در بخشی از پیام نوروزی مقام معظم رهبری آمده است: «به رغم این بحران بزرگ كه از آمریكا شروع شد و توفان سهمگین در جهان ایجاد كرد و با وجود تحریم ها، مسئولان كشور توانستند كشور و ملت را از افتادن در موج عظیم مشكلات ناشی از بحران جهانی تا حدود زیادی دور نگه دارند كه البته باید همچنان مراقب بود و تلاش كرد تا ان شاءا... پیشرفت های اقتصادی روز به روز شكوفاتر شود».
مقام معظم رهبری در تشرع زمینه هایی كه نیازمند تغییر و تحول جدی است به موضوع «اسراف های شخصی و عمومی» و مصرف بی رویه منابع مختلف كشور اشاره كردند و افزودند: «اسلام عزیز و همه عقلای عالم بر این نكته تاكید می كنند كه مصرف باید مدبرانه و عاقلانه مدیریت شود».رهبر انقلاب اسلامی در پایان پیام نوروزی تاكید كردند: «همه ما به ویژه مسئولان قوای سه گانه، شخصیت های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم حیاتی و حساس، یعنی «اصلاح الگوی مصرف» در همه زمینه ها برنامه ریزی و حركت كنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته ای از تبدیل احوال ملت به نیكوترین حال ها، ظهور و بروز یابد.»
همچنین رهبر معظم انقلاب سال جدید را سالی مهم خواندند و با ابراز امیدواری درباره غلبه قدرت ایمان ملت ایران بر همه حوادث و تحولات سال جدید «با توجه به اهمیت حیاتی و حساس مصرف مدبرانه و عاقلانه منابع كشور، سال جدید را در همه زمینه ها و امور، سال اصلاح و الگوی مصرف» نامیدند.
● مدیریت موثر
در اهمیت سخنان مقام معظم رهبری همین بس كه به خاطر آوریم در این شرایط حساس بین المللی، مصرف انرژی در ایران برابر كشور چین با یك میلیارد و ٢٠٠ میلیون نفر جمعیت است.دكتر «احمد كاظمی» كارشناس مدیریت و مدرس دانشگاه داشتن الگوی مصرف صحیح را نشانه مدیریت مدبرانه و عاقلانه در یك جامعه می داند و می گوید: مدیریت كارآمد موجب می شود كه ما از منابع و امكانات موجود در جامعه به بهترین شكل استفاده كنیم. تحقیقات انجام شده نشان می دهد كه مدیر موثر، توان استفاده از ٨٠ تا ٩٠ درصد منابع را دارد. در واقع مدیر كارآمد از هدر رفتن منابع با الگوی مصرف صحیح جلوگیری می كند. از این رو اگر در ارائه الگوی مصرف، بر مصرف مدبرانه و عاقلانه تاكید می شود به این معناست كه در مقوله مصرف باید به سمت مدیریت صحیح حركت كنیم. در غیر این صورت نمی توانیم بین تولید و مصرف توازن برقرار كنیم و به دلیل مصرف بی رویه و غیرضروری به اشكال مختلف منابع و امكانات موجود در جامعه در سطوح مختلف سازمانی، خانوادگی و فردی از دست خواهد رفت.
مهندس «محمود هاشمی» با ٢٥ سال سابقه كار تخصصی در بخش های صنعتی و تولیدی كشور نیز با اشاره به الگوی مصرف صحیح در جامعه می گوید: ضایعاتی كه در بخش های مختلف صنعتی و تولیدی به وجود می آید نشان می دهد كه ما با مدیریت صحیح در بسیاری از بخش های تولیدی و صنعتی فاصله داریم. در واقع هنوز تمایزی بین مالكیت ها و مدیریت ها در بسیاری از بخش های صنعتی و تولیدی كشور به وجود نیامده است. در بخش های زیادی از واحدهای تولیدی، مالكان، كارهای مدیریتی را به روش های سنتی انجام می دهند و با مباحث مدرن مدیریتی كه در كشورهای توسعه یافته صنعتی اجرا می شود آشنایی ندارند. بنابراین وقتی بحث مدیریت مدبرانه و عاقلانه در مصرف مطرح می شود، باید بدانیم كه این مدیریت با سپردن كار به افراد كاردان قابل تحقق است و فاصله مدیرانی كه با روش های سنتی عمل می كنند با مدیریت روز جهان توسعه یافته زیاد است. از این رو برای اجرایی شدن الگوی مصرف درست، باید از مدیران كارآمد در مصادر امور استفاده كنیم.
