مجلس مي‌تواند با وضع قوانين و الزامات قانوني استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات را در سال 88 به نتيجه برساند حتي اگر رسيدن به اين مهم در بلندمدت عملي شود.

خسرو سلجوقي - كارشناس فناوري اطلاعات - در گفت‌وگو با ايسنا با بيان اين مطلب گفت: توجه به فناوري اطلاعات مي‌تواند از برنامه‌هاي نامزدهاي رياست جمهوري در انتخابات پيش رو باشد و با توجه به اينكه امسال اصلاح الگوي مصرف نامگذاري شده است هر كدام از كانديداها بايد جايگاه فناوري اطلاعات را در برنامه‌ خود تبيين كنند.

وي با تاكيد بر اينكه بعد از انتخابات بايد شاهد جهش فناوري اطلاعات بود مگر اينكه اصلاح الگوي مصرف تنها يك شعار باشد، افزود: براي خروج از حالت كلي‌گويي بايد قواي سه‌گانه و مجمع تشخيص مصلحت نظام برنامه‌هاي خود را به صورت كمي تبيين كنند. به طور مثال مشخص باشد كه هر وزارتخانه در سال 88 چند درصد از فعاليت‌هاي خود را به وسيله فن‌آوري اطلاعات بايد انجام دهد و در مرحله بعد اعداد و ارقام پايش شود؛ در غير اين صورت با كلي‌گويي در پايان سال نمي‌توان ميزان موفق بودن و يا نبودن آن را مشخص كرد.

به گفته سلجوقي اداره‌ها، مدعي انجام كار به وسيله فناوري اطلاعات و به صورت الكترونيكي هستند و بعضا خاموش و روشن‌ كردن رايانه را جزئي از اين پروسه مي‌دانند در حالي كه برنامه زمانبندي و كمي كه شامل درصد و زمان اجراي عمليات‌ها به صورت الكترونيكي باشد در ادارات موجود نيست.

محمد غفاري در گفت‌وگو با ايسنا اظهار كرد: نقش IT در اصلاح الگوي مصرف بسيار موثر است، در بررسي‌هايي كه در يكي از ايالت‌هاي هند انجام داديم، متوجه شديم انجام ساده‌ترين امور در اين ايالت به صورت IT محور و با هزينه كم صورت مي‌گيرد. به طور مثال صدور و پرداخت قبوض به صورت الكترونيكي انجام مي‌شود و ضمن مكانيزه كردن اين فرآيند كل عمليات به بخش خصوصي واگذار شده است.

او تصريح كرد: در محاسبه‌اي كه با وزارت نيرو داشتيم، صدور و توزيع هر قبض حدود هزار تومان است كه با مكاينزه كردن اين فرايند، مبلغ به ميزان 200 تومان كاهش پيدا مي‌كند. در ايالتي كه مورد بررسي قرار گرفته بخش خصوصي به ازاي خدمتي كه انجام مي‌دهد هيچ مبلغي را به قبض اضافه نمي‌كند.

او افزود: آنها با يك پنجم هزينه‌اي كه دولت مي‌پرداخت، سرويس را به صورت IT محور ارائه مي‌دهند. اين هزينه را از دولت مي‌گيرند و چهار پنجم هزينه نيز براي دولت به عنوان صرفه‌جويي در مصرف بودجه باقي مي‌ماند. غفاري اظهار كرد: اجراي اينچنين طرحي در شهرهاي شلوغ باعث كاهش تردد در نتيجه كاستن از هدر رفتن وقت و سوخت و تصادفات ناشي از سفرهاي غيرضروري مي‌شود. البته با فرهنگ‌سازي مي‌توان درست مصرف كردن را نهادينه كرد اما اجراي طرح‌هاي IT محور همچون شهر الكترونيكي، دولت، آموزش الكترونيكي، سلامت و تجارت الكترونيكي با همكاري وزارتخانه‌هايي چون ICT مي‌تواند باعث كاهش مصرف در تمام زمينه‌هاي مطرح شده باشد.

به گفته‌ي او زماني كه اين طرح‌ها را براي مسوولان توضيح مي‌دهند، مورد قبول واقع مي‌شود اما زمان اجرا به دلايل مختلف كاري از پيش نمي‌رود. در حاليكه دولت بايد با برون‌سپاري و ‌آزادسازي امور به دست بخش خصوصي طرح‌هاي توسعه‌يي كشور را پيش ببرد تا نتيجه در سريع‌ترين زمان ممكن حاصل شود. وي خاطر نشان كرد: بايد با نظرخواهي از كارشناسان IT درباره‌ اين كه چطور مي‌توان از پيچ و خم‌هاي زندگي مردم با فناوري اطلاعات گذشت و آن‌ها را در مسيري آسوده قرار داد، به راه‌حل‌هاي صحيح رسيد. رسانه‌ها بايد به صحبت‌هاي كارشناسان بها بدهند و نتايج را به سمع و نظر دولت برسانند. به اين ترتيب دولت مي‌تواند بخشي از وقت و ذهن خود را به موضوع فن‌آوري اطلاعات اختصاص دهد.

او معتقد است: با توجه به نام‌گذاري امسال به نام اصلاح الگوي مصرف، در اين كه كشور ايران با مساحت زياد و جمعيت بالا، انجام اين مهم به شرطي اجرايي مي‌شود كه در اساس پذيرفته شود نه اينكه به صورت تشريفاتي ديده شده و اجراي آن در حد شعار باشد.

قربانعلی دری نجف آبادی" در گفت و گو با ایرنا، اظهار داشت: با گسترش این امر از تحمیل هزینه های گزاف بر کشور کاسته می شود و به حداقل می رسد.

وی با اشاره به اینکه قوه قضائیه در رواج این امر گام های موثری برداشته است،افزود: همه باید تلاش کنند تا کشور به سوی یک دولت مناسب الکترونیک و تعدیل و مدیریت مصرف پیش رود.

دری نجف آبادی ادامه داد: قوه قضائیه نیز باید یک برنامه ریزی مناسب داشته باشد و تا جایی که ممکن است از طولانی شدن رسیدگی به پرونده ها و رفت و آمد مردم به دادگاه ها و دادسرا ها بکاهد.

وی با تاکید بر اینکه سیاست های اصلاح الگوی مصرف باید تنظیم شود، گفت: هفته آینده در جلسه مجمع تشخیص مصلحت نظام سیاست های مربوط به مصرف را مطرح خواهیم کرد.

وی اضافه کرد: مساله اصلاح الگوی مصرف از گذشته یکی از مسایل جدی کشور ما بوده است که در سال جدید با تدبیر مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مد ظله تعالی) در دستور کار همه آحاد مردم و ادارت قرار گرفت.

دادستان کل کشور با اشاره به اینکه سرانه مصرف در کشور ما بالا است، گفت: این در حالی است که نرخ بهره وری، سرمایه گذاری و اشنغال و بیکاری در کشور ما پایین است و جامعه و جوانان ما از این مساله رنج می برند.

اصلاح الگوی مصرف و صنعت گردشگری

جمیله عنایتی بیدگلی ( لیسانس جغرافیا)

کاشان ، آران وبیدگل

زمستان 88

چکیده

اصلاح الگوی مصرف که به معنی نهادینه کردن روش صحیح استفاده از منابع کشور است، سبب ارتقای شاخص‌های زندگی و کاهش هزینه‌‌ها شده و زمینه ای برای گسترش عدالت است. از طرفی الزام مصرف بهینه باعث می شود تا علاوه بر پیشرفت علمی ناشی از ارتقای فن آوری در طراحی و ساخت وسایل و تجهیزات بهینه مطابق با استانداردهای جهانی، فرصت توزیع مناسب منابع و به تبع آن پیشرفت در دیگر بخش هایی که کمتر مورد توجه بوده است نیز فراهم گردد. از این رو ارتباط منطقی بین نامگذاری سال اول دهه پیشرفت و عدالت به "اصلاح الگوی مصرف" بیشتر نمایان می شود.اصلاح الگوی مصرف نیازمند فرهنگ‌‌سازی پایدار است و این خود نیازمند راهکارهایی است تا همه افراد جامعه الزام رفتارهای اصلاح مصرف را احساس کنند و به تدریج این اصلاح نهادینه شده و به یک رفتار پایدار و نهایتا به یک فرهنگ در تمامی عرصه های مصرف تبدیل شود.

گردشگری نیز یکی از مسائلی است که با نحوی  با پدیده اصلاح الگوی مصرف در ارتباط است در این مقاله به بیان گردشگری و گردشگری در اسلام و سپس اصلاح الگوی مصرف گردشگری و در نهایت راهکارها ونتایج را مورد بحث قرار داده ایم .

واژگان کلیدی : اصلاح الگوی مصرف، گردشگری

مقدمه

 ممکن است برخی از متدین براساس برداشت نارسا و تصور ناقص خود از دین، دید مثبتی نسبت به مقوله گردشگری و شادی نداشته باشند. در تلقی این گونه افراد، دین و دین داری ، در نماز، روزه ، حج ،زکات واموری از این قبیل محدود می شود و گردشگری  تافته ای جدا بافته از دین و کاری برای غیر متدینین محسوب می گردد.

حتی گاه به حسب ظاهر، این برداشت، در متون دینی نیز راه یافته است برای مثال، در کتاب فقه  الرضا (ع) [1]پس از بیان این حکم که مسافر، نمازهای خود را در سفرهای عبادی و مباح شکسته می خواند آمده است:

« وسفرهای دیگر، که طاعت محسوب نمی شوند مانند سفرهایی که برای شکار، تفریح وکمک به ستمکار و... انجام می شود، در این گونه سفرها ، نماز و روزه، شکسته نخواهد بود.»[2]

البته همان گونه که مرحوم مجلسی نیز احتمال می دهد گردشگری به منظور شکار وانجام دادن کار حرام باشد. به هرحال تا آنجا که می دانیم، هیچ یک از فقیهان، سفر گردشگری را در صورتی که برای انجام کار حرام نباشد سفر معصیت ندانسته است و ازهمین رو علامه حلی در مبحث خمس و جواز استفاده ابن السبیل ازآن می نویسد: اگر سفر شخص در راه مانده، مثل سفر تفریحی، مباح باشد، برای او نیز جایز است از خمس استفاده کند زیرا کار او مباح وحلال و همانند سفر طاعت است نه معصیت و از همین رو نماز خود را شکسته به جای می آورد، همان گونه که در سفر طاعت چنین است.

گردشگری در اسلام

اساسا گردشگری شادی آفرین، سرور آور و تجدید کننده قوا است و در اهمیت و ضرورت این امور تردیدی نیست.

در سخنان ونصایح پیامبر (ص) به علی (ع) آمده است[3] : « خیری در وطن نیست، مگر این که برخوردار از امنیت وسرور باشد.» و به نقل از امام علی (ع) می خوانیم: « سرور ، مایه انبساط نفس و موجب برانگیختن شدن نشاط است.»[4]

و براساس عبارت السرور فی جمیع اموری در یکی از دعاهای امام صادق (ع) [5] آن حضرت شادی و سرور خود را در همه امور از خدا می طلبند.

حتی در حدیث معروف و مفصلی که بر طبق آن امام صادق (ع) جنود عقل و جهل را بر می شمارد و برای هر یک ، هفتاد و پنج درصد نام می برد، نشاط از جنود عقل و ضد آن یعنی کسل از جنود و سپاهیان جهل شمرده شده است.

