نویسنده : سید روح الله علوی
در تاریخ آمده است که مأمون عباسی در سال دویست هجری قمری حضرت امام رضا علیه السلام را از مدینه به مرو طلبید و آن حضرت به دنبال این جریان از مدینه به سوی مرو آمدند. خواهر آن حضرت فاطمه معصومه در سال دویست و یک به خاطر اشتیاق ملاقات برادرش از مدینه به جانب مرو حرکت کرد و چون به ساوه رسید بیمار شد. در این هنگام پرسش کرد که از اینجا تا قم چه مقدار مسافت است؟ ده فرسخ. حضرت خادم خود را فرمود که مرا به جانب قم ببر و بدین ترتیب خادم، حضرت معصومه را به قم آورده و در منزل موسی بن خزرج فرود آورد.(1) چرا حضرت درخواست کردند تا ایشان را با وجود کسالت شدید به قم ببرند؟ چه رازی در این مطلب نهفته است؟ مگر قم چه ویژگی هایی داشت؟ ایشان از اباء و اجدادشان در فضیلت قم چه شنیده بودند؟
راستی خداوند...به شهر قم بر سایر بلاد و به اهل قم بر تمام مردم مشرق و معرب از جن و انس احتجاج خواهد فرمود و قم و اهل آن را بی بهره از معرف رها نکرده بلکه آنا را موفق راشته و تأیید فرموده است... و به راستی که بلا از قم و اهل آن دفع می گردد و به زودی زمانی فرا می رسد که قم و اهل آن حجت بر سایر خلایق باشند و این در زمان غیبت قائم تا هنگام ظهور اوست.
 

محمدهادى حميديان

اشاره

در مورد آثار هنری اماکن مقدسه مخصوصا حرم مطهر حضرت معصومه(س) تحقیقات و بررسی‏های بسیار اندکی صورت گرفته است و در کتابهایی هم که در مورد تاریخ قم و حضرت معصومه(س) نوشته شده به این موضوع کمتر بها داده شده و یا فقط به ذکر فهرست مختصری از این آثار اکتفا شده است. البته رسالت نوشتن مقاله و تحقیق در این زمینه بیشتر متوجه هنرمندان و کارشناسان هنری است که دارای قدرت تشخیص آثار هنری می‏باشند.

حقيقت زيباتريـن آهنگ هستى است و زمزمه روح نوازش همواره انسان را شوق و عشق بخشيده است.
ذهـن كنجكاو و پرسشگر انسان نيز به دنبال راهيابى به ايـن عرصه بـوده و رفع نيازهاى روحى خـويـش را در وصال زمزم جـوشان حقيقت مـى ديده است. هرجا حقيقت در چهره واقعى اش رخ نمـوده است, جهانى از ايثار و زيبايى را متجلـى ساخته و اعجاز ابعاد انسانى را به ظهور رسانـده است. مشكل اصلـى انسان در ايـن است كه از نيستـان حقيقت دور مانده است. 

 
در فضليت شهر قـم و اهل آن, روايات بـى شمارى وجـود دارد. علامه بزرگوار شهيد قاضـى نـورالله شـوشتـرى در ايـن زمينه مـى گـويـد:
((اخبارى كه درفضليت قم و اهل قـم از رسول خدا(ص) و ائمه اطهار (عليهم السلام) روايت شـده, فراوان است.))(1) از ايـن رو به ذكر گزيده اى از آنها مى پردازيم:
1ـ روى على بـن محمد العسكرى عن ابيه عن جده عن اميرالمـومنيـن (ع) قـال: قـال رسـول الله (ص): ((لمـا اسـرى بـى الـى السمـاء الرابعه, نظرت الى قبه مـن لولولها اربعه اركان و اربعه ابـواب كاءنها مـن استبرق اءخضر. قلت: يا جبـرئيل, ما هذه القبه التـى لـم ارفى السماء الرابعه احسـن منها؟ فقال: يا حبيبى محمد, هذه صـوره مـدينه يقـال لها قـم, يجتمع فيها عبـادالله المـومنـون.

آشنايى با موقعيت جغرافيايى و اقليمى و سوابق تاريخى هر سرزمين گرچه به جاى خود ارزشمند و مفيد بوده و بر اطلاعات عمومى انسان مى افزايد, ولى در اين ميان شناخت بعضى از سرزمينها و شهرها به خاطر نقش اساسى آنها در يك فرهنگ و ايدئولوژى به عنوان يك مركز فرهنگى, دينى از ارزش و ضرورت مضاعفى برخوردار است.

قـم, قـائمه مكتب اهل بيت(ع) است و ميـراث دار بيـانگـر و مبلغ معارف و ارزشهاى شيعى.

از روزگار امامان(ع) پناهگاه علويان بود و مركزشيعيان. خاك قـم دهها شهيـد از آل علـى(ع) را در بـرگرفته است. حـوزه قـم صـدها دانشـور و عالـم بزرگ را در عرصه هاى علـوم مختلف اسلامى پروريده است در بارگاه "نگيـن قم" فاطمه معصومه (س) كه باطـن بركات قـم مـى باشـد, دهها مرجع تقليد عالـم مجاهد و دانشـور و شهيد, خفته است.

سراى ((مـوسى بـن خزرج)) كه حضرت معصـومه(س) چند صباحى در آنجا به سـر بـرد, به مـدرسه معروف ((ستيه))است. ايـن ســرا در محله ((ميـدان مير)) وسط شهر قـم در يكـى از محله هاى قـديمـى بـود و عبادتگاه آن حضرت به نام ((بيت النـور)) در وسط آن, قرار داشت.

بى‏ تردید از دیدگاه اسلام، شهر مذهبى قم از مكانهاى مقدس به شمار مى‏رود و از احادیث در این زمینه آن قدر فراوان است كه مى‏توان ادعاى تواتر معنوى بر قداست قم نمود.

نه تنها امروز بلكه از عصر امامان علیهم السلام این شهر مركز پرورش عالمان دین و ارادتمندان به اهل بیت علیه السلام بوده است كه هنوز قبور معدودى از آنها برجامانده و روایات نیز به روشنى،این موضوع را اثبات مى‏كند.

1- امام هادى (علیه السلام):

علت نامگذارى قم به «قم‏» این است كه وقتى در طوفان نوح،كشتى به آنجا رسید ایستاد... و آن محل،قطعه‏اى از بیت المقدس است.

2- ابوصلت هروى مى‏گوید: نزد حضرت رضا (علیه السلام) بودم كه گروهى از اهل قم خدمت امام رسیده سلام كردند و حضرت پس از جواب سلام، آنان را نزد خود خواند و فرمود:

خوش آمدید،شما شیعیان حقیقى ما هستید. به زودى روزى فرا مى‏رسد كه آرامگاه من را در طوس زیارت مى‏كنید.

3- امام موسى بن جعفر (علیه السلام):

نویسنده: غلامعلی عباسی

هجرت حضرت معصومه (علیهاالسلام) و رفتن ایشان به قم، نقطه عطفی در سیر تكاملی تاریخ مذهبی، فرهنگی این شهر است. طلوع آفتاب وجود او بر افق قم، خاك این سرزمین را نورباران ساخت. از جای جای قدم‌های مباركش چشمه‌های خیر و بركت جوشید و رودی از نور بر این گستره، روان ساخت.

هجرت آن حضرت به قم، روایاتی را كه درباره جایگاه این سرزمین و مردمش از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار (علیهم السلام) صادر شده بود تفسیر كرد؛ و چه زیبا تفسیر كرد این سخن پیامبر اكرم در وصف قم را: