چکیده
در قرآن مجید سه واژه آمده که بیانگر سه خصلت زشت و مبغوض نزد خداوند است. 1- اتراف 2- اسراف 3- تبذیر
اتراف به معنای زندگی بر مبنای اصل التذاذ و خوش گذرانی و غفلت از هدف داری دستگاه آفرینش و جایگاه انسان در جهان است و اسراف به معنای مصرف بی رویه و یا به تعبیر دیگر مصرف غیر منطقی از منابع طبیعی است و تبذیر به معنای تلف کردن و تضیع منابع است. قرآن معاندین مترفین را رسولان الهی معرفی میکند، و در مورد مسرفین میفرماید: انّالله لا یحب المسرفین و نسبت به اهل تبذیر میفرماید: اِنّ المبذرین کانوا اخوان الشیاطین ، یعنی آنان برادران شیاطیناند.
واژه اسراف کاربرد فراوانی در بین مردم دارد و همه مصارف بیش از حدّ را شامل میشود. دائرهای وسیع دارد که از دور ریختن اضافی یک غذا تا هدردادن منابع عظیم را شامل میشود. استقصاء همة موارد نیز غیرممکن است در این فصل تنها پارهای موارد ذکر میگردد این یک اصل کلی است که هر زیادهروی در مصرف اسراف است چنانچه علی(ع) میفرماید:
"کلّما زاد علی الاقتصاد اسراف " "هر چه از حدّ میانه روی بگذرد اسراف است ".
اسراف در همة قسمتهای زندگی متصور است. غالباً اذهان مردم از اسراف به مصرف گرائی و زیادهروی در مصرف منتقل میشود امّا اسراف در تولید نیز واقع میشود. اصولاً اسراف در تولید و مصرف مانند دو حلقة تحت تأثیر هم است. کنترل تولید نقش مهم و بسزایی در شکل دادن به مصرف دارد. تولید کالاهای لوکس، پرخرج و تشریفاتی، هدر دادن سرمایهها، وقت و نیروی انسانی است. بودجهای که صرف تولید برخی کالاهای لوکس و تجمّلی میشود اگر صرف سرمایهگذاری در قسمت صنعت، کشاورزی و خدمات گردد میتواند موجبات رشد و توسعه کشور را فراهم آورد.
تولید کالاهای کم مصرف و تجملی موجب ایجاد بازار کاذب، مصرف نادرست و در نتیجه هدر رفتن سرمایهها میشود. تولید کنندگان کالاها، در این قسمت نقش مهمّی را بر عهده دارند، قوام یک ملت به قوام در بخش تولید وابسته است بخش تولید و مصرف جدا از یکدیگر نیستند. بی توجهی به کیفیّت و مرغوبیت کالا در مرحلة تولید موجب اسراف در مرحلة مصرف و تضییع و تلف میشود. تولید کنندگان کالاهای صنعتی اگر دقت لازم را در تولید یک قطعة صنعتی به کار نبرند علاوه بر هدر دادن سرمایة وقت و نیروی انسانی و سلب اعتماد عمومی باعث اسراف در مصرف میگردند. به عنوان مثال نانوایان که تولید کنندة بهترین و با ارزشترین مادة غذائی مردم هستند، اگر در تهیة نان بیتوجهی نمایند باعث اسراف و هدر رفتن در این ماده غذائی میگردند. اسراف دائره وسیعی دارد که از بخش کشاورزی گرفته تا بخش صنعت و خدمات همه را شامل میشود، اسراف را به دو بخش میتوان دستهبندی کرد اسراف در اموال شخصی و اسراف در اموال عمومی.
در این گفتار موضوع بحث اسراف در اموال عمومی است که ذیلاً به نحو اختصار به آن میپردازیم.
از زیانبارترین اقسام اسراف، اسراف در اموال عمومی و بیت المال مسلمین است. حفاظت از اموال عمومی و بیت المال نشانة رشد شخصیت، ادب و حس مسئولیت یک ملت است. اموال عمومی شامل تمامی امکانات و سرمایههائی میشود که خداوند آنها را مایه حیات و قوام جامعه قرار داده است اینها سرمایههای اصلی یک ملّت و ضامن بقای آن میباشند. حفاظت و استفادة صحیح از آن جامعه را به سوی رفاه پیش میبرد. در صورتی که حیف و میل آن، کاهش و فرسایش آن، مصرف بیش از حدّ و اتلاف آن، بنیة اقتصادی اجتماع را نابود میکند. اموال عمومی ویژگیهائی دارند که برخی از آنها عبارتند از:
1- متعلق به عموم است نه فرد خاص.
2- هر فردی تنها به عنوان جزئی و عضوی از کل جامعه در آن حقوقی دارد.
3- ولی امر و حاکم قانونی مسلمین مسئول نگهداری از این اموال است و اجازه تصرف میدهد.
4- درآمد آنها متعلق به عموم مردم است.
5- نقل و انتقال و تصرف از قبیل بیع و هبه در آن جایز نیست.
مرحوم علاّمه طباطبایی (ره) ذیل آیة شریفة "و لا تؤتؤا السفهاء اموالکم التی جعل اللّه لکم قیاماً " مینویسد.
"مقصود از اموالکم در آیه شریفه، اموال یتیمان است امّا اینکه خطاب به اولیای آنها میفرماید مالهای شما، با عنایت به این است که مجموع ثروت موجود در جهان متعلق به مجموعة اهل دنیاست و مصلحت عمومی اجتماع که بر پایه مالکیت شخصی استوار است، اقتضا میکند هر فردی از جامعه مالک جزئی از کلّ مال باشد پس بر همگان لازم است توجه داشته باشند که آنها یک مجتمع واحدند و مجموعة ثروت روی زمین برای تمامی آنهاست و بر هر یک وظیفه است تا از آن حفاظت و پاسداری نمایند و از اینکه انسانهای غیرعاقل و بیکفایت مانند کودک یا دیوانه بر آن مسلّط شوند و ان را به تباهی بکشند ممانعت به عمل آورند ".
با توجه به آنچه گذشت یک ملت رشید و پیشرفته نسبت به اموال عمومی و بیت المال بیش از اموال شخصی اهتمام قائلند و از هدر دادن و اتلاف آن پرهیز میکنند.
اهمیت اموال عمومی (بیت المال)
حراست و نگهداری از بیت المال که مربوط به همه جامعه است از لازمترین امور و خیانت در آن از بدترین اقسام خیانت است، این کار یک عمل ضد اخلاقی، ضد اسلامی و خلاف وجدان است. علی(ع) در اهمیت بیت المال و اموال عمومی جامعه در دورانی که کرسی خلافت جامعه را بر عهده داشتند مطالبی دارند که شایسته توجه است در این قسمت برخی از آن مطالب ذکر میگردد.
1- آن حضرت در پاسخ عبدالله بن زمعه از اصحابش که تقاضای سهم بیشتری از بیت المال داشت فرمودند:
"انّ هذا المال لیس لی و لا لک و انّما هو فی المسلمین و جلب اسیافهم فان شرکتهم فی حربهم کان لک مثل حَظّهم و الاّ فجناه ایدیهم لا تکون لغیر افواههم ".
"این مال نه از آن توست نه از آن من بلکه غنیمت مسلمین و اندوختة شمشیرهای ایشان است پس اگر با آنها در کارزارشان شریک بودی تو هم مانند آنها نصیب و بهره بردهای وگرنه ترا بهرهای نیست زیرا چیده دست آنها برای دهان دیگران نیست ".
2- آن حضرت به بعضی از کارگزارنشان نوشتند:
"ادقوّا اقلامکم و قاربوا بین سطورکم واحذفوا عنّی فضولکم و اقصِد و اقصد المعانی و ایّاکم و الاکثار فانّ اموال المسلمین لا تحتمل الاضرار ".
"نوک قلمهایتان را ریز کنید، سطور را به هم نزدیک کنید، کلمات زیادی را نسبت به من (در نوشتن گزارش) حذف کنید محتوی و مفهوم اصلی را بیان کنید. از زیاد نوشتن بپرهیزید، به درستی که اموال مسلمین قبول ضرر نمیکند ".
3- قال علی (ع): "الا من اعظم الخیانه خیانه الامّه ". "همانا بالاترین خیانت، خیانت به مردم است ".
ذکر این نکته ضروری است که خیانت به اموال عمومی و بیت المال در چند شکل متصور است.
1- ز?ادهروی در مصرف و استفاده از اموال عمومی، بیتوجهی و بیدقتی نسبت به آن.
2- استفاده از اموال عمومی و بیتالمال مسلمین در راه گناه، تفرقه، شایعه سازی، افشاگری اسرار و سودجوئی شخصی، از فاحشترین اقسام اسراف در اموال عمومی است. این که انسان از اموال عمومی و دولتی برای کوبیدن شخصیت دیگران، جوسازی و اشاعه گناه استفاده نماید بدترین خیانت است.
3- استفاده شخصی از اموال عمومی و بیت المال مسلمین. این علاوه بر عنوان اسراف، تحت عنوان خیانت نیز حرام است. سیرة عملی علی(ع) در استفاده از بیت المال بهترین دلیل بر این مطلب است. آن حضرت در هر جمعه بعد از جارو کردن کف خزانه دو رکعت نماز میخواند و خدا را شکر میگفت و خطاب به آن نماز میفرمود:
"ای نماز شهادت بده که از اموال مسلمین چیزی برای خود نگه نداشتم ".
وقتی طلحه و زیبر برای کار شخصی در مرکز بیت المال بر آن حضرت وارد میشوند چراغی که در مقابلش بود خاموش نموده و دستور داد چراغی را از منزل بیاورند وقتی علت را سئوال کردند فرمود:
"کان زیته من بیت المال المسلمین لا ینبغی ان نصاحبکم فی ضوئه ".
"روغن این چراغ از بیت المال بود سزاوار نبود در نورش با شما صحبت کنم ".
دائره اموال عمومی و بیت المال بسیار وسیع است به عنوان نمونه مواردی را ذکر مینمائیم.
الف) منابع آبی:
آب ماده حیاتی است که در طول حیات انسانها همیشه فکر و نیروهای بشر را جلب کرده است نه تنها بشر بلکه حیوانات نیز سرگردان و به دنبال آن هستند. کمتر نعمتی با آن برابری میکند زیرا همه موجودات وابسته به آن هستند. تمدنها، شهرها، آبادانیها و کارخانهها در کنار مناطق آبخیز ایجاد شده است. این نعمت مهمّ به صورت وافر در دل خاک به ودیعه گذاشته شده است قرآن مجید و روایات نیز به اهمیت این ماده حیاتی اشاره کرده است. آب نقش حیات بخشی، طهارت و شرب را دارد قرآن مجید میفرماید:
1- "و انزلنا من السّماء ماءاً فانبتنا فیها من کلّ زوجٍ کریم " از آسمان آب فرو فرستادیم پس در زمین از هر موجودی زوج رویاندیم. این آیه میرساند اساس خلقت و هستی همة موجودات روی آب میچرخد.
2- "اللّه الّذی من السماء ماءً فاحیابه الارض بعد موتها " اوست خدایی که از آسمانها آب فرو فرستاد پس زمین را بعد از مرگش زنده کرد.
این آیه حیات روی زمین را به آب و نزول آن نسبت میدهد. آیات متعددی در قرآن مسئله حیات را از آب مطرح کرده است. طبق فرضیههای علمی جدید نخستین جوانههای حیات در دریاها ظاهر شده است.
3- "و انزلنا من السّماء ماءاً طهوراً " از آسمان آب پاکیزه، فرو فرستادیم.
طهور صیغه مبالغه از طهارت و پاکیزگی است یعنی ذاتاً پاک است و پاک کننده نیز میباشد. علاوه بر حیاتبخشی.
اسراف در آب
اسراف و زیادهروی در مصرف آب موجب ضرر عظیم بر مردم و جامعه میشود. این نعمت بزرگ متعلق به همگان است. اگر چه منابع زیادی آبی فراوانی در زمین وجود دارد امّا مشروب کردن و تصفیه و فرستادن آن به منازل مخارج زیادی را برای دولت در بر دارد. در موقعیتی که افرادی از آب سالم محروم هستند، اسراف در مصرف آب، هدر دادن آن، پر و خالی کردن روزانة استخرهای شخصی، حرام و کفران این نعمت محسوب میشود. قرآن کریم میفرماید:
"افرایتم الماء الذی تشربون أانتم انزلتموه من المزن ام نحن المنزلون لو نشاء جعلناه اجاجا فلو لا تشکرون ".
"آیا آبی را که مینوشید دقت کردهاید آیا شما آن را از ابر فرو فرستادید یا ما. اگر بخواهیم آن را شور قرار میدهیم پس چرا سپاس نمیگوئید ".
این آیه وجدان انسان را در برابر یک سئوال اساسی قرار میدهد تا روح شکر و سپاس و مصرف معقول این نعمت در مسیر خود و جلوگیری از اتلاف آن در انسان ایجاد نماید. از این رو میفرماید:
آیا در مورد آبی که مایه حیات شماست و پیوسته آن را مینوشید فکر کردهاید چه کسی به آفتاب فرمان داد بر قعر اقیانوسها بتابد و از میان آبهای شور و تلخ تنها ذرات آب خالص، شیرین و پاک از هر گونه آلودگی را جدا و به صورت بخار به آسمان بفرستد. چه کسی به این بخار دستور داد به هم فشرده شود و قطرات ابرهای باران را تشکیل دهد؟ چرا سپاس نمیگوئید! چرا با اسراف و هدر دادن کفران میکنید؟ در روایت داریم:
"ان النبی (ص): اذا شرب الماء قال الحمداللّه الذی سقانا عذباً فراتاً برحمته و لم یَجعَله ملحاً اجاجاً بذنوبنا ".
"همانا رسول اکرم هنگامی که آب مینوشید میفرمود حمد خدا را که به ما آب شیرین و گوارا داد و آب را شور و تلخ به سبب گناهان ما قرار نداد ".
روایات نیز از اسراف در آب حتی دور ریختن ته مانده آب نهی کرده است.
1- عن ابی عبداللّه (ع): "ادنی الاسراف هراقه فضل الاناء و ابتذال ثوب الصون والقاء النوی ".
امام صادق (ع) میفرماید: "کمترین اسراف ریختن اضافی آب، پوشیدن لباس آبرو در منزل و انداختن هستة خرما است.
2- قال الصادق (ع): "ان لله ملکاً یکتب سرف الوضوء کما یکتب عدوانه ".
امام صادق (ع) میفرماید: همانا خدا فرشتهای دارد که اسراف در وضو را مینویسد چنانکه اسم دشمنانش را مینویسد.
3- عن عبدالله بن عمر مرَّ رسول اللّه (ص) بسعد و هو یتوضأ فقال لا یسرف یا سعد قال افی الوضوء سرف قال نعم و ان کنت علی نهر جار "
رسول اکرم (ص) در مسیر با سعد برخورد کردند و فرمودند: ای سعد اسراف نکن. سعد گفت: یا رسول اللّه آیا در وضوء هم اسراف است. حضرت فرمودند: آری اگر چه در کنار نهر جاری باشی.
4- قال علی (ع) "ان السرف امر یبغضه اللّه.... حتی صب فضل شرابک ".
علی (ع) در ضمن حدیثی میفرماید: "اسراف چیزی است که خدا مبغوض میدارد حتی دور ریختن اضافة آب ".
اگر در مصرف آب برای وضو آن هم کنار نهر جاری و دور ریختن زیادی آب در ظرف اسراف است به درجة اولی ساعتها شیر آب را بازگذاشتن و هدر دادن آن اسراف محسوب میشود. تذکر این نکته ضروری است که در مصرف آب نباید پولی را که دولت از مصرف کننده در مقابل آن دریافت میکند مدّ نظر داشت زیرا این گونه امور خدماتی هستند که دولت به مردم ارائه میکند و آنچه از آنها دریافت میکند در مقابل آن با هزینه تمام شده قابل مقایسه نیست. بر این اساس اگر چه انسان با حق اشتراک و پرداخت آب بها مبلغی را میپردازد اما این به این معنی نیست که تمام قیمت را پرداخته و مجاز است به هر شکل میخواهد مصرف کند. برای این گونه امور سوبسید پرداخت میشود و اسراف در آن علاوه بر عنوان اسراف ضرر به جامعه و بیتالمال محسوب میشود از این رو امام خمینی(ره) میفرماید: زیادهروی در مصرف آب موجب ضمان میگردد و حرام است.
برای روشن شدن اهمیت این موضوع توجه به آمار زیر خالی از فائده نیست.
"بررسیها و پژوهشهای کارشناسان نشان میدهد میانگین مصرف آب در ایران در ازای هر یک نفر جمعیت 2 متر مکعب (2 هزار لیتر) است این رقم بیش از حد معمول و مورد نیاز در مقایسه با جوامع پیشرفته صنعتی که به طور متوسط روزانه 750 لیتر آب مصرف میکنند نگران کننده است این نگرانی زمانی آشکارتر میشود که بدانیم برای انتقال، پالایش و توزیع هر متر مکعب آب معادل 300 - 200 ریال هزینه به دولت تحمیل میشود.
در حال حاضر به دلیل محدودیت منابع آبی، کشور ما در مرز بحران قرار دارد و اگر در مصرف بهینه آن تلاش همگانی و همه جانبه نکنیم باید منتظر بحرانهای شدیدتری باشیم. آبی که با اولین چرخش شیر آب در دست ما روان میشود حاصل تلاشها و هزینههای کمرشکن است.
اگر در سال 1990 تنها 26 کشور در شمال خاور و جنوب آفریقا و برخی مناطق خاورمیانه از کمبود آب رنج میبردهاند شمار این سرزمینها تا 25 سال بعد از سال 2000 به 65 کشور میرسد ".
ب) برق
از نعمات مهمّ و قابل توجه که در زندگانی بشر موجب تحولات بزرگی گشته است برق است. این نعمت عظیم که آن را بشر با قدرت تفکری که خدا در اختیار او گذاشته است کشف نمود، آن چنان تأثیر چشمگیری در زندگی بشر ایجاد نمود که شاید کمتر اختراعی چنین نقشی داشته باشد برق مانند صاعقهای در ظلمت و تاریکی جهان درخشید و پرده جهل را از دیدگان بشر برداشت. انسان به کمک برق به صنایع و خدمات دیگر دست یافت. نقش برق در جامعه امروزه مانند نقش خود در رگهای بدن است. برق امروزه از کوچکترین وسایل زندگی تا قویترین دستگاهها در کارخانهها، بیمارستانها و مراکز دیگر را شامل میشود. برق امروزه مترادف روشنایی فقط نیست بلکه اساسی برای همة حرکتهای کشاورزی، صنعتی و خدماتی است. سودمندترین اختراع بشر که متعلق به همة مردم است برق است که جزء اموال و ثروتهای عمومی و ملّی است افراد زیادی از این نعمت محروم هستند. تأسیس نیروگاههای حرارتی و توربینهای آبی میلیونها تومان هزینه دارد. زیادهروی در مصرف این نعمت بزرگ ضررهای فراوانی دارد. اگر چه در زمان ائمه دین و صدر اسلام برق به شکل فعلی وجود نداشته و تنها روشن کردن شمع یا چراغ مطرح بوده است. اما به طور مسلّم روایات نهی از اسراف که عام است شامل آن میشود.
1- قال علی(ع) "کلَّ مازاد علی الاقتصاد اسراف ".
علی (ع) میفرماید: آنچه بیش از حد کفاف باشد اسراف است.
2- قال علی (ع) "ما فوق الکفاف اسراف ".
علی(ع) میفرماید: آنچه بیش از حد کفاف باشد اسراف است.
این ادله عام است شامل همه موارد خروج از حد اعتدال و قصد میشود. روشن نمودن دهها لامپ، استفاده از چند نوع وسیلة برقی و استفاده از لامپهای قوی در روز همه از موارد اسراف است. در این جا متذکر میشویم در مصرف برق نباید پولی را که دولت از مصرف کننده دریافت میکند در نظر گرفت زیرا اینها خدماتی هستند که با سوبسید و پرداخت وجوه از طرف دولت واگذار میشود. روشن کردن یک لامپ با توجه به هزینه بالای نیروگاهها و سایر ابزار و وسایل چندین دلار برای دولت هزینه دارد. از این رو زیادهروی در مصرف آن ضمن آن که اسراف و تبذیر است موجب ضرر به سرمایههای ملّی کشور نیز میگردد.
اضرار به دیگران
ذکر این نکته در اینجا ضروری است که زیادهروی در مصرف آب و برق علاوه بر عنوان اسراف به عنوان ضرر به دیگران نیز حرام است. به عبارت دیگر زیادهروی در مصرف آب و برق و مانند آن دو عنوان و حیثیت دارد و به هر دو عنوان حرام است. یکی عنوان اسراف از نظر زیادهروی در مصرف و هدر دادن. دوّم عنوان ضرر به غیر است زیرا زیادهروی در مصرف آب و برق موجب قطع آن و ضرر به دیگران میگردد، موجب قطع برق کارخانه، بیمارستان و مراکز صنعتی و دولتی و خانههای مردم میگردد و این ضرر به دیگران است. از طرفی موجب محرومیّت مناطق دیگری از این نعمت میشود در همین رابطه فقهاء بزرگوار تحت عنوان قاعدة لاضرر احکامی دارند مرحوم شیخ انصاری میفرماید:
"اگر مالکی در مال خود تصرف کند در صورتی که احتمال قوی بدهد این تصرف موجب ضرر به انسانی میشود جایز نیست زیرا در جواز این عمل ضرر بر دیگری است در حالی که منع نمودن صاحب مال از تصرف بیهوده باعث ضرر او نمیگردد. کسی که آتشی را بیش از اندازة مورد نیازش برافروزد و احتمال قوی سرایت به اموال دیگران را بدهد اگر سرایت کند ضامن است ". بر همین اساس امام خمینی (ره) زیادهروی در مصرف آب و برق را موجب ضمان میداند.
ج) مواد سوختی (نفت و گاز و...)
قسم دیگر از اموال عمومی مواد سوختی است که شامل نفت، گاز، بنزین، گازوئیل و مانند آن میشود. به عنوان نمونه نفت مهمترین منبع تأمین انرژی در جهان کنونی است. نفت این طلای سیاه نقش فراوانی در اصلاح امور مادی مردم دارد. منابع نفتی اگر چه در سطح دنیا و در نقاط مختلف زمین پراکنده است ولی به لطف خدا در کشورهای اسلامی این نعمت بیشتر وجود دارد. مسلمین با توجه به حساسیت این منابع و نیاز دنیای استکبار به این کالا قادرند به اهداف سیاسی و اقتصادی بزرگی دست یابند. زیادهروی در مصرف این کالای ارزشمند و زیادهروی در صادرات آن از موارد اسراف محسوب و موجب ضرر بر نسلهای آینده خواهد بود. صرفهجویی در مصرف و صادرات آن به فرزندان و اعقاب این ملت نیز فرصت بهرهبرداری خواهد بود. از طرفی استخراج، تصفیه و آمادهکردن آن برای مصارف خانگی هزینه زیادی را برای دولت خواهد داشت.
آمار سخن میگوید
در طول دو دهة گذشته 90% درآمد ارزی کشور از محل نفت تأمین و صرف واردات کالاهای مصرفی و تجهیزات صنعتی شده است. در حال حاضر مصرف داخلی روزانه 400/1 میلیون بشکه است که این میزان با مصرف حدود 800 هزار بشکه گاز در حدود 2 میلیون و 300 هزار بشکه نفت میشود که در ازاء بودجة مصرفی برای آن هیچ درآمدی نداریم سرمایهگذاری را هم که حساب نکنیم حدود 20 هزار میلیارد ریال از بیتالمال بابت مواد سوختی به طور مجانی از ذخائر کشور برداشته میشود ".
"ساخت و آماده کردن پالایشگاههای کشور مخارج و هزینهای زیاد دارد به عنوان مثال پروژة پالایشگاه بندرعباس که در حال حاضر در دست اجراست با قراردادی در حدود 1243 میلیون دلار با یک شرکت ایتالیایی با ظرفیت 232 هزار بشکه در روز در حال ساخت است ".
با توجه به هزینه بالای پالایش و تصفیه، پرداخت سوبسید سنگین و محدودیت ذخائر نفتی باید مصرف داخلی و صادرات آن کنترل شده باشد و از مصرف بیرویه و هدر رفتن آن جلوگیری شود. این منابع اگرچه فراوان است اما متعلق به همة نسلهاست و محدود است. اگر مصرف بیرویه و کنترل نشده صورت گیرد در مدت کوتاهی این سرمایة عظیم از دست رفته و عواقب سختی خواهد داشت. حفاظت و مراقبت کامل در مصرف و صرفهجوئی امکان استفاده و برخورداری از آن را به نسلهای آینده خواهد داد.
در اسلام همان طور که تجمل گرایی افراطی که از آن به تجمل پرستی تعبیر شده، مردود است؛ محروم کردن خود از زیبایی های پاک و حلال مانند لباس زیبا و مناسب و زیبایی های طبیعت و... پسندیده نیست؛ زیرا انسان زیبایی پسند است. امام مجتبی(ع) هنگامی که به نماز برمی خاست، بهترین لباس خود را می پوشید. پرسیدند: چرا بهترین لباس خود را می پوشید؟ فرمودند: «خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. از این رو من لباس زیبا را برای راز و نیاز با پروردگارم می پوشم، همو که دستور داده زینت خود را به هنگام بیرون رفتن به مساجد برگیرید.»(18 و 19)
زندگی اسرافگرانه علاوه بر اینکه روح عاطفی و انسانی را از بین می برد و انسان را از درد و سوز دیگران بی خبر می سازد، از نظر اقتصادی نیز به شخص مسرف و بلکه به اجتماع آسیب می رساند؛ چرا که سرمایه ها را پایان می بخشد و فرد و جامعه را به نابودی می کشاند. امام علی(ع) می فرماید: «هرکس اعتدال و میانه روی را خوب رعایت نکند، در اثر اسرافگری به نابودی کشیده می شود.»(20) بنابراین راه نجات و موفقیت در اعتدال است و این روش باعث ثبات و بلکه پیشرفت می شود. کسی که آن را ترک کند، بی ترید گرفتار آفت ها می شود و سرانجام به هلاکت معنوی از یک سو و تهی دستی از سوی دیگر دچار خواهد شد.
امام علی(ع) در این باره فرموده اند: «نادیده گرفتن برنامه اعتدال در زندگی باعث فقر و بدبختی می گردد.»(21) دوری از خداوند و هدایت او، جزء یاران شیطان قرار گرفتن و هلاکت دنیوی و اخروی از جمله کیفرهایی است که خداوند برای اسرافکاران درنظر گرفته است.(22)
قرآن میانه روی را الگوی مصرف و عامل پایداری خانواده و جامعه معرفی می کند. «والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما»(23) «قوام» به معنای حد وسط و اعتدال است. اقتصاد اسلامی برای افراد و جوامع دو ارمغان مهم دارد: بشر را از بزرگترین رنج تاریخی او که مسئله معیشت و غصه تأمین مایحتاج زندگی است، نجات می دهد. همچنین جامعه و فرد را از عوارض شوم فقر که سوءاخلاق و فساد و فحشا و حتی کفر و بی دینی است، محفوظ نگه می دارد.
یکی از تدابیر مهم اسلام برای تأمین زندگی و جلوگیری از فقر ارائه الگوی صحیح است. امام صادق(ع) فرموده است: «ضمانت می کنم کسی که میانه روی کند، فقیر نشود.»(24) رعایت اعتدال در هزینه های زندگی به قدری مهم است که امام علی(ع) درک لذت ایمان واقعی را منوط به آن دانسته و فرموده اند: «انسانی که این سه خصلت را نداشته باشد، حقیقت ایمان را نخواهد چشید: ژرف اندیشی در علم دین، شکیبایی در حوادث، اندازه گیری نیکو در امر معیشت.»(25) امام کاظم(ع) نیز فرموده اند: «هیچ انسانی با میانه روی نیازمند نمی شود.»(26)
صرفه جویی و قناعت در زندگی و هزینه های مختلف، مایه آرامش روحی و روانی است و کسی که آن را سرلوحه زندگی خود قرار می دهد، از فقر و بدبختی نجات می یابد و شرافت و عزت اجتماعی و رضایت و خشنودی الهی را به دست می آورد. اگر قرآن به مومنین صالح وعده خوشبختی وحیات طیبه داده است،(27) طبق فرمایش امام علی(ع) مراد از آن قناعت در زندگی است.(28) رسول خدا(ص) بهترین فرد از امت اسلامی را کسی می داند که صرفه جویی پیشه کرده و به روزی حلال قانع باشد و بدترین فرد از امت اسلامی را کسی دانسته که حریص دنیا باشد.(29)
طبیعت انسان بر آمال و آرزوها سرشته شده است، اگر انسان بدون تربیت نفس پیش رود و دسترسی به مربی آگاه پیدا نکند، در چنین حالتی در آرزوهای مادی و شهوی باقی می ماند و هرگز به کمالات انسانی نمی رسد. اما اگر از تعالیم آسمانی بهره برده و بر نفس خود چیره شود و رسیدن به دنیا و اهل آن را هدف قرار ندهد، به سعادت دنیوی و اخروی خواهد رسید. راه عملی قناعت و اجتناب از اسراف، باور کردن حساب و بازدهی اعمال در روز رستاخیز و همسویی با نیکان و دوری از اهل دنیاست. امام باقر(ع) فرمودند: «با دوری از حرص و طمع به میدان قناعت وارد شو.» امام علی(ع) نیز فرموده اند: «هیچ گاه قناعت پیش نیاید جز آنکه حرص و طمع از میان برود.»(31)
الگوهای فکری وحرکتی نباید اهل دنیا باشند وگرنه انسان را به دنبال خود می کشانند که در آن صورت هر چه فرد تلاش کند، به جایی نمی رسد. فرهنگ صحیح مصرف را علاوه بر اینکه از آیاتی که در مورد اسراف و زیان های آن صحبت می کند، می توان به دست آورد، از مکتب اهل بیت(ع) نیز می توان دریافت. امام سجاد(ع) در این خصوص فرموده اند: پروردگارا! بر محمد و آلش درود فرست و پرده ای بین من و اسراف حایل کن و با درپیش گرفتن انفاق و میانه روی به زندگی من قوام بخش و راه های صحیح مصرف و اندازه گیری در معیشت را به من تعلیم فرما و به لطف خود مرا از ارتکاب تبذیر برکنار دار!»(32) با توجه به این فرمایش امام سجاد(ع) تمتع و انتفاع از مواهب الهی، قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر سه اصل اساسی است که اسلام به عنوان الگوی صحیح مصرف ارائه می دهد.
توجه به اعتدال و صرفه جویی در هزینه های زندگی مایه بقا و توانایی مالی در زندگی و حافظ مناعت و شخصیت انسانی آدمی است. درآمد زندگی همچون چشمه آبی است که در بستر رود به جریان می افتد که اگر مهار نشود، هر اندازه که متراکم و انبوه هم باشد، یا به هدر می رود یا به دریا می ریزد؛ اما اگر در جای مناسبی سد شود و با دقت و محاسبه مقدار ورودی آن معین و بر همین اساس راه های خروجی آن اندازه گیری شود، نه تنها از هدر رفتن آن جلوگیری می شود بلکه با برنامه ریزی صحیح می توان از آن در جهات مختلف به صورت بهینه استفاده کرد.
اندازه گیری در مخارج نسبت به درآمد براساس ضرورت ها و پس انداز مقداری از مازاد مصرف، بنیان خانواده را تا حد زیادی در مقابله با خطرات محافظت خواهد نمود. اسراف بر هم زننده تعادل و موازنه بین دخل و خرج و نیز نابودکننده توانایی مالی زندگی و ضایع سازی ثروت و امکانات حیات است و حال آنکه قناعت عامل عزت، بی نیازی، خودکفایی، آرامش روحی و رضایت ابدی است.» خوشا به حال کسی که به یاد رستاخیز بوده و با عمل نیک، خود را برای محاسبه آماده می سازد، و به آنچه خداوند روزی می دهد قناعت نموده، از خدا راضی می باشد.»(33) از همین روست که رسول خدا(ص) فرمودند: «بر شما باد به صرفه جویی زیرا آن گنجی است تمام نشدنی!»(34)
آقای احمدی نژاد عصر شنبه در جمع روسای دانشگاه ها، پژوهشگاه ها و پارک های علمی و فناوری سراسر کشور افزود: وقتی دانشجو در دوران دانشجویی چگونگی مصرف و بهینه مصرف کردن را یاد بگیرد بهتر آن را در ذهن خود می پروراند و آن را در جامعه عملیاتی می کند.
وی با تاکید بر اینکه موضوع اصلاح الگوی مصرف به واقع باید از دانشگاه ها آغاز شود تصریح کرد: وقتی فرزندان این مرز و بوم بهترین مدیریت منابع و مصارف را در دانشگاه ها لمس کنند آن وقت این نوع نگاه به کتب درسی در عرصه مدیریت کشور نیز اجرایی می شود.
رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی، فرهنگ سازی را سومین و از مهم ترین محورهای پرچمداری دانشگاه در عرصه اصلاح الگوی مصرف توصیف و تصریح کرد: این نیز برعهده دانشگاه هاست و باید برای کل کشور در همه زمینه ها در اصلاح الگوی مصرف فرهنگسازی کنند.
احمدی نژاد در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به فضای امروز دانشگاه ها گفت: خودباوری، احساس توانستن، اعتماد به نفس و اراده و همت امروز در دانشگاه ها موج می زند و به واقع دانشگاه ها مایه نشاطند و باید روز به روز این فضا در کل دانشگاه ها تقویت شود.
رئیس جمهور با اشاره به حرکت علمی امروز کشور تصریح کرد: این حرکت پرشتابی را که آغاز کرده ایم می تواند ما را به سرعت به سطوح بالای علمی جهان برساند.
وی افزود: این باوری که امروز جا افتاده است که هیچ دری بسته نیست و هیچ هدفی غیرقابل دسترسی نیست مایه پیشرفت های بسیاری خواهد بود؛ پیشرفت هایی که بسیار فراتر از پیشرفت های کنونی است.
رئیس جمهور با اشاره به پیشرفت های به دست آمده در موضوع هسته ای تصریح کرد: پیروزی ای که در عرصه هسته ای اتفاق افتاد پیروزی خودباوری و احساس استقلال و اعتماد به نفس ملی و در واقع یک پیروزی سیاسی بزرگ بود.
آقای احمدی نژاد پیروزی در عرصه هسته ای را صیانت از استقلال و عزت ملت ایران و باز کردن راه شکوفایی هر چه بیشتر ملت توصیف کرد.
آقای احمدى نژاد که میزبان نمایندگان مجلس شوراى اسلامى بود با بیان اینکه اندیشه نوروز از الهامات الهى و هدایت بزرگان دینى بوده است ، افزود : با تحویل سال نشاط و اتحاد جدیدى در فضاى جامعه و در دل و جان انسانها شکل مى گیرد.
رئیس جمهور با اشاره به نامگذارى امسال با عنوان «اصلاح الگوى مصرف» بر ضرورت حرکت در این مسیر تاکید کرد و گفت : این موضوع در دولت مورد بررسى قرار گرفته و محورهاى شش گانه اى در این زمینه استخراج شده است و اگر دست به دست هم مدیریت و الگو سازى مناسبى انجام دهیم یقینا مردم هم از آن استقبال خواهند کرد.
وى افزود: لایحه هدفمند کردن یارانه ها نیز اقدام اساسى و ریشه اى است و اجراى آن مى تواند در اصلاح الگوى مصرف موثر باشد.
آقای احمدى نژاد با بیان اینکه انقلاب در آستانه جهانى شدن قرار دارد ، گفت : افق نگاه و چارچوب برنامه ریزى و همت هاى ما باید همتراز با این موضوع شکل بگیرد ، جمهورى اسلامى مى تواند همه مناسبات را در جهت عدالت و آرمان هاى بشرى تغییر دهد.
رئیس جمهور با اشاره به شکست و اضمحلال مکاتب و اندیشه هاى غربى خاطر نشان کرد: امروز مکتب و نظریه اى در برابر نظریه انقلاب اسلامى وجود ندارد از این رو مسئولیت هاى بزرگى براى پاسخ به نیازهاى بشرى داریم.
آقای احمدى نژاد همچنین با اشاره به انتخابات آینده ریاست جمهورى تصریح کرد: انتخابات تجدید حیات انقلاب است و مانند فصل بهار انرژى جدیدى را به جامعه تزریق مى کند و مى تواند موجب جهش هاى بزرگى باشد.
در ايران طي سال 2007 شدت مصرف انرژي از متوسط دنيا بالاتر و در حدود 3/7 برابر آمريكاي شمالي، 9/3 برابر آمريكاي جنوبي و 5/2 برابر متوسط خاورميانه بوده است.
طبق آمار جهاني، ميزان شدت مصرف انرژي هر ساله يك درصد كاهش مييابد، به طوري كه چين از سال 1990 تا 2004 در كاهش مصرف انرژي بهترين عملكرد را داشته و سالانه به طور متوسط 5/3 درصد مصرف انرژي را كاهش داده و تا سال 2005 بهترين كاهش دهنده شدت مصرف انرژي محسوب شده است؛ اين در حالي است كه در ايران نه تنها شدت مصرف انرژي كاهش پيدا نكرده بلكه سالانه با افزايش قابل توجهي مواجه بوده است.
مقايسه بين شدت مصرف انرژي در كشورهاي ايران و چين طي سال 1990 مشخص ميكند كه به ازاي هر 100 دلار توليد ناخالص داخلي، چينيها 7 بشكه نفت كمتر از ايران مصرف كردند. محمدرضا مقدم، مشاور عالي وزير نفت، با اشاره به اينكه در بخش گاز سالانه 11 درصد رشد مصرف در كشور صورت گرفته است ميگويد: طبق افق 1404 وزارت نيرو ميزان 491 ميليون مترمكعب، صنايع 400 ميليون مترمكعب و حمل و نقل 122 ميليون مترمكعب گاز نياز دارد. همچنين علاوه بر نياز به 275 ميليون متر مكعب گاز براي تزريق به چاهها، مصرف خانوادههاي شهري و روستايي نيز به 700 ميليون مترمكعب رسيده و ميزان صادرات هم 420 ميليون مترمكعب خواهد بود كه در كل، كشور به 2 ميليارد و 400 ميليون مترمكعب گاز تا افق 1404 نياز دارد.
بايد خاطرنشان كرد: از ابتداي كشف نفت تاكنون درمجموع حدود 64 ميليارد بشكه نفت از ذخاير هيدروكربوري برداشت شده است و ايران به عنوان دومين دارنده ذخاير نفتي از مجموع 1250 ميليارد بشكه نفت قابل استحصال جهان، حدود 138 ميليارد بشكه را در اختيار دارد.
اكبر تركان، معاون وزير نفت در امور برنامهريزي و نظارت بر منابع هيدروكربوري، ميگويد: در مجموع پنج كشور عربستان با 207 ميليارد بشكه، امارات با 98 ميليارد بشكه، كويت با 105 ميليارد بشكه، عراق با 115 ميليارد بشكه و ايران با 138 ميليارد بشكه، 720 ميليارد بشكه نفت قابل استحصال جهان را در اختيار دارند كه معادل 62 درصد ذخاير هيدروكربوري دنياست. به عبارت ديگر حوزه آسياي ميانه، ايران و خليج فارس 70 درصد نفت و 40 درصد گاز دنيا را در اختيار دارند.
ناگفته نماند ذخيره قابل استحصال باقيمانده هيدروكربور مايع ايران در پايان سال 1356 حدود 150 ميليارد بشكه و در انتهاي سال 1386 حدود 144 ميليارد بشكه برآورد شده است. همچنين در سال 1356 ميزان ذخيره قابل استحصال گاز طبيعي 7/12 تريليون متر مكعب بوده كه در سال 1386 به حدود 34 تريليون متر مكعب افزايش پيدا كرده است.
در دوره اول توليد نفت (1290 تا 1311 شمسي) در مجموع توليد انباشتي نفت خام 4/2 ميليارد بشكه بوده است، اما در دوره دوم (1329 تا 1333) به دليل ملي شدن صنعت نفت و فشارهاي وارده از سوي كشورهاي خارجي در مجموع توليد انباشتي نفت به 2/0 ميليارد بشكه كاهش پيدا كرد. همچنين در دوره سوم يعني پس از كودتا تا پيروزي انقلاب اسلامي، توليد انباشتي نفت 1/25 ميليارد بشكه بوده كه اين دوره شامل قراردادهاي كنسرسيوم، مشاركت در توليد و خدماتي است. در دوره جنگ تحميلي نيز در مجموع توليد انباشته به 8/6 ميليارد بشكه رسيد؛ به طوري كه از ابتداي كشف نفت تا پيروزي انقلاب در مجموع 5/27 ميليارد بشكه و از پيروزي انقلاب تاكنون حدود 36 ميليارد بشكه نفت توليد شده است. معاون وزير نفت درباره درآمدهاي نفتي ميگويد: سال 1352 درآمد نفتي كمتر از 5 ميليارد دلار بوده است كه در سال 1353 به 23 ميليارد دلار افزايش پيدا كرد. در زمان جنگ تحميلي نيز با توجه به شرايط نامساعد در برخي ميادين توليدي با افت توليد مواجه بوديم؛ به طوري كه در سال 1365 درآمدهاي نفتي فقط 5/6 ميليارد دلار محاسبه شده و در سال 1369 به 20 ميليارد دلار افزايش پيدا كرده است.
گفتني است توليد انباشتي گاز نيز در سالهاي قبل از انقلاب در مجموع 500 ميليارد متر مكعب بوده كه اين رقم پس از پيروزي انقلاب به 2100 ميليارد مترمكعب افزايش پيدا كرده است؛ به طوري كه در سال 1357 متوسط توليد روزانه 110 ميليون متر مكعب بوده و در سال 1386 به 505 ميليون متر مكعب افزايش پيدا كرده است.
در حال حاضر 10 فاز پارس جنوبي به مرحله توليد و به بهرهبرداري رسيده است، مجموع ذخاير ميدان گازي پارس جنوبي در بخش ايران شامل 14 تريليون متر مكعب گاز طبيعي است كه 50 درصد ذخاير گازي ايران را شامل ميشود.
مکانیزم اصلاح الگوی مصرف انرژی وابسته به قیمت انرژی است. دلایل بسیار ساده تا ادله کاملاً علمی و اقتصادی بر این واقعیت گواهی می دهند. هر آن چه مفت به دست آید، مفت هم از دست می رود. ارزان بودن دلیل بارز اسراف است.
نمونه اش به تعبیری نان و زعفران و به تعبیر معاون برنامه ریزی وزارت نفت، نمک است و زعفران. نان را مردم ما به عنوان کالایی مقدس می شناسند. اگر ذره ای از آن روی زمین افتاده باشد، آن را بر می دارند و می بوسند و نهایتاً به کناری می گذارند که زیر دست و پا نباشد. اما زغفران را چه؟ اصلاً یک تار از آن را کسی دور نمی ریزد که دیگری بخواهد آن را بردارد، روی چشم بگذارد و مصرف کند. نان ارزان است اما زعفران گران. اگر زعفران هم مثل نان ارزان شود، دیری نمی پاید که چون نان دور ریز آن قابل احصاء نباشد.
اقتصاددانها هم هزار و یک دلیل در این مورد دارند و به مکانیزم قیمت به عنوان اهرم کنترل کننده خیلی چیز ها از جمله اصلاح الگوی مصرف می نگرند.
از لحاظ تجربی هم اگر نیک بنگریم، در جامعه ما کالاهایی حیف و میل و اسراف می شوند که یا ذاتاً ارزان هستند و یا این که با یارانه های اعطایی دولت ارزان به دست مصرف کننده می رسند. کیسه های انبوه داروی تاریخ گذشته در خانه ها، تکه های انباشته نان، آب شرب چون اشک چشم پاک و گوارا که تا چند سال پیش بیشتر و در حال حاضر کمتر با آن باغچه را آبیاری می کردیم و می کنیم و ماشین فرسوده زهوار در رفتهامان را می شوییم تا برق که قبل از افزایش نسبی قیمت، خانه خود را با آن نور باران می کردیم و در نور آفتاب عالمتاب بسیار می شد چراغی را روشن رها کرده و بی توجه پی کار خود برویم تا هوا واکسیژنی که بی محابا آن را آلوده می کنیم، جملگی به یک دلیل در معرض هجوم مسرفانه ما قرار دارند: قیمت ارزان و لاغیر!
چه توقع برای صرفه جویی و درست مصرف کردن بنزین می توان داشت، وقتی قیمت آن از آب هم ارزانتر است و یا گازوئیل که لیتری ۱۶۵ ریال عرضه می شود. چندی پیش به کامیونداری گفتم چرا روی سقف ماشینت بادشکن نصب نمی کنی. در جوابم گفت نصب کنم که چه بشود؟ گفتم نصب کن تا مصرف سوختت کاهش یابد. گفت مثلاً چقدر؟ گفتم ۱۰ در صد. گفت باد شکن چند است؟ تا آمدم قیمت آن را در ذهنم پیدا کنم، گفت آیا بیشتر از ۱۲۰۰۰ تومانی است که اگر باد شکن نصب کنم در سال می توانم در مصرف سوخت صرفه جویی کنم؟ گفتم خیلی بیشتر است. گفت برو خدا امواتت را رحمت کند. دیدم راست می گوید چون گازوئیل لیتری ۱۶۵ ریال که انگیزه ای برای صرفه جویی و تهیه ابزار آن در کسی ایجاد نمی کند. بعد که آن دوست رفت حساب کردم، اگر گازوئیل با قیمت واقعی آن عرضه می شد آن بنده خدا با کله پیشنهاد من را می پذیرفت و از آن مهمتر قبل از این که من به او راهکار بدهم، خودش راهی برای کاهش مصرف سوخت پیدا می کرد، خیلی هم بهتر از من و شاید هم بهتر از کارشناسان بهینه سازی مصرف سوخت!
برای نمونه اگر کالایی را پیدا کردید که یارانه شامل حالش می شود اما در آن اسراف نمی شود و یا بر عکس اگر کالایی را یافتید که قیمت واقعی خود را دارد و در آن اسراف می شود، همه آنچه را که در بالا گفته آمد، پس می گیرم همراه با یک غلط کردم رسا!
همین گاز خانگی را ببینید چگونه هدر می دهیم. درجه شوفاژ تا انتها! بلوز آستین کوتاه بر تن و با این وجود هوای داخل خانه به برکت گاز ارزان چنان گرم شده است که لنگ در و یا پنجره را هم باز می کنیم. کدام آدم حاضر می شود با مال خودش چنین کند؟ جواب روشن است. کسی که چیزی را مفت به چنگ آورد، راحت آن را هدر می دهد.
چنین است که در بخش خانگی، ۸ برابر مناطق سردسیر جهان چون اسکاندیناوی که ۱۰ ماه از سال را در سرما و یخبندان به سر می برند، گاز مصرف می کنیم. در شرایطی که اگر مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان را تنها در یک میلیون ساختمان جدیدی که سالیانه ساخته می شود، رعایت کنیم، طبق بررسی های صورت گرفته در یک دوره ۱۰ ساله، به اندازه ۹۰ نیروگاه شهید رجایی صرفه جویی انرژی خواهیم داشت. یعنی هر سال صرفه جویی ما به اندازه ۹ نیروگاه شهید رجایی است به اندازه ۳ فاز پارس جنوبی!
۷۰ میلیون نفر هستیم اما به اندازه ۲۵۰ میلیون نفر گاز مصرف می کنیم. در بنزین، دست چین میلیاردی را از پشت بسته ایم. در صنعت، سالانه ۲۱ میلیارد متر مکعب گاز و ۵۷ میلیون بشکه معادل نفت خام انرژی هدر می دهیم! یعنی حیف و میل می کنیم. یعنی اگر با اصلاح ساختار جلوی این در رو را بگیریم، مثل این است که چند میدان نفتی کشف کرده باشیم.
مانده ام چرا دست روی دست گذاشته و آن گونه که شایسته است، عزممان را جزم نمی کنیم؟ در فرهنگ دینی و اعتقادی خود، درباره اسراف و مبذرین کمبود داریم که نداریم. قرآن کریم، اسراف کنندگان را برادران شیاطین می نامد. در فرهنگ باستانی و ملی ما، اسراف نفی نشده است که شده است. ادبیات ما در قالب صدها شعر و تمثیل و داستان به این موضوع نپرداخته است که پرداخته... پس مشکل کجاست که باعث شده در این امر مهم آن قدر اهمال خواسته و ناخواسته صورت بگیرد تا جایی که رهبر معظم انقلاب سال جدید را سال اصلاح الگوی مصرف بنامند و همه را دعوت به همت در تحقق این امر حیاتی نمایند.
آنگونه که گفته آمد، علت اصلی این نابسامانی در مصرف انرژی، در قیمت ناچیز و بعضاً مجانی حامل های انرژی است. تنها باحذف یارانه و واقعی کردن قیمت است که می توان در ساختار و رفتار مصرف، تحول ایجاد و الگوی مصرف را در کل جامعه اصلاح کرد.
براساس آمار و اطلاعات منتشره، از کل اراضی 164 میلیون هکتاری کشور، درحال حاضر 18.8 میلیون هکتار در چرخه تولید محصولات کشاورزی قرار دارد. از این مقدار حدود 8 میلیون هکتار به صورت آبی و حدود 6.3 میلیون هکتار به صورت دیم و بقیه به صورت آیش آبی و دیم مورد بهرهبرداری قرار دارند. در ارتباط با منابع آب نیز از حدود 93 میلیارد مترمکعب منابع آب مصرفی کشور حدود 86 میلیارد مترمکعب به حساب مصارف کشاورزی منظور میگردد.
بر اساس آمار و ارقام موجود میانگین سالانه حجم بارندگی ایران حدود 400 میلیارد متر مکعب برآورد می شود که از این مقدار، 310 میلیارد متر مکعب در مناطق کوهستانی با مساحتی حدود 870 هزار کیلومتر مربع و 90میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق دشتی به وسعت 778 کیلومتر مربع می بارد. از مقدار فوق حدود 294 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود و از 116 میلیارد متر مکعب باقیمانده حدود 93 میلیارد متر مکعب از طریق منابع سطحی و زیرزمینی بهره برداری می شود و بقیه صرف تغذیه سفره های آب زیرزمینی می شود. از این مقدار حدود 86 میلیارد مترمکعب جهت مصارف کشاورزی و نزدیک به 7میلیارد مترمکعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص مییابد. از آنجایی که متوسط حجم کل آب سالانه کشور رقمی ثابت است، تقاضا برای آب به علت رشد نسبتاً بالای جمعیت، توسعه کشاورزی، شهرنشینی و صنعت در سالهای اخیر، متوسط سرانه آب قابل تجدید کشور را تقلیل داده است، به طوری که این رقم از حدود 5500 مترمکعب در سال 1340، به حدود 3400 مترمکعب در سال 1357، و حدود 2500 مترمکعب در سال 1367 و 2100 مترمکعب در سال 1376 کاهش یافته است. این میزان با توجه به روند افزایش جمعیت کشور با نرخ فعلی رشد در سال 1385 به حدود 1750 مترمکعب و در افق سال 1400 به حدود 1300 مترمکعب تنزل خواهد یافت. صرف نظر از تفاوتهای آشکار منطقهای در کشور و طیف گسترده مناطق خشک نظیر سواحل خلیج فارس و دریای عمان، نیمه شرقی کشور از خراسان تا سیستان و بلوچستان و نیز حوضههای مرکزی که میزان سرانه آب قابل تجدید در آنها از میزان متوسط کشور به مراتب پایینتر است، ارقام متوسط سرانه آب کشور در سالهای آینده به مفهوم ورود ایران به مرحله تنش آبی در سال 1385 و ورود به حد کم آبی جدی در سال 1415 شمسی خواهد بود.
آبیاری از نظر علمی تعابیر مختلفی دارد اما به معنای واقعی کلمه ، پخش آب روی زمین جهت نفوذ در خاک برای استفاده گیاه و تولید محصول میباشد. هر چند فقط 15 درصد از زمینهای کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و 85 درصد بقیه به صورت دیم و بدون آبیاری مورد استفاده قرار میگیرند اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذایی مردم جهان از همین زمینهای آبی حاصل میشود. که این خود نشان دهنده اهمیت و نقش آبیاری در بخش کشاورزی است.
بخش کشاورزی با 92 درصد بزرگترین و مهمترین مصرف کننده آب در کشور به شمار می رود. بیش از 80 درصد اتلاف منابع آب به دلیل عدم استفاده از تکنولوژی های پیشرفته آبیاری در این بخش به هدر می رود. تعدادی از کارشناسان معتقدند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت مناسبی نیست و موجب شده تا طی سالهای اخیر شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی و نیز کاهش سطح زیرکشت کشاورزی در برخی مناطق باشیم. الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر، 100 متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف میشود! همچنین براساس آمار اعلام شده، میانگین آب مصرفی سرانه جهان (صنعتی ، کشاورزی و آشامیدنی) در حدود 580 مترمکعب برای هر نفر در سال است که این رقم در ایران حدود 1300 مترمکعب در سال است که این امر بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف بیش از حد منابع حیاتی میباشد. مقدار مصرف سرانه آب لوله کشی آشامیدنی در شهرهای ایران در حدود 142 متر مکعب در سال است که از مصرف سرانه برخی کشورهای اروپایی پرآب ، مانند اتریش (108 مترمکعب درسال) و بلژیک (105 مترمکعب درسال) بیشتر است که یکی از دلایل این امر آن است که در ایران از آب آشامیدنی تصفیه شده برای شستشوی اتومبیل ، حیاط ، آبیاری باغچه ها، استحمام ، شستن لباس و ظروف استفاده می شود. در حالی که در اکثر کشورها آب آشامیدنی از آبی که به سایر مصارف می رسد ، جداست.
مصرف، هم به لحاظ اقتصادی و هم به دلیل آثاری که در دیگر عرصههای زندگی فردی و اجتماعی انسان به همراه دارد، از اهمیت بسزایی برخوردار است. تاثیر الگوی مصرف فرد و جامعه بر دیگر عرصههای زندگی و نقش آن در جهتدهی اهداف، سیاستگذاریها و فعالیتها از جمله فعالیتهای تولیدی، خدماتی و توزیعی، ما را بر آن داشت که در ادامه یادداشتهای مربوط به اخلاق اقتصادی، در سالی که رهبر معظم انقلاب، سال “اصلاح الگوی مصرف” نامیده است، به مباحث مربوط به “اخلاق مصرف” بپردازیم. آموزههای دینی اسلام چه در بخش اقتصاد و چه در عرصه اخلاق، به موضوع الگوی مصرف توجه ویژهای کرده است و اصول، معیارها و محدودیتهایی را برای مصرف، مشخص کرده که مبتنی بر جهانبینی توحیدی و در راستای نیل به هدف نهایی انسان و تکامل وی، سامان یافته است. فرهنگ صحیح مصرف، در قالب آموزههای اسلام، اگر در جامعه گسترده شده، التزام عملی در مورد اجرای مفاد آن، همگانی شود، علاوه بر پیشگیری از هدر رفتن امکانات و منابع، موجب رشد و توسعه اقتصادی و به دنبال آن افزایش سطح رفاه عمومی خواهد شد. پیش از پرداختن به معیارهای ارزشی مصرف و محدودیتهای آن از دیدگاه اسلام، لازم است در خصوص “مصرف” از نگاه دین، مطالبی ارائه شود.
ابعاد مادی و معنوی انسان، هر یک منشا پیدایش نیازهایی است که در آموزههای واقعگرایانه و فطرتمدار اسلام، توجه فراوان شده است. نیازهای مادی انسان همچون خوراک، پوشاک و مسکن، جنبه عمومی دارد و استثناءپذیر نیست. حتی پیامبران و اولیای الهی نیز که در اوج معنویت و ملکوت بودهاند، به طور طبیعی، به امکانات مادی، نیاز داشتهاند. قرآن کریم، در آیات متعدد این پندار را که “پیامبران همچون فرشتگان نباید به امور مادی، میل و نیازی داشته باشند” نادرست شمرده و نیاز آنان را به غذا، رفتن به بازار و تهیه وسایل زندگی، طبیعی دانسته است. در آیه ۲۰ از سوره فرقان آمده است: “و ما ارسلنا قبلک من المرسلین الا انهم لیاکلون الطعام و یمشون فی الاسواق؛ و پیش از تو پیامبران (خود) را نفرستادیم جز اینکه آنان (نیز) غذا میخوردند و در بازارها راه میرفتند”. بر این اساس، قرآن کریم به طور مستقیم یا غیر مستقیم، با تجویز مصرف، آن را تشویق نموده و تحریم اعتقادی یا عملی نعمتهای مباح و استفاده نکردن از آنها را مورد نکوهش قرار داده است. از این روست که حضرت علی (ع)، عاصم بن زیاد را که لباس ضخیم پوشیده و خانه و زندگیاش را ترک کرده بود و از نعمتهای خداوند استفاده نمیکرد و زن و بچه خود را در تنگنا قرار داده بود، توبیخ کرده، خطاب به او میفرماید: “آیا از خانوادهات خجالت نمیکشی؟ آیا به فرزندانت رحم نمیکنی؟ آیا گمان میکنی خداوند، چیزهای پاکیزه را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد تو از آنها برداشت کنی؟ تو در پیشگاه خداوند کوچکتر از آن هستی! آیا خداوند نمیفرماید: “و زمین را (با هزاران منفعت) برای (زندگانی) آفریدگان مقرر فرمود که در آن میوههای گوناگون و نخل خرمای با پوشش (برگ و شاخه و غلاف) است؟”(الکافی، ج۱، ص۴۱۰.)