سیره عملی پیشوایان و بزرگان دین نیز گویای توجه ایشان به امر گردشگری است.

طبق روایتی که مرحوم کلینی، با سند صحیح از عمرو بن حریث نقل می کند، وی می گوید: برامام صادق (ع) که در منزل برادرش، عبدالله بن محمد به سر می برد و ارد شدم به او عرض کردم: چه     انگیزه ای  شما را به این منزل آورده ؟ حضرت فرمود: طلب تنزه و تفریح.

هم چنین براساس روایتی، امام صادق (ع) گردشگری را در ده چیز از جمله پیاده روی، سوار کاری و نگریستن به سبزه دانسته است.[6]

در روایت دیگری که کلینی با سند معتبر از ابراهیم بن ابی محمود نقل می کند آمده است :

امام رضا (ع) فرمود: روزی به سوی تفرجگاهی که برای ما بود خارج شدم، در حالی که بعضی خدمتکاران، نمک را فراموش کرده بودند، و در آن جا به گوسفندی برای ما کشتند.[7]

نیز براساس روایتی که برقی با سند خود از ابراهیم بن ابی محمود نقل می کند وی می گوید: امام رضا (ع) از ما پرسید : کدام نان خورش، کافی تر و دارای سود و منفعت بیشتر است ؟ بعضی از ما پاسخ داد: گوشت، برخی دیگر از زیتون و بعضی نیز از روغن نام بردند. حضرت فرمود: نه بلکه نمک این چنین است .روزی به سوی تفرجگاهی که برای ما بود خارج شدیم ولی چون خدمتکاران نمک را فراموش کرده بودند بهره وسودی نبردیم تا این که برگشتیم.[8]

یکی از نوه های امام خمینی (ره) می گوید: به یاد دارم ایشان همیشه می فرمود: در ساعت تفریح، درس نخوانید و در ساعت درس خواندن، تفریح نکنید، هرکدام در جای خود از زمان کودکی به یاد دارند که هیچ وقت این دو را با هم عوض نکرده اند واین دو ، لازم و ملزوم یکدیگرند.[9]

گردشگری و الگوی مصرف

باید در گردشگری و ابراز شادی و نشاط ، زیاده روی نکرد به گونه ای که به تکبر و سرکشی منتهی شود و سر از غرور و خود پسندی و به تعبیر قرآن«مرح» در آورد که آن مورد نکوهش است .چنان که خداوند در وصف شادمانی دسته ای از زیان کاران می فرماید: این بدان سبب است که در زمین بی جهت و به ناحق به شادی پرداختید و دچار غرور و تکبر شدید.» [10].

ابن منظور می نویسد: مرح، شادمانی شدید و نشاط زیاد است به گونه ای که از حد خود بگذرد.[11] نیز در قرآن می فرماید: در زمین، با تکبر و خود پسندی راه مرو.[12]در تفسیر قمی به نقل از امام باقر (ع) آمده است : شادمانی بیش از حد و غرور آمیز و تکبر و تبختر، همه در زمره شرک و گناه کاری بر روی زمین است.[13]

می توان براساس آنچه گذشت حداکثر میزان گردشگری و شادی را تعیین نمود و آن را تا حدی معقول و مجاز دانست که به خود فراموشی و غرور وسرکشی وتکبر منتهی نشود. و اما حداقل آن نیز براساس برخی دیگر از رهنمودهای پیشوایان دین (ع) قابل تبیین است در کلامی از امام علی (ع) آمده است: وقت انسان با ایمان، سه بخش است بخشی را به مناجات با پروردگار و عبادت اختصاص می دهد وبخشی از آن را به منظور مرمت واصلاح معاش، در نظر می گیرد و قسمتی دیگر را برای لذت جویی در چهار چوب امور حلال ومباح مصرف می کند[14].

از آنجا که بحث و مقاله ما در مورد الگوی مصرف گردشگری است تا حدودی به بحث در این مقوله  می پردازیم :

صنعت گردشگری به عنوان يکي از مهم ترين   پديده هاي هزاره سوم، طی نيم قرن گذشته با رشد تصاعد گونه خود تاثير به سزايي در رشد و پويايي اقتصادي، تبادلات فرهنگي کشورها داشته است؛ به طوری که بسياري از صاحب نظران، قرن حاضر را قرن گردشگري نام نهاده اند. توسعه گردشگری همانند توسعه جهانی توجهی به عناصر و بسترهای ايجاد کننده اين صنعت نداشته وبا هدف سودآوری و افزايش رفاه اجتماعی اثرات مخربی را به همراه داشته به همين جهت در اين ميان تصوير نادرست و نامناسبی از رابطه گردشگری و محيط به جا گذاشته است.در نخستين ماههای سال 1997، کنفرانس وزراء جهانگردی کشورهای آسيايي حوزه اقيانوس آرام درباره جهانگردی و محيط، وابسته به سازمان جهانی جهانگردی در جمهوری مالديو تشکيل شد. بيانيه ماله که بيانگر روندی جهانی است با محوريت جهانگردی پایدار ماحصل کنفرانس مذکور می باشد. پس از بیانیه ماله سازمانهای جهانگردی سعی در ارایه راهکارها و سیاستهایی بودند که موجب پايداری اين صنعت گردد.

گردشگری پايدار ريشه در توسعه پايدار دارد. بطور‌کلی اين تلاش ها نشان ازآن دارد که گردشگری قادر است در پردازش توسعه پايدار راهکاری عملی را شکل دهد.از اين رو هدف اصلی در بسط معنايی گردشگری پايدار پيرامون ارائه روش های منطقی در بهره گيری از منابع طبيعی و انسانی و ممانعت از به کارگيری غير علمی اين منابع می باشد. توسعه پايدار گردشگری دارای دو جنبه حفاظت از محيط زيست، منابع وميراث فرهنگی جوامع است. از اين روگردشگری پايدار بايد با سياست مشخص و مدونی به اجرا در آيد تا بتواند حرکت اميد بخشی را در توسعه همه جانبه فضاهای جغرافيايی تضمين کند. گردشگری پايدار برای کارايی بالاتر در اين زمينه دارای اصولی می باشد که هماهنگ کننده اهداف و راهکارهای عملی می باشد. محيط ارزش ذاتی دارد و اين ارزش مهم تر از آن است که دارايي صنعت گردشگری محسوب شود. نبايد منافع بلند مدت و حفاظت از محيط را فدای ملاحظات کوتاه مدت کرد. همانطوری که در اصل 3 بيانيه ريو آمده است " حق‌ توسعه‌ بايد به‌ نحوي‌ اعمال‌ شود كه‌ متساوياً نيازهاي‌ نسل‌ كنوني‌ و نسلهاي‌ آينده‌ را در زمينه توسعه‌ و حفظ‌ محيط‌ زيست‌ برآورده‌ سازد." گردشگری بايد عامل مثبت با توانمندیهای مفيد برای جامعه و نيز گردشگران شناخته شود. روابط بين محيط و گردشگری بايد به گونهای مديريت شود که پايداری محيط در بلند مدت حفظ شود. فعاليت های گردشگری نبايد به محيط آسيب برساند ويا آثار نامطلوبی ايجاد کند. فعاليت های گردشگری و توسعه بايد با توجه به ويژگي های محيط و طبيعت منطقه مورد نظر   طرح ريزی شود. در هر منطقه ای بايد بين نيازهای ملاقات کنندگان، محل مورد بازديد و جامعه ميزبان هماهنگی وجود داشته باشد. دردنيای پويا، برخی تغييرات اجتناب ناپذيرند و تغييرات ممکن است مفيد باشد. انطباق با تغييرات نبايد باعث خدشه دار شدن هيچ يک از اصول شود. صنعت گردشگری، نهادهای محلی و سازمانهای محيطی، همه بايد با توجه به اين اصول در جهت کسب اهداف تلاش کنند.[15]

از آنجایی که امسال به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شده است در زمینه گردشگری نیز باید متولیان امر نهایت صرفه جویی در زمینه های مختلف گردشگری را داشته باشند در زیر به بعضی از خصوصیات اصلاح الگوی مصرف گردشگری می پردازیم:

  حفظ منابع به صورت پايدار

حفظ و استفاده از منابع (طبيعی، اجتماعی و فرهنگی) بسيار حائز اهميت است وبه معنای تجارت دراز مدت می باشد به عبارت ديگر تامين نيازهای کنونی جامعه و حفظ و نگهداری از سرمايه و منابع نسلهای آتی. به این معنی که هریک از هموطنان وشهروندان ما که به امر گردشگری می پردازند باید با استفاده صحیح از منابع موجود در طبیعت سعی کنند آن را برای دیگر هموطنان  و به ویژه برای نسل ها ی آینده حفظ کنند. زیرا منابع طبیعی یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری می باشد.

بازاريابي و تبليغات مناسب

تبليغات و بازاريابی نقش موثری در شناسايي اهداف و مزايای گردشگری پايدار به عهده دارد. از اين طريق اطلاعات بسيار کامل و جامعی در اختيار گردشگران قرار مي گيرد و درپي آن شناخت و توسعه و استقبال مردم از گردشگري پايدار، سبب افزايش احترام نسبت به محيط فرهنگی، اجتماعی وطبيعی نواحی ديدنی می شود، و رضايت مشتری را نيز افزايش می دهد. اما متأسفانه دیده شده است که  افراد یا سازمانهایی با ایجاد بروشورها و تبلیغات فراوانی که از مال و اموال عمومی ملی است استفاده می کنند و چه بسا ولخرجی ها و تبلیغات گزافی که هیچ ربطی به آن سازمان ومکان را ندارد را انجام می دهند بسیاری از سازمانها با سرمایه گذاری عظیم که فقط در پی سودجویی خود هستند با مبالغ هنگفتی سعی می کنند که از این اموال و سرمایه های عمومی به نفع شخصی خود استفاده کنند که در صورتی این منابع همه متعلق به ملت است.[16]

كاهش بيش از حد مصرف و اتلاف -    منابع

توسعه گردشگری، افزايش توليد منابع طبيعی به خصوص آب و زمين را در پی دارد. ترويج الگوی صحيح مصرف مخصوصا در مورد جهانگردان و گردشگران جلوی هزينه های بازسازی، زيانهای دراز مدت را گرفته وبه کيفيت گردشگری کمک می کند.( اصل‌ 8 بيانيه ريو "جهت‌ نيل‌ به‌ توسعه پايدار و كيفيت‌ بالاتر زندگي‌ براي‌ همگان‌، دولت‌ها بايد الگوهاي‌ توليد و مصرف‌ غيرپايدار را كاهش‌ داده‌ و رها نمايند و سياست‌هاي‌ جمعيتي‌ متناسب‌ اتخاذ نمايند. ")

 استراتژيك بودن در   برنامه‌ريزي

برنامه ريزی عمل توسعه هر فرآيندی است وبرنامه ريزی، اهداف کوتاه مدت و بلند مدت را مشخص  می کند و تمامی عوامل را برای دستيابی به هدف مذکور هماهنگ می سازد .با برنامه ريزی در گردشگری دستيابی به اهداف اقتصادی (افزايش درآمد و ايجاد شغل، و اهداف غير اقتصادی (حفظ محيط زيست، محيط اقتصادی، محيط فرهنگی ومحيط اجتماعي) ) کاری سهل و آسان خواهد بود.