● كار فرهنگی
برای نهادینه شدن الگوی درست مصرف نیاز به كار فرهنگی است. در واقع زمانی مردم بر اساس یك الگوی صحیح مصرف خواهند كرد كه آن الگو در باورهای فرهنگی مردم نهادینه شده باشد، به همین دلیل است كه در بسیاری از كشورها در مقاطع ابتدایی و راهنمایی دانش آموزان را با مؤلفه های مختلف الگوی مصرف آشنا می كنند.
یك مدرس دانشگاه كه سابقه تدریس در دانشگاه های خارج از كشور را نیز دارد، در این باره می گوید: در كتاب های درسی بسیاری از كشورها، موضوعی تحت عنوان پیمان با مملكت، جامعه، خانواده و خود افراد مطرح می شود كه در این پیمان، افراد متعهد می شوند كه از منابع و امكانات كشور به درستی استفاده كنند.
«بهارلو» اضافه می كند: به عنوان مثال در كشور هندوستان به دانش آموزان یاد داده می شود كه درصد قابل توجهی از مردم آن كشور زیر خط فقر زندگی می كنند. بنابراین آنان باید در مصرف موادغذایی و انرژی دقت كافی داشته باشند. بنابراین دانش آموزان در جریان تحصیل به این باور می رسند كه بسیاری از منابع انرژی غیرقابل برگشت است و در مصرف آن ها باید نهایت دقت را داشته باشند.
حتی آنان می آموزند كه چگونه در امر تفریحات صرفه جویی كنند و به این باور می رسند كه زمان هدر رفته در تفریحات غیرقابل برگشت است و این كه دانش آموزان یاد بگیرند كه كار را عبادت بدانند.«بهارلو» می گوید: همه این شواهد در دنیا نشان می دهد كه فرهنگ درست مصرف كردن باید از همان ابتدا به دانش آموزان آموخته شود تا سرمایه های ملی برای نسل های آینده یك جامعه ذخیره شود. دانش آموزان باید از مقاطع ابتدایی و راهنمایی با الگوی مصرف درست آشنا شوند تا از طریق فرایند اجتماعی شدن و فرهنگ پذیری یاد بگیرند كه میز، صندلی، كلاس و امكانات مدرسه سرمایه های ملی یك كشور محسوب می شود و باید از آن ها به درستی محافظت كنند؛ چون بدون تردید هر چه این نوع آموزش ها را جدی بگیریم بهتر از ثروت های ملی صیانت خواهیم كرد. متاسفانه حساسیت نگهداری از منابع ملی در برخی از افراد ضعیف است و هزینه های بی رویه در بعضی از سازمان ها و موسسات نشان می دهد كه عده ای نسبت به هدر رفتن منابع كشور بی تفاوت هستند. بنابراین باید از همان مقاطع ابتدایی و راهنمایی دانش آموزان را با الگوهای مصرف صحیح آشنا كنیم تا از هدر رفتن ثروت های ملی جلوگیری كنیم.
● مصرف در مكاتب اقتصادی
داشتن الگوی مصرف صحیح را باید یكی از اركان مهم یك سیستم اقتصادی دانست. در واقع هر سیستم اقتصادی با توجه به هدف كلی و جایگاهی كه برای اقتصاد از نظر هدف یا وسیله بودن قایل است، الگوی مصرف خاصی را طراحی می كند.
بنابراین الگوهای مصرف در نظام اقتصادی تعیین می كنند كه افراد در نحوه مصرف كالاهای مورد تملك خود كاملا آزاد باشند یا مقید به یك سری ارزش ها و معیارها عمل كنند.به عنوان مثال در سیستم اقتصادی نظام های سوسیالیستی كه در گذشته نه چندان دور به شكل یك قطب اقتصادی عمل می كرد، دست دولت برای كنترل مسائل اقتصادی در تمام زمینه ها باز بود.به عبارت دیگر با نفی مالكیت های خصوصی و جایگزین شدن مالكیت دولت، الگوهای مصرف جامعه از طریق دولت طراحی می شد و در این نظام اقتصادی از هر كس به اندازه توانش كار می گرفتند و به هر كس به اندازه نیازش می دادند اما در نظام اقتصادی كاپیتالیسم یا سرمایه داری كه همه چیز بر اساس سودجویی و منافع فردی رقم می خورد، قدرت سیاسی و نظامی و فرهنگی تابع قدرت اقتصادی افراد و شركت هاست و الگوهای مصرف از طرف «تراست ها» و «كار تل ها» برای مصرف كنندگان طراحی می شود و همین نظام اقتصادی امروز در قالب نظریه های «صنعت فرهنگ» الگوهای مصرف مورد نظر خود را بر مصرف كنندگان از طریق تبلیغات گوناگون تحمیل می كنند. در واقع این صاحبان ثروت هستند كه مسیر مصرف ذائقه های مصرف كنندگان را تعیین می كنند و مصرف كنندگان به شكل انفعالی در بازارهای مورد نظر سرمایه داران عمل می كنند.