جوانان، بازوی قدرتمند سازندگی هر جامعه هستند. قدرت طلبان داخلی و خارجی برای رسیدن به اهداف جاه طلبانه خود می کوشند نیروی بزرگ جوانان را تسخیر کنند. امروز برخی تلاش می کنند ذهن جوانان را به امور واهی و پوچ مشغول سازند تا به فکر سازندگی و آبادانی کشور خود نباشند. در همین راستاست که بسیاری از افراد، کشور را با دام مصرف و خرید لباس ها و کالاهای لوکس فریفته اند. جوان ایرانی اگر بخواهد، می تواند در این دام نیفتد و سرمایه کشور را به بیگانگان تقدیم نکند، اما راه کارهای این امر:
الف) تقویت ایمان و روح پرهیزکاری
به اعتراف بسیاری از روان شناسان، در آغاز دوران جوانی، میل به پرستش به شدت فعال می شود و رشد می یابد. توجه به سخنان پیشوایان دینی، به روشنی این واقعیت را بیان می کند که جوانان هرگاه در فقر دینی قرار گرفته اند، به طور وسیعی به دین گرویده اند؛ مانند ایمان آورندگان به حضرت موسی(ع) و عیسی(ع) و پیامبر اعظم(ص). افزون بر این، فطرت و سرشت انسان براساس دین خواهی و خداجویی است و این فطرت همراه دیگر نیروهای بشری در دوره جوانی رشد می کند و قدرت می یابد.
بر اساس آموزه های دینی، انسان از دوران نوزادی با زمینه فطری خداشناسی به دنیا می آید و ممکن است تحت تأثیر محیط در مراحل بعد گمراه شود. پیامبر اعظم(ص) می فرماید:
هر مولودی براساس فطرت خداشناسی به دنیا می آید، تا اینکه والدینش او را به دین یهودی یا نصرانی (تحریف شده) در می آورند.[1]
تمایل فطری جوانان به مذهب آن قدر شدید است که همه روان شناسان می گویند: بین بحران تکلیف و جهش های مذهبی، ارتباط انکارناپذیری وجود دارد.[2]
اگر ایمان و باور مذهبی در دل و جان جوان ریشه کند، آثار مفیدی بر جای می گذارد. چنین فردی به ارزش های اخلاقی گرایش خواهد یافت. کسی که ایمان مذهبی دارد و باورمند است که انسان اشرف مخلوقات است و اعتقاد دارد که انجام کارهای ارزشمند اخلاقی گرچه گاهی با محرومیت مادی همراه است نزد خداوند پاداش دارد.
چنین فردی در خود شادی و نورانیت احساس می کند و جهان را هدف دار می داند و از لذت های عالی بهره مند می شود. جوان مسلمان نعمتی را که خداوند در اختیار او قرار داده است، به هر شکل و شیوه ای که خواست مصرف نمی کند، بلکه می داند که یا باید آن را در راه خدا یا در راه تحصیل رضای الهی مصرف کند. خداوند فرمان داده که از مال و ثروتی که در اختیار دارید، به اندازه نیاز معیشت، آسایش و رفاه خود و خانواده مصرف کنید. پیامبر اعظم(ص) نیز می فرماید:
از ما نیست کسی که به او توسعه مالی داده شده است، ولی او بر خانواده اش تنگ می گیرد.[3]
در روایتی نقل شده است فردی پیش از آنکه از دنیا برود، تمام اموالش را در راه خدا انفاق کرد. پس از مرگ او به رسول خدا(ص) خبر دادند که او چنین کرده است. حضرت فرمود: پس به فرزندان او چه رسیده است؟ آیا چیزی باقی گذاشته است؟ عرض کردند: خیر یا رسول الله! حضرت فرمود: اگر پیش تر به من خبر داده بودید، اجازه نمی دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید.[4]
بنابراین، جوان مسلمان نباید تصور کند هرچه را به دست می آورد، فقط باید به دیگران بدهد و خودش را از حاصل زحمتش محروم کند. امیر مؤمنان علی(ع) می فرماید:
نافع ترین مال آن است که واجبات زندگی انسان به وسیله آن فراهم آید.[5]
انسان نباید تصور کند که تمام مال متعلق به اوست و می تواند آن را در راه هوس ها و امیال خود صرف کند. امیرمؤمنان علی(ع) می فرماید:
بدترین مال آن است که انسان در راه خدا هیچ چیزی از آن را مصرف نکند و زکات مالش را نپردازد.[6]
بدترین مال، مالی است که حق خداوند از آن مال ادا نشده باشد.[7]
قرآن کریم از مالی که در اختیار انسان قرار می گیرد به «مال الله» تعبیر می کند و می فرماید: «آتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ». (نور: 33)
حال که اموال، همه مال خداست، باید آن گونه که او فرمان داده و مورد رضایت اوست، مصرف شود.
ب) پرداخت صدقه
زمانی که انسان به توصیه های اخلاقی درباره رسیدگی به نیازمندان می نگرد، به این باور می رسد که اگر به این قوانین و توصیه ها ترتیب عمل داده شود، هیچ نیازمند و فقیری در جامعه اسلامی یافت نخواهد شد. امام صادق(ع) در این باره می فرماید:
اگر مردم زکات مال خود را ادا می کردند، هرگز در جامعه اسلامی فقیری یافت نمی شد.[8]
همچنین دقت در این دستورها روشن می کند که فایده رسیدگی به حال نیازمندان، بیشتر و پیش تر از آنکه به فرد نیازمند برسد، به بخشنده خواهد رسید؛ زیرا او با این عمل خود به خداوند نزدیک تر می شود. پیامبر اعظم(ص) می فرماید:
صدقه پیش از آنکه به دست نیازمند برسد، به دست خداوند می رسد.[9]
این سخن به آیه 104 سوره توبه اشاره دارد که خداوند می فرماید:
آیا نمی دانستند که فقط خداوند توبه را از بندگانش می پذیرد و صدقات را می گیرد؟ و خداوند توبه پذیر و مهربان است.
با وجود این، افرادی هستند که بدون داشتن نیاز، به درخواست و تکدّی می پردازند و در جامعه سوءظن ایجاد می کنند. کم ترین اثر این رفتار این است که فرد بخشنده در برابر محتاجان دچار تردید شود و از کمک به آنها امتناع کند.
کسی که چنین عملی را مرتکب شود، از ناحیه پیشوایان طرد شده است؛ زیرا از رأفت و رحمت دین اسلام سوءاستفاده کرده و عزت و آبروی خود را به مال دنیا فروخته است. از همین روست که در روایت می خوانیم:
دست نیاز به سمت این و آن دراز کردن، طوق ذلت و بردگی است که مسائل به گردن خود می افکند. بنابراین، با این کار انسان عزیز، عزت خود را سلب کرده است و انسان شریف، شرافت خود را.[10]
منابع مقاله:
، ؛
1 یکی از مسوولین دفتر امام خمینی قدس سره می نویسد: یک بارمسوول امور مالی، پشت یک پاکت چیزی نوشت و به امام داد، امام در یک کاغذ کوچک جواب آن را داد و در زیر آن چنین نوشت: شما دراین قطعه کوچک نیز می توانستید بنویسید.»
از این رو آن برادر کاغذهای خورده ها را جمع و جور می کرد و درکیسه ای می گذاشت، و هنگامی که می خواست، برای امام چیزی بنویسد،روی آن کاغذ پاره ها می نوشت، امام هم زیرش جواب می نوشتند.
2 سرکار خانم زهرا مصطفوی(دختر امام)از خاطرات دوران کودکی خود، چنین می گوید:
درس امام در ساعت یازده و نیم تمام می شد، ایشان در این هنگام بیست دقیقه با ما(که کودک بودیم)بازی می کرد، سپس ده دقیقه به ظهر، برای انجام مقدمات نماز حاضر می شد، امام با خرید اسباب بازی خیلی مخالف بودند و می گفتند: این پول باطلی است، باوسایلی مانند گل، تیله درست می کردیم، بعد می چیدیم و می گفتیم هرکس به این تیله ها بزند برنده است، بازی بیست دقیقه ما این گونه ساده بود...
3 یکی از اعضاء دفتر امام خمینی قدس سره نقل کرد: یک روز برطبق وظیفه ای که هر ماه بر عهده داشتیم، در پایان ماه صورت مخارج ماهیانه را(در جماران)به خدمت امام فرستادیم، و در ضمن آن مخارج خانه امام از مهمانی ها، رفت وآمدهای امام، پول برق خانه را نوشته بودیم، هنگامی که صورت مخارج را نزد امام می فرستادیم، پس از نیم ساعت حاج احمدآقا(فرزند امام)تلفن زد وگفت: از وقتی که صورت حساب داده اید، امام مرتب در لب باغچه قدم می زند و سخت ناراحت است، زیرا مخارج خانه امام در این ماه ازده هزار تومان(آن عصر)تجاوز کرده است لذا امام می فرماید:
«اگر خرج خانه من از ده هزار تومان تجاوز کند، من اصلا ازاین جا می روم.»
حاج احمد آقا به من گفت: شما ببینید که خرج اضافی در این ماه چه بوده است. تا به آقا بگوییم و خیال امام راحت شود.
ما پس از جستجو در دفاتر، سه قلم خرج اضافه آن ماه را یافتیم که ابدا مربوط به خانه امام نبوده است، مثلا:
1 گازوئیلی که از خانه امام زیاد آمده بود ما گفتیم که آن را در انبار حسینیه جماران بریزند.
2 به ماشینی که خانواده حضرت امام را می برد، و براثربی توجهی راننده خسارتی به آن وارد شده بود، و هزینه ای پیدانموده بود.
3 ملامین برزنتی برای خانه حضرت امام، تهیه شده بود تا داخل منزل ایشان از بالای پشت بام دیده نشود، زیرا پاسداران در آنجاپاس می دادند.
صورت این چند قلم اضافه خرج را خدمت امام فرستادیم، و درنتیجه ایشان احساس آرامش کرده و آسوده خاطر شدند. از همین یک نمونه می توان شدت پرهیز امام از اسراف و زیاده روی در مخارج خانه را به دست آورد.