با برنامه ریزی می توان جلوی بسیاری از اسراف ها و زیاده روی های که بعضی از جهانگردان و توریست هایی که از کشورهای مختلف به کشور ما می آیند و آن را با خود می آورند جلوگیری کردهمچنین با برنامه ریزی صحیح واصلاح الگوی مصرف می توان فرهنگ اسلامی بودن مصرف به اندازه را به این توریسها و جهانگردان انتقال داد تا آنان با رفتن به کشور خود از این پدیده اصلاح الگوی مصرف به عنوان تبلیغات  استفاده کنند و جلوی بسیاری از تهمتها والقائاتی که به کشور ما وارد می شود را گرفت.[17]

راهکارهایی برای اصلاح الگوی مصرف گردشگری

آنچه بر اصلاح الگوي مصرف و دستيابي به فرهنگ بهينه مصرف در كشور داراي اهميت مي باشد اين است كه اصلاح الگوي مصرف نيازمند تبيين استراتژي و تعيين خط مشي است كه طي آن، اين اصل به يك شعار تغيير ماهيت ندهد؛ در واقع لازمه دستيابي به اين مهم در كشور، خيزش و حركتي عميق از سوي مسئولان و همه آحاد جامعه مي باشد؛ لذا مي بايست همگي اين اصل را يك ضرورت دانسته و فعاليت هاي خود را در راستاي رسيدن به اين اصل مهم برنامه ريزي نمايند و براي دستيابي به اين امر فرهنگ ساز اقدام نمايند. آنچه كه رهبر فرزانه انقلاب بر آن تاكيد مي ورزند اين است كه «همه ما به خصوص مسئولان قواي سه گانه، شخصيت هاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي يعني اصلاح الگوي مصرف در همه زمينه ها، برنامه ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين      حال ها، ظهور و بروز يابد.". بنابراين تاكيد رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوي مصرف نشان دهنده اين موضوع به عنوان بستري مناسب براي شكوفايي و دستيابي به اقتدار ملي است. لذا پرهيز از شعارزدگي وحفظ صيانت اصل موضوع به عنوان مهمترين عامل در مسير راصلاح الگوهاي مصرفي و همچنين تبيين و تحقق آن وظيفه اصلي همه مردم و مسئولين به شمار مي رود.

فرهنگ سازي

1) يكي از پيش نيازهاي اين مسير براي رسيدن به نتيجه مطلوب گردشگری، زمينه سازي ذهني و فرهنگي براي اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردي از اعضاي جامعه بايد بداند كه در فعاليتهاي خود بايد به بهينه مصرف كردن منابع مادي اقدام نمايد تا كشور به اهداف تعريف شده در سند چشم انداز بيست ساله نظام برسد و شكوفايي در همه ابعاد ملي تحقق يابد. لذا بدون ايجاد فرهنگ اين كار و طراحي و تامين بايسته هاي آن به طور قطع راه به جايي نخواهيم برد. چرا كه اصلاح الگوهاي مصرف در كشوريك شب و به طور ناگهاني و با صدور يك دستورالعمل و بخش نامه عملي نمي شود. لذا فرهنگ سازي پايدار بستر اصلي نهضت اصلاح الگوي مصرف در زمینه گردشگری  مي باشد.

مديريت قوي

2) داشتن مديريت مدبرانه و عاقلانه مصرف كه مورد تاكيد مقام معظم رهبري نيز مي باشد يكي ديگر از ضروريات اوليه اين امر به حساب مي آيد. مسئولان و متوليان امر با پرهيز از شعار زدگي نبايد به برگزاري چند همايش، سخنراني و چاپ مقاله در زمینه گردشگری و جهانگردی و كارهايي از اين قبيل خود را گرم كنند. لذا وجود مديريت صحيح و عاقلانه در سطح كلان در جهت هدايت و تدوين و انتخاب يك استراتژي راهبري، طبق نقشه راهي كه مقام معظم رهبري ترسيم نمودند، زمينه تحقق اين طرح ملي و آينده ساز كه حقيقتاً پيشرفت كشور و توسعه عدالت در گرو آن است از ضروريات اجتناب ناپذير       مي باشد؟

طراحي ساز وكار

3) يكي ديگر از پيش نيازهاي اصلي در مسير اصلاح الگوي مصرف گردشگری، ترسيم اهداف، ابعاد و راهكارهاي رسيدن به موضوع و تعيين شاخص هايي براي سنجش و ارزيابي روند و چگونگي پيشرفت امور است. بايد براي جلوگيري از مصرف گرايي و اتلاف منابع و فرصت ها و هزينه ها در تمامي     حوزه ها به ویژه گردشگری، سند و نقشه راهبردي تهيه و ابلاغ شود. يعني با تهيه اين سند، مديران، مسئولان و فرماندهان سازمان هاي مختلف مي توانند با اجرا و به كارگيري روش ها و شيوه هاي مدون، خود را در مسير تحقق اين اصل مهم قرار دهند.

جلب مشاركت مردم

4) جلب مشاركت مردم و افزايش آگاهي هاي آنان نسبت به مصرف صحيح امكانات و منابع گردشگری از ديگر راهكارها در مسير اصلاح الگوي مصرف مي باشد. حقيقتاً اصلاح الگوي مصرف در جامعه از كارهايي انجام شدني است كه هر يك از اعضاي جامعه با مشاركت و ملزم نمودن خود به درست مصرف كردن از منابع، منافع عظيمي را براي جامعه حاصل مي نمايد.

5) گنجاندن اصلاح مصرف گردشگری در مدارس و بویژه  در نظام آموزشي كشور به گونه اي كه هرچه سطح آموزش بالاتر رود اطلاع و شناخت بيشتري در خصوص درك و ضرورت اصلاح الگوي مصرف در جامعه حاصل شود.

6) استفاده و بهره -گيري از برنامه هاي تلويزيوني و رسانه اي در راستاي اصلاح الگوي مصرف گردشگری و پخش برنامه هایی متناسب با این موضوع .

