تيمم
هنگامی که استفاده از آب پاک ممکن نباشد، دستور تیمم با ساییدن خاک به دست و صورت برای شکستن این اندامهای آلوده وارد شده است. فرومایه به ذهن میرسد که چون امکان تطهیر دل از اخلاق زشت و زینت دادن به صفات پسندیده نباشد، انسان باید دل را به تازیانۀ خاکساری و خواری نزد خداوند بشکند، شاید که پروردگار مهربان و بزرگوار به شکستگی و افتادگی او رحمت آورده و از انوار تابان خویش بر وی بتابد [تا این نور، دل او را تطهیر کند]؛ زیرا همانگونه که احادیث اشاره دارند خداوند نزد دلهای شکسته است.....
هنگامی که استفاده از آب پاک ممکن نباشد، دستور تیمم با ساییدن خاک به دست و صورت برای شکستن این اندامهای آلوده وارد شده است. فرومایه به ذهن میرسد که چون امکان تطهیر دل از اخلاق زشت و زینت دادن به صفات پسندیده نباشد، انسان باید دل را به تازیانۀ خاکساری و خواری نزد خداوند بشکند، شاید که پروردگار مهربان و بزرگوار به شکستگی و افتادگی او رحمت آورده و از انوار تابان خویش بر وی بتابد [تا این نور، دل او را تطهیر کند]؛ زیرا همانگونه که احادیث اشاره دارند خداوند نزد دلهای شکسته است.1
"يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ... فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعيداً طَيِّبا... ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون "2؛ از آيه استفاده ميشود كه خاك همچون آب ماية پاكيزگي است. چنانچه حضرت محمدs فرمودند: "زمين براي من مسجد قرار داده شد و خاك، پاك و پاك كننده است".3 وجه طهور بودن خاك جز به رؤيت پليديهاي معنوي و روح اين كثافات ظاهري و مشاهدۀ تواضعي كه از مسّ خاك و مسح آن بر اعضای بدن براي آدمي پديد ميآيد درك نميشود؛ زيرا مقصد اصلي از وضو، پاكيزه ساختن نفس آدمي از پليديهای معنوي است... و آنگاه كه دستيابي به آب ممكن نباشد و يا اینکه براي انسان ضرر داشته باشد، عوض آن بايد چيزي باشد كه تطهير باطن از آن حاصل شود و آن همان مسّ خاك است كه به بازگشت به حقيقت آدمي كه عدم محض باشد اشاره دارد و در ظاهر نشانه تواضع است كه فنای انيّت و منيّت باشد. در نتيجه طهارت باطني كه از آب و علم حاصل ميشود، از تيمم حاصل ميشود و فقط طهارت ظاهر باقي ميماند و چون طهارت باطن مهم است و امكان طهارت ظاهري هم ممكن نبود، به همان طهارت باطن كه عمده است كفايت ميشود.4
در آیة شریفه، اگر[تنها] ميفرمود كه وضو بگيريد براي آنكه پاك شويد؛ انسان گمان ميكرد كه اين آب ظاهر بدن را شستشو ميكند و به انسان طهارت ظاهري ميدهد؛ اما اين معنا را درباره تيمم هم دارد و ميفرمايد: صورت را خاك مال كنيد تا پاك شوید. بنابراين طهارت مورد نظر پاك شدن از انانيّت است. 5
اما درباره اینکه چگونه تیمم، طهارت را به ارمغان میآورد، باید گفت: چون ثمرة تیمم، خضوع است و این خود نوعی توبه، از طرفی توبه هم طهارت انسان از رجس و پلیدی گناه است؛ بنابراین تیمم منشأ طهارت میباشد. در نتیجه طهارت ظاهري كه با آب حاصل ميشود، گرچه با تيمم بر خاك حاصل نميگردد، ليكن فروتني و بندگي را به ارمغان ميآورد. پس از اين جهت، آب و خاك با يكديگر يكسانند و چون لازم نیست کمیّت و کیفیّت تیمم که بدل از وضو است مانند وضو باشد (مسح سر و پاها در تیمم لازم نیست)؛ بنابراین اسرار و حکمت و آداب طهارت برگرفته از خاک یعنی تیمم، همانند طهارت برگرفته از آب، یعنی وضو میباشد.6
ملا احمد نراقيw در بیان سرّ تیمم چنین میفرماید: در تيمم امر شده است كه اعضاي خود را خاك آلود نمايد در وقتي كه آب ميسر نباشد و بايد در آن وقت متذكر شود به اینکه: حال كه شستن آن اعضا ممكن نيست، بايد آنها را به جهت اينكه مباشرت امر دنيا كردهاند، پست و ذليل نمود و شكستگي و فروتني را پيش آورد، پس آن اعضا را به خاك بسایید.7
1] . زین الدین بن علی شهید ثانی؛ اسرار الصلاة، باب تیمم
[2] . اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هنگامى كه به نماز مىايستيد، صورت و دستها را تا آرنج بشوييد... و اگر آب (براى غسل يا وضو) نيابيد، با خاك پاكى تيمم كنيد ...خداوند نمىخواهد مشكلى براى شما ايجاد كند؛ بلكه مىخواهد شما را پاك سازد و نعمتش را بر شما تمام نمايد شايد شكر او را بجا آوريد. (مائده: 6)
[3] محمد بن علی صدوق، الأمالي، النص، ص 217).
[4] . میرزا جواد ملکی تبریزیw، اسرار الصلاة، 113.
[5] . ایوب نظری، اسرار عبادات، ص 5.
[6] . عبدالله جوادی آملی، رازهای نماز، ص 41.
[7] . احمد بن محمدمهدی نراقی، معراج السعاده، 663.
درباره وبلاگ
آرشیو ماهانه
آرشیو موضوعی
آمار وبلاگ
دیگر امکانات
دستور آسان نماز شب از زبان حجت الاسلام عالی وصیت شهدا