این در حالی است كه نظام اقتصادی اسلام چنین نیست و الگوهای مصرف در این نظام اقتصادی تفاوت ماهوی با دیگر نظام های اقتصادی غرب دارد.به عنوان مثال قرآن كریم در بیش از ٢٠ مورد به مسئله اسراف اشاره و آن را نكوهش می كند و دستور این است كه بخورید و بیاشامید ولی بی رویه و غیرعقلانی مصرف نكنید. زیرا كه مصرف بی رویه و بیش از حد عقلانی نیست و مصرف های بد و ناضابطه زمینه تبذیر و نابودی نعمت های الهی را فراهم می آورد كه این كار حرام است و اسراف كنندگان از دید قرآن كریم در ردیف اصحاب آتش قرار می گیرند و همچنین از آنان به عنوان برادران شیطان یاد می شود.در الگوی مصرف اسلامی همان طور كه امام صادق(ع) فرمودند: «خداوند میانه روی را دوست دارد و كسانی كه اسراف می كنند دشمن خدا هستند» و در بحث میانه روی حتی دور انداختن هسته خرما از نظر امام صادق(ع) اسراف است و یك فرد مسلمان حتی نباید تتمه آبی را كه خورده بر روی زمین بریزد؛ چون این عمل به نوعی اسراف است.
امام رضا(ع) نیز درباره اسراف می فرمایند: «بندگان رحمان كسانی هستند كه هرگاه مال خود را خرج می كنند اسراف نمی كنند.»
امیرالمومنین(ع) نیز می فرمایند: «برای اسراف كننده سه نشانه است. یكی آن كه می خورد آن چه را كه سزاوارش نیست بخورد و می پوشد آن چه را كه سزاوار و لایق به حال و شأن او نیست و می خرد آن چه را كه سزاوارش نیست كه بخرد.بر اساس احادیث و روایاتی كه در زمینه مصرف داریم اسراف و تبذیر از نظر اسلام امری كاملا ناپسند است و به شدت تقبیح شده است.
● تدابیر دولت
در همین راستا هیئت وزیران در نخستین نشست خود در سال ٨٨ محور اصلی بحث ها را بررسی دقیق پیام نوروزی رهبرمعظم انقلاب درباره اصلاح الگوی مصرف قرار داد و رئیس جمهور پیشنهادها را در ٤ محور مصارف عمومی، مصارف دولت، اجرای طرح هدفمند كردن یارانه ها و فرهنگ سازی جمع بندی كرد.به گزارش خبرگزاری فارس، در آغاز این نشست هیئت دولت كه یكشنبه شب نهم فروردین ماه برگزار شد، رئیس جمهور با اشاره به سخنان مهم رهبر معظم انقلاب در زمینه اصلاح الگوی مصرف، به وظایف سنگین دولت و همه دستگاه ها اشاره و تصریح كرد: باید به سمتی برویم كه دقیق و به درستی همه الگوها اصلاح شود حتی درباره مدیریت وقت و زمان مردم نیز باید حركت جدید و اصلاحی داشته باشیم.وی نقش قوای مقننه و قضاییه را نیز در این زمینه بسیار تأثیرگذار خواند و افزود: باید در همین نشست اول چارچوب كار را مشخص كنیم و هر دستگاه پیشنهادهای خود را در این زمینه دقیق مطرح و هر جا نیاز به اصلاح آیین نامه بود در این زمینه برنامه ارائه كند.
احمدی نژاد همچنین بر لزوم اصلاح چرخه های اداری كشور تأكید كرد و گفت: در این زمینه باید به لایحه هدفمند كردن یارانه ها كه گامی بزرگ و پایه ای است نیز توجه و برای به نتیجه نشستن آن تلاش ویژه كنیم؛ چون این لایحه حاصل تلاش همه متخصصان و دل سوزان كشور است كه مدت ها برای به ثمر رساندن آن تلاش كرده اند.پس از سخنان رئیس جمهور، اعضای كابینه بر اساس مسئولیت و حوزه كاری خود به بیان دیدگاه ها و پیشنهادهایی در زمینه اصلاح الگوی مصرف پرداختند.پس از پیشنهادهای مختلف وزیران، محمود احمدی نژاد بحث ها و پیشنهادها را در ٤ محور مصارف عمومی، مصارف دولت، اجرای طرح هدفمند كردن یارانه ها و فرهنگ سازی جمع بندی كرد.رئیس جمهور توجه ویژه به اصلاح الگوی مصرف عمومی در سه حوزه مورد تأكید رهبر معظم انقلاب یعنی نان، آب و انرژی را خواستار شد و افزود: این سه حوزه را می توان به سرعت ساماندهی كرد و همان طور كه سهمیه بندی بنزین با كاری ضربتی و دقیق و همراهی مردم صورت گرفت، این كار نیز با همراهی مردم انجام می شود.