7) گنجاندن برنامه اصلاح الگو مصرف گردشگری در برنامه توسعه كشور و مصوبه هاي دولت. يعني حركت همه  دستگاه هاي دولتي به طور مستمر و پايدار درجهت تحقق منويات مقام معظم رهبري

8) ارائه الگوي آموزشي مناسب و اصولي به مردم از طريق سازمان ها و نهادهاي ذي ربط. براي مثال سازمان گردشگری می تواند از طريق آموزش مصرف بهينه در بروشورهای که مختص به این امر است  به ارائه الگوهاي مناسب مصرفي در جهت اصلاح مصرف اقدام نمايد.

9) ارايه الگوي مصرفي مناسب عملي اعم از اداري و خصوصي كليه مسئولين گردشگری دراین زمینه.

10) تغيير در فرهنگ مصرف كنوني و ضدارزش نشان دادن مصرف گرايي براساس ارزشها و آموزه هاي ديني و انتقال آن به جهانگردان و گردشگران.

11) مبارزه با تهاجم فرهنگي غرب در ايجاد فرهنگ ناپسند مصرف گرايي و تجمل پرستي با آگاه سازي و تعميق بينش و بصيرت سياسي و اسلامي افراد جامعه و جهانگردانی که از کشورهای مختلف به ایران می آیند.[18]

نتیجه گیری

جهانگردی روندی است که از دیرزمان با اشکال خاص خود در جوامع انسانی وجود داشته و تدریجا طی مراحل تاریخی سیر تکاملی خود را تا عصر حاضر پیموده است . در قرآن و دین اسلام اهمیت بسیاری به این موضوع شده است . به طوری که ائمه معصومین در روایات بی شماری اوقات انسان را به سه دسته تقسیم کرده اند و بخشی را برای صنعت گردشگری و یا همان تفریح قرا رداده اند.

با توجه به این که گردشگری برای خود زمینه ساز بسیاری از توسعه های فرهنگی واقتصادی کشور را در بر می گیرد سعی شد که در این مقاله به بیان مصرف بهینه در صنعت گردشگری در زمینه مصرف منابع و مصارفی که یک توریست یا یک جهانگرد در زمینه گردشگری با آن مواجه است بیان شود. در پایان راهکارهایی را به طور کلی بیان کردیم که امید است هرچند مقاله کمی بود اما مورد استفاده قرار گیرد.

منابع :

• 1. قرآن کریم
• 2. نهج البلاغه ، سید رضی
• 3. آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، چاپ اول، قم ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1366 ش.
• 4. ابن منظور، لسان العرب، چاپ اول، بیروت ، داراحیاء الثرات العربی ، 1416ق.
• 5. الگوي مصرف و تهاجم فرهنگي، عنوان مقاله ای در روزنامه کیهان ، 1388، انتشارات بی تا
• 6. بروجردی، سیدحسین، البدر الزهرا فی صلاه الجمعه و المسافر ( تقریرات به قلم حسینعلی منتظری) چاپ سوم، قم، چاپخانه نگین، 1416ق.
• 7. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، چاپ دوم،

الگوی توليد و الگوی مصرف؛ تأثير يا تأثر
به‌سختی می‌توان نوع و ميزان تعامل ميان قالب‌های نسبتاً پايدار هريك از بخش‌های توليد و مصرف را بر يكديگر معلوم نمود. اگر توليد و عرضه‌ی محصول به جامعه، پاسخی به خواست پيدا و پنهان مصرف‌كنندگان باشد، الگوی توليد را نيز تحت تأثير الگوی مصرف خواهيم دانست. در عين حال نمی‌توان از نظر دور داشت كه الگوی عرضه شده از جانب توليدكننده، نقش غيرقابل انكاری در شكل‌گيری نوع و حجم مطالبات جامعه‌ی مصرف‌كنندگان داشته و می‌تواند هوشمندانه آن را در جهت منافع اقتصادی(يا غيراقتصادی) خود برانگيزد. جريان مد و اثرگذاری بر سليقه و ذائقه‌ی مصرف‌كننده اساساً در همين راستا شكل می‌گيرد و مصرف‌كننده به‌سوی استفاده و مصرف شكل، نوع و حجمی از كالا سوق می‌يابد كه برنامه‌ريزان نظام توليد آن را پيش‌بينی كرده، در آن جهت گام برداشته‌اند؛ برنامه‌ريزی‌ای كه معمولاً به مدد شيوه‌های تبليغ آشكار و پنهان، به توفيقات جدی دست می‌يابد. بنابراين تلاش برای اصلاح الگوی مصرف، بايستی با توجه به اين تعامل دوسويه صورت گيرد

خانواده و اصلاح الگوی مصرف
بی‌آن‌كه بشود نقش مؤثر بخش‌های ديگر نظام تربيت را انكار نمود يا كوچك انگاشت، بايد نقش خانواده را در جهت‌دهی به هر جريان فكری، تربيتی و فرهنگی، بی‌بديل دانست و اعتراف نمود كه برغم ادعای بسياری از خانواده‌ها كه پررنگ شدن ميزان تأثير مناسبات اجتماعی در زندگی فرزندانشان را مانع پويايی و اثربخشی فرايند تربيتی خانواده می‌دانند، خوشبختانه در نظام اجتماعی كشور ما هنوز هم خانواده از نقشی تعيين‌كننده در نظام تربيت و ساختار فرهنگ برخوردار است؛ البته به شرط آن‌كه متوجه ظرفيت بالای اثربخشی خود بوده، استفاده‌ی درست از اين ظرفيت ارزشمند را مورد غفلت قرار ندهد. نبايد فراموش كرد كه حتی ذخيره‌ی انسانی و سرمايه‌ی فكری موجود در ساير بخش‌های نظام فرهنگی- مثلاً مديران دستگاه‌های آموزش رسمی و دست‌اندركاران رسانه و...- نيز خود پيش از هر چيز محصول فرايند تربيتی يك خانواده بوده‌اند. بنابراين بايد خانواده را چتری فراگير دانست كه می‌تواند بسياری ديگر از عرصه‌های آموزش و تربيت را تحت تأثير قرار دهد.