منابع مقاله:
، ؛
«ولا تبذر تبذیرا ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین:[1]
تبذیر مکن که تبذیرکنندگان برادران شیطان اند».
و نیز اسراف کاران را از دوزخیان برشمرده و می فرماید: «و ان المسرفین هم اصحاب النار».[2]
آری این طغیان گران و سلطه گران جهنمی اند که به حقوق محرومان دست اندازی می کنندو قوت لایموت گرسنگان را از حلقوم آنان می گیرند و صرف عیش و نوش و هوس بازی های خود می کنند و همواره فریاد «هل من مزید»شان بلند است! به هیچ وجه به آن چه دارند، قانع نیستند. اگر ثروت جهان را به دست آرند، باز برای غارت گری بیش تر خودرا آماده می کنند! و همین ها سد راه عدالت و دشمن بشریت و ضد ارزش های انسانی هستند. و امروزه مصداق بارز آن امریکا و اروپاست که دیگران نیز بدان معترف اند.
کشورهای غربی عامل فقر جهانی بر اساس مطالعات اجتماعی و تحقیق کارشناسانه،عامل فقر و محرومیت در جهان، کشورهای اروپایی و امریکایی اند.
پروفسور «گالیاکراملو»، استاد جامعه شناس بلغاری، در بررسی فراگیری،کشورهای غربی و امریکا را عامل اصلی گسترش فقر در جهان معاصر معرفی کرده است.
روزنامه پر تیراژ «دوما» که این مطلب را چاپ نموده است می نویسد: «بر اساس آمارهای سازمان ملل بیش از یک میلیارد انسان در فقر به سر می برند. این روزنامه می نویسد: درآمد بیش از سه چهارم از مردم جهان از یک دلار در روز کم تر است، درحالی که سازمان ملل کم تر از چهار دلار در روز را فقر می خواند.» در جهان امروزبیش از یک میلیارد نفر بیکارند و بخش عظیمی از ساکنان زمین از آب آشامیدنی سالم محروم هستند. در همین حال تعداد ثروت مندان در پنجاه سال اخیر دو برابر و سپاه عظیم فقیران چهار برابر بیش تر شده است.[3]
بر اساس آمار و ارقام منتشره، هر ساله چهارده میلیون کودک بر اثر فقر وبی غذایی و وضعیت نامساعد زیستی، جان خود را از دست می دهند. به گزارش «یونسکو»
روزانه هشت هزار کودک بر اثر نداشتن «واکسیناسیون » و هفت هزار بر اثر اوضاع بدزندگی طعمه مرگ می شوند. جای بسی شگفتی است که ایالات متحده با این که در سراسرجهان به غارت و چپاول ثروت توده ها و کشورهای فقیر سرگرم است و 35% از انرژی جهان را به خود اختصاص داده که بخش عمده آن از همان کشورهایی است که سرنوشتشان بازیچه دست شیطان بزرگ و فرزند نامشروعش اسرائیل غاصب است با این وصف در درون این کشور ستم و تبعیض و شکاف فقر و غنا بیش از هر نقطه دیگر جلب نظر می کند.
منابع مقاله:
، ؛
ایجاد احساس نیاز و ضرورت به مصرف کالاهای تجملی و کم فایده؛
گسترش روحیه مصرف گرایی؛
انحراف ذهن ها از توجه به واقعیت های زندگی؛
اعلام پایان روزگار قناعت و فرارسیدن دوران مسابقه و رقابت در مصرف و زندگی لوکس و تشریفاتی.
غرب سعی می کند این اهداف را با شیوه های گوناگونی مانند تبلیغ و اشاعه مدگرایی، تنوع طلبی در مصرف و بزرگ نشان دادن اشرافی گری و تجمل گرایی پی گیرد و در این راه، از دولت ها، رادیو، تلویزیون، مجلات، روزنامه ها، سینما، تئاتر و وسایل ارتباطی دیگر بهره می برد.
بنابراین، پایه های الگوی مصرف در غرب عبارتند از:
1. تمتع و بهره وری هرچه بیشتر؛
2. رقابت و مسابقه در مصرف؛
3. تجمل گرایی و تشریفات زاید.[1]
آمار و ارقام به دست آمده در زمینه مصرف انرژی در کشورهای به ظاهر پیشرفته نشان می دهد این کشورها بیشترین مصرف انرژی را در سطح جهان دارند. برای مثال، مصرف سرانه انرژی در امریکا در دهه 1970 حدود شش برابر مصرف سرانه انرژی در جهان بوده است[2] یا یک فرد فرانسوی سیصد بار بیش از یک فرد رواندایی انرژی مصرف می کند. نکته قابل تأمل این است که مقدار زیادی از انرژی به مصرف های غیرضرور و صرفاً لوکس اختصاص دارد.
منابع مقاله:
، ؛
مثلاً: در مصرف آب و هدر دادن آن تا آنجا که آب آشامیدنی که برای وزارت نیرو به قیمت گزاف فراهم می شود به ارزانترین وجه هدر داده می شود در کار بنائی و ساخت و ساز تا شستشوی اتومبیل و حیات منزل و پیاده روهای خیابان ها که جا دارد برای موارد پر مصرف قیمت آب به صورت پلکانی بیش از این افزایش یابد.
در مصرف برق که معمولاً در خانه ها و ادارات و خیابانها یله و رها است و برخی مغازه های لوستر فروشی صدها لامپ روشن می گذارند با این حال ما از کمبود برق و وارد کردن آن از خارج صحبت می کنیم و زیان دهی وزارت نیرو، که باید تمهیدی اندیشیده شود مصرف برق مهار شود و نرخ آن برای موارد پرمصرف به صورت پلکانی افزایش یابد و ادارات نیز به طور جد پیگیر مصرف معقول برق در ساختمان های دولتی باشند و مدیران مسؤول نظارت کنند و از لامپ های کم مصرف استفاده کنند متأسفانه در مصارف اداری ما هیچگاه دغدغه مصرف وجود نداشته! اینجانب در کشور چین دیدم ادارات از کمترین مصرف و استفاده از لامپ استفاده می کنند و ایام نوروز که هوا هنوز سرد بود شوفاژ ادارات و مؤسسات دولتی را خاموش کرده اند، آن وقت در کشورما شوفاژها کار می کنند و پنجره باز گذاشته می شود! در یک گزارش آمده که مصرف برق در کشور ما سه برابر استاندارد جهانی است.
در مصرف نان و مواد غذائی گران قیمت در رستوران ها و هتل ها و میهمانیها و خانه ها آنقدر اسراف و تبذیر دیده می شود و نعمت خداوند دور ریخته می شود که مایه تعجب است. نان به قیمت تقریباً رایگان داده می شود و صدها میلیاردها در هر سال نان خشک و کپک زده دور ریز و به گاوداری ها سرازیر می گردد. که جا دارد قیمت نان تعدیل شود به گونه ای که مردم قدر نان را بدانند و از اسراف و تبذیر خودداری کنند.
در موارد دیگر مانند تلفن ثابت و سیّار نیز وضع به همین گونه است گفته می شود ایرانیان پانزده برابر فرانسوی ها از تلفن همراه استفاده می کنند هر کودکی یک تلفن همراه در خیابان بدست دارد و به حرف زدن مشغول است و هزینه پرداخت پول آن پدر خانواده را به عصبانیت کشانده است... و چنین است تلفن منزل ها و صحبت های دور و دراز بعضی افراد و فرزندان خانواده که داستان شنیدنی دارد.
جای آن دارد که رسانه ها آموزش دهند و فرهنگ سازی کنند و مردم یک قدری به خود آیند و از مصرف بی رویه پرهیز کنند آنگاه بر سر وجه پرداختی در خانه ها جنگ و نزاع به راه نیفتد و از کمبودها سخن گفته نشود... و چنین است مصرف بنزین که از خارج به قیمت 580 تومان وارد می شود و به قیمت ارزان داده می شود و مشکل مهم ترافیک .
از این موارد که بگذریم به مصرف سیگار می رسیم که با همه تبلیغات و مرگ و میرهای ناشی از سرطان سینه و غیره ناشی از سیگار این ماده سمّی همچنان در رگها و ریه های انسان ها بویژه جوانان و بعضاً زنان جریان دارد و اینها حتی به خود رحم نمی کنند و از دود و دخان فاصله بگیرند! گزارش ها نشان می دهد که هر روز بیش از سه میلیارد تومان پول را اینان بابت دود سیگار هوا می کنند، این رقم سالانه به ارقام نجومی می رسد از سیگارهای داخلی و خارجی و بیشتر آمریکایی که از کشور خود به خارج صادر می کنند و برای جهان سومی ها می فروشند و ما ورود آن را مجاز کرده ایم، آنگاه روی پاکت سیگار می نویسیم، سرطان زا است!! این تناقضات چه توجیهی دارد؟!
به هر حال روی موضوع الگوی مصرف اصلاً کار نشده و از یک طرف از کسر بودجه مشکل کمی حقوق حرف می زنیم اما برای مصرف، فرهنگ سازی نمی کنیم!! رسانه های ما به جای همه چیز همه اش فیلم و سریال داخلی و خارجی پخش می کنند اما برای مردم از این رسانه ملی درس زندگی نمی دهند. در این باره سخن بسیار است که به مناسبتی دیگر موکول می کنیم. این جمله قرآنی را بار دیگر مرور کنیم: «اسرافکاران برادران شیطان اند» و مراقب باشیم ما از یاران شیطان نباشیم و نعمت های خدا دادی را ضایع نکنیم و از اسراف و تبذیر که عملی حرام است به حکم شرع و به حکم عقل بپرهیزیم و رسانه های ما بویژه صدا و سیما به رسالت خود در این زمینه بیندیشند که این بخشی از وظیفه آنهاست. خداوند گوش شنوا دهد.