمرده می‌شد ولی طبق معاهده «آخال» از ایران جدا و به روسیه پیوست.

در شهر بخارا ابنیه و آثار تاریخی فراوانی بیادگار مانده که نشان دهنده هنرهای خلاق مردم آن عصر می‌باشد و این آثار مربوط به دوران‌های مختلف است که از قرون نهم شروع شده و به عصر حاضر می‌رسد.

ز این‌رو به بخارا نیز شهرت «شهرموزه آثار معماری مشرق زمین» داده‌اند. طبق آمار بیش از 30 بنای تاریخی در شهر بخارا وجود دارد که همه ساله دولت مبالغ زیادی برای نگهداری آنها صرف می‌نماید.

در بعضی از نوشته‌ها آمده است که حکمرانان ترک در قرن ششم میلادی شهر بخارا را پایتخت خود کردند و ساختمان «ارگ» طوری است که دارای زندان، خزانه، دوایر دولتی و غیره بوده که از این ساختمان حکمرانان بر بخارا حکومت می‌کردند.

شهر بخارا  یادگار فرهنگ و هنر ملت‌های آسیای مرکزی است و معماری‌های آن روزگار را جلوه‌گر می‌سازد.

در قرن دهم میلادی در وسط شهر بخارا مناری را ساختند که  بنام «مناره کلان» معروف است و تاکنون به یادگار مانده است. این مناره مشرف بر شهر است و در طول صدها سال مؤذن از بالای آن اذان می‌گفت و فرارسیدن صبح را آگاهی می‌داد. از بالای این مناره نواحی سرسبز و جدید، طاق‌ها، قلعه‌ها، گنبدهای زردرنگ خانه‌های قدیمی، گنبدهای بازارهای سر پوشیده، و مدرسه‌ها به خوبی دیده می‌شوند.

از ابنیه مهم و تاریخی شهر بخارار بنای «ارگ» که مقر دولتی و حکمرانان شهر بخارا بوده است، آرامگاه «شاه اسماعیل سامانی» که در قرن 10 _ 9 میلادی(4 هجری) ساخته شده که یکی از ابنیه گران‌بهاست، مزار «چشمه ایوب»، مسجد «نمازگاه»، مناره‌ها، آرامگاه «سیف‌الدین»، آرامگاه «بویان قلی خان»، مسجد «قلیان»، مدرسه «میر عرب»، مدرسه «کوکلداش»، «گنبدهای بازار»، «لب حوض»، مدرسه «عبدالعزیز خان»، «چهار منار»، مسجد «بالا حوض» و غیره که بررسی تک تک آنها در این مقاله میسر نیست.

در نزدیکی شهر بخارا و در روستای «افشانه» دانشمند بزرگ ایرانی «ابوعلی سینا» متولد شده که هم اکنون مورد بازدید گردشگران قرار دارد.

«رودکی» شاعر پارسی‌گوی ایران در وصف بخارا شعری دارد که حسن ختام مطلب خواهد بود.

بوی جوی مولیان آید همی         یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی و درشتی‌های او         زیر پایم پرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست         خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و دیر زی         میر زی تو میهمان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان         ماه سوی آسمان آید همی

میر سروست و بخارا بوستان         سروسوی بوستان آیدهمی

آفرین و مدح سویت آید همی         گر به گنج اندر زیان آیدهمی

 به نقل از نشریه اپیدمیولوژی اروپا، محققان استرالیایی در جریان تحقیقات علمی خود به نتایج جدید و خطرناکی درباره مواد غذایی و شیرینی‌های صنعتی و تأثیر آن بر کودکان رسیدند که در دوره معاصر مصرف این مواد غذایی به طرز هولناکی افزایش یافته است.

این تحقیقات حاکی است: کودکانی که رژیم غذایی سالمی را در سنین اولیه دنبال می‌کنند چه بسا میانگین هوش آنها بیشتر از کودکانی است که به خوردن مواد غذایی صنعتی و ناسالم عادت کرده‌اند زیرا این مواد غذایی حاوی مقادیر زیادی چربی‌های اشباع شده و شکر است. 

این تحقیقات از بیش از 7 هزار کودک انجام شد تا تأثیر رژیم غذایی بر میانگین هوش کودکان مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

محققان ارتباط بین عادتهای غذایی کودکان در شش و 15 ماهگی و دو سالگی و میانگین ضریب هوشی آنها در هشت سالگی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند.

این تحقیقات محققان استرالیایی نشان داد: کودکانی که تا شش ماهگی از شیر مادر استفاده کردند و سپس یک رژیم غذایی سالم را از 15 ماهگی تا دو سالگی به طور منظم دنبال کردند و در رژیم آنها برخی مواد غذایی مثل لوبیا، پنیر، سبزی و میوه‌ها گنجانده شده بود، از میانگین ضرب هوشی بالاتری برخوردار بودند اما کودکانی که یک رژیم غذایی منظم مبتنی بر مواد غذایی ناسالم نظیر چیپس، بیسکویت، شکلات، شیرینی‌ها و نوشیدنی‌های گازدار را در طول دو سال اول زندگی خود داشتند، میانگین ضریب هوشی آنها در هشت سالگی پایین‌تر بود.