شاید اگر بخواهیم به هدف اصلی و اساسی انقلاب جهانی از آدم(ع) تا خاتم(ص) تا عصر حاضر برسیم و اهداف آموزه های وحیانی را در طول تاریخ بشریت تحقق بخشیم و تمدن اسلامی را چنان که فلسفه دین و حکمت آفرینش است در زمین مستقر سازیم و امکان رشد و تعالی و تکامل برای همه بشریت فراهم آوریم، می بایست به الگوهای مصرف به عنوان یکی از مولفه های اصلی تمدن سازی توجه کنیم. از این رو بخش عمده ای از آموزه های وحیانی قرآن و اسلام، بیان اصول و مطالبی است که به حوزه اقتصاد و چگونگی مدیریت آن باز می گردد.
 

اگر رهبر معظم انقلاب چندین سال پیش فرمان بسیج عمومی برای تمدن سازی می دهد و هر سال براساس آن راهبرد اساسی و اصلی در نامگذاری سال ها برای مدیریت کشوری، نامی خاص برمی گزیند، همه این نامگذاری ها در راستای دستیابی به تمدن جهانی اسلامی است که آرمان همه بشریت در طول تاریخ و فلسفه و حکمت حرکت ها و قیام های همه پیامبران و امامان(ع) بوده است.

انقلاب مهدوی(عج) و مسئله انتظار نیز تنها در راستای این مقصد و مقصود، معنای درست می یابد؛ زیرا ظهور، چیزی جز تحقق تمدن دولت جهانی و عدالت پرور به دست انسانی کامل و خلیفه الهی نیست.

یکی از مهم ترین بخش هایی که در محقق ساختن تمدن اسلامی بسیار نقش کلیدی دارد، مسئله چگونگی مصرف تولیدات و بهره مندی از امکانات و نعمت های الهی است. از اینرو بیان الگوی صحیح مصرف و اصلاح دایمی و همیشگی آن براساس نیازها و توانایی های هر زمان، به عنوان دغدغه اصلی، خود را بر جامعه انسانی و به ویژه دولت اسلامی تحمیل می کند.

بازخوانی آیات و آموزه های وحیانی قرآن در راستای شناخت الگوهای صحیح مصرف و اصلاح آن، امری است  که نویسنده در این نوشتار بر آن تأکید دارد.اینک با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

گستره معنایی مصرف

مصرف به معنای استفاده و خرج کردن در ادبیات فارسی کاربرد تازه ای نیست. این واژه هر چند که در ادبیات عربی در معانی و مفاهیمی که ما فارسی زبانان به کار می بریم، به کار نرفته و نمی رود، ولی هم چون واژگان دیگری که از زبان عربی وارد زبان فارسی شده و معنای تازه ای یافته می باشد. از این رو می توان آن را همانند واژه صرفه جویی دانست که دارای معنای خاصی در ادبیات فارسی است.

در فرهنگ نامه های فارسی می توان این معنای فارسی شده را به خوبی یافت. فرهنگ آنندراج، مصرف را اسم ظرف به معنی جای خرج کردن دانسته است و ناظم الاطباء نیز می نویسد: محل صرف و خرج که جمع آن مصارف می باشد. بنابراین می توان گفت که مصرف به معنای جای خرج کردن و به کار بردن و نیز محل هزینه کردن است. حافظ می سراید:

رسید مژده که آمد بهار و سبزه دمید

وظیفه  گر برسد مصرفش گل است و نبیذ

هنگامی که از مصرف چیزی، سخن می گوییم، این معنا را در نظر داریم که چگونه می توانیم به بهترین شکل آن را برای برآورد نیازهای خویش به کار گیریم. بنابراین شناخت بهترین شکل مصرف هر چیزی، به معنای شناخت شیوه ای است که از آن به الگوی مصرف آن چیز تعبیر می شود. شخص می کوشد تا با بهره گیری از تجربیات و دانش های دیگران و تجربیات شخصی، بهترین شیوه و الگوی مصرف را به دست آورد تا افزون بر بهره گیری کامل و برآورد نیازها، بخشی را نیز برای آینده و یا فعالیت های دیگر ذخیره سازی کند.

این گونه است که انسان همواره در اندیشه شناخت الگوهای بهتر مصرف، بازسازی دایمی و اصلاح آن در راستای اهداف پیش گفته می باشد.

اسوه های کامل

بی گمان هر چه شناخت انسان به خود و محیط زیست خویش کامل تر شود، میزان بهره مندی وی نیز از وسایل و امکانات افزایش می یابد و مصرف بهینه و آسان و ساده آن چیز را نیز بهتر می آموزد. با این همه به عللی شناخت انسان نه تنها نسبت به محیط زیست خویش بسیار ناقص و ابتدایی است بلکه حتی نسبت به خود و نیازها و توانمندی ها و ظرفیت های خویش نیز شناخت کامل و درستی ندارد. از این رو نیازمند آن است تا کس و یا کسانی او را به مسیر درست سوق دهند و به او در این امر یاری رسانند. این جاست که پای پیامبران در زندگی انسان باز می شود تا به وی راه درست زندگی کردن و اهداف و حکمت آن را بیاموزاند.

پیامبران (ع) نه تنها به انسان ها در حوزه شناختی، یاری  رسانده و می رسانند بلکه در عمل به آنان نشان می دهند که بهترین شیوه زیست کدام است. این همان چیزی است که ما از آن به الگوها و اسوه های زندگی یاد می کنیم.