وی تصریح كرد: ظرفیت های مردم ما بسیار بالاست و مردم نشان داده اند كه اهل كارهای بزرگ و تحولی هستند و هر جا كه به نفع منافع ملی است محكم پای آن می ایستند و حركت خود را به درستی مدیریت می كنند.رئیس جمهور خطاب به هیئت وزیران تأكید كرد: باید برای این كار برنامه های دقیق و در عین حال ضربتی و انقلابی بیاورید تا هر چه زودتر عملی شود، مطمئنا ما در این زمینه با برنامه های معمولی به جایی نمی رسیم.
احمدی نژاد بار دیگر بر صرفه جویی در مصارف دولتی تأكید و تصریح كرد: همه دستگاه ها مسئول اند و هر كس باید بنشیند و برای دستگاه خود برنامه ریزی كند تا هزینه های اضافی را از راه های مختلف همچون كاهش مسافرت ها و همایش ها و هزینه های اضافی كاهش دهد و حتی اگر بتوانیم یك درصد از بودجه مان را صرفه جویی كنیم این مقدار حدود ٥٠٠ میلیارد تومان می شود كه مبلغ كمی نیست.وی ادامه داد: شركت های دولتی هم با یك درصد صرفه جویی در بودجه شان، هزار میلیارد تومان به دست می آورند كه این هم مبلغ كمی نیست و برای پیشبرد امور بسیار موثر خواهد بود.رئیس جمهور با بیان این كه پی گیری طرح هدفمند كردن یارانه ها به عنوان حاصل كار نخبگان كشور از دیگر وظایف دستگاه های دولتی است، گفت: بخش آخر نیز فرهنگ سازی است كه صدا و سیما در این مدت نشان داده است كه كارهای خوب و ارزشمندی می شود در این زمینه انجام داد و كارهای خوبی نیز تاكنون انجام شده است.در ادامه اولین نشست هیئت دولت در سال ٨٨، رئیس جمهور با تأكید بر حركت دولت با شتاب بیشتر در مسیر خدمت گزاری به ملت گفت: در این مدت كه نزدیك ایام انتخابات نیز هست باید با جدیت و كمترین توجه به فضای انتخاباتی به حركت خود ادامه دهیم و فقط به مصالح كشور فكر و بر اساس آن عمل كنیم.
وی افزود: باید در مسیر حركت ملی فقط به منافع ملت و مصالح ملی فكر كرد و باید در این زمینه محكم بایستیم و با كسی رو در بایستی نكنیم؛ چون كه مهم نیست كه یك دولت ده بار باشد یا یك ماه.احمدی نژاد اضافه كرد: هیچ كس نگفته است كه اگر دولتی ١٠ بار باشد به بهشت می رود، دولت شهید رجایی كمتر از یك ماه در عرصه وجود داشت، اما آن چنان صادق و خالصانه كار كرد كه در نهایت به سوی خداوند متعال پرواز كرد.به هر حال مصرف بدون ضابطه موجب هدر رفتن منابع و امكانات كشور می شود. از این رو اگرچه مقوله مصرف یك موضوع مثل تولید و توزیع در مباحث اقتصادی می باشد اما مسئولان باید با برنامه ریزی های مناسب حساب دخل ها و خرج های مملكت را بكنند و ردیف های اعتباری بودجه را درست تعریف كنند و در برداشت از حساب ذخیره ارزی شتاب نداشته باشند تا با استفاده مطلوب از ظرفیت های كشور بتوانیم سعادت نسل های آینده را هم تأمین كنیم.بدون تردید برای تبیین و ترویج الگوی مصرف مناسب نیاز به كار فرهنگی و تغییر نگرش مردم نسبت به مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است و تا زمانی كه نگرش جامعه درباره مسائل محیطی با توجه به مفروضات ناب فرهنگ اسلامی تغییر نكند با تئوری ها و نظریه های نسبی گرایی نمی توانیم با مشكل اسراف و تبذیر مبارزه كنیم.
http://forum.patoghu.com
سید یحیی عظیمی