اسوه، شخصی است که به سبب خصلت ها یا خصلت هایی چند، لیاقت و شایستگی آن را می یابد تا الگو و سرمشق علمی و عملی دیگر یا دیگران باشد. از نظر اسلام، هم شخص و هم جامعه می تواند الگو و سرمشق و پیشوای دیگران باشد. از این رو از اسوه های پسندیده ای چون آسیه و مریم(س) و ابراهیم(ع) و دیگر پیامبران(ع) در آیاتی چون آیه 11 و 12 سوره تحریم و 83 و 90 سوره انعام و 4 و 6 سوره ممتحنه سخن به میان می آورد و در آیه 143 سوره بقره امت اسلام را به عنوان امتی معتدل و اسوه ای برای توده های مردم معرفی می کند.

جامعه آرمانی که خداوند در آیه 112 سوره نحل معرفی می کند، جامعه ای برخوردار از آرامش، امنیت، آسایش فراوان و رفاه مطلوب می باشد. این بدان معناست که از نظر قرآن، جامعه نمونه و مطلوب، جامعه ای است که برخوردار از سعادت و خوشبختی باشد که مولفه و عناصر اصلی آن را امنیت و آرامش و آسایش تشکیل می دهد. بنابراین، جامعه نمونه و برتر، جامعه ای است که از نظر فرهنگی و تمدنی به کمال دسته یافته باشد و بتواند با بهترین شیوه توده های مردم را به آسایش و آرامش برساند. این شدنی نیست مگر آن که اقتصاد آن از الگوهای کامل در تولید و توزیع و مصرف برخوردار باشد.

خداوند می فرماید: قریه کانت آمنه  مطمئنه  یأتیها رزقها رغدا من کل مکان؛ شهری که از امن و امان و آرامش برخوردار است و روزیش از هر سو فراوان می رسد. این جامعه از گرسنگی و ترس یعنی فقدان آسایش و آرامش رنج نمی برد. بنابراین جامعه ای خوشبخت است و از سعادت بهره مند می باشد.

افراد چنین جامعه ای نیز انسان هایی هستند که در مسیر درست قرار گرفته و در همه عرصه ها، روش اعتدال را در پیش گرفته اند؛ زیرا آنان نیز همانند پیامبر گرامی(ص) در مسیر الهی و آموزه های وحیانی گام برمی دارند و اسوه و مقتدا و پیشوای خویش را چنین شخصی قرار داده اند. (احزاب آیه 12)

اعتدال گرائی، ویژگی اسوه های زندگی

آیه 341 سوره بقره با تفسیر روایی که نورالثقلین از امام صادق(ع) نقل می کند، تبیین می کند که اهل بیت پیامبر(ع) همان انسان های معتدل و الگو و نیز شاهدانی برای راستی و درستی هستند که جامعه برتر در مسیر آنان گام برمی دارند و به آسایش و آرامش دست می یابند.

اسوه های زندگی که در آیات قرآنی معرفی می شوند، کسانی هستند که اعتدال گرایی در زندگی آنان اصل بنیادین را در کنار توحید و توکل و معاد (ممتحنه آیه 4) تشکیل می دهد؛ زیرا دین اسلام به عنوان دین برتر و کامل و الگوی الهی برای زندگی بشری، آیینی معتدل و میانه است (بقره آیه 341 و نیز انعام آیه 161 و یونس آیه 501 و طه آیه 531) و این اعتدال از درونی ترین و شخصی ترین احکام و قوانین زندگی تا عمومی ترین مسایل اقتصادی و سیاسی، جامعه را در بر می گیرد. (نساء آیه 72)

در تمامی این آیات یادشده و آیات دیگر، خداوند با بهره گیری از واژگان و اصطلاحاتی چون حنیف، سوی، قیم، عدم اعتداء و نیز عدم میل عظیم، می کوشد تا اعتدال گرایی در اسلام و قوانین و نیز الگوهای آن را بیان کند.

تعبیر زیبای «قصدالسبیل» که در آیه 9سوره نحل بیان شده به خوبی تبیین می کند که التزام خداوند به بیان راه راست و میانه برای آن است که آدمی تنها در این مسیر است که می تواند جامعه تمدنی و برتر خویش را بسازد و به عنوان خلافت الهی بر زمین، هستی را مدیریت و تدبیر و ربوبیت نماید.

آیه 30 و 31 سوره حج و نیز 5سوره بینه به رعایت اعتدال به عنوان تنها راه درست اشاره می کند و مردم را بدان می خواند و جالب آن که در آیه 572 سوره بقره رباخواری را سبب خروج از اعتدال روانی بر می شمارد. این بدان معناست که میان رفتارهای آدمی در حوزه اقتصادی با حوزه روان شناختی، ارتباط تنگاتنگی وجود دارد که نمی توان از آن چشم پوشید. بنابراین هرگونه رفتار نادرست اقتصادی به معنای دورشدن از حدود انسانیت بوده و آدمی و جامعه را دچار بیماری های روانی و آسیب های جدی در حوزه شخصی و روحی و روانی می کند.

از نظر قرآن بسیاری از جوامع به سبب خروج از اعتدال در حوزه های مختلف اقتصادی و اعتقادی و رفتاری، گرفتار بحران های شدید شدند که در نهایت تمدن و جامعه آنان را نابود ساخته و یا می سازد. (مائده آیه 27 و 77) از این رو هرگونه خروج از حد اعتدال و میانه روی را سبب کفر (بقره آیه 801) و گمراهی (مائده آیه 77) و نابودی بشریت می شمارد و از آن نهی می کند (مائده آیه 77) زیرا ریشه خروج از حد اعتدال در همه کارها حتی امور دینی را می بایست در تمایلات نفسانی و وسوسه های شیطانی جست که چیزی جز نابودی بشر را نمی خواهد. (همان)