در پی عزیمت اجباری حضرت رضا (ع) از مدینه به مرودر سال 200 ق و یک سال بی خبری؟ خاندان پیامبر (ص) از وی بی بی فاطمه معصومه  تاب دوری نیاورد و برای آگاهی از حال برادر سختی سفر را به جان خرید و در سال 201 ق از مدینه به قصد مرو راهی ایران شد . از چگونگی این سفر و همراهان وی اطلاع دقیقی در دست نیست. اما نوشته اند چون به ساوه رسید سخت بیمار شدو از همراهان خواست وی را به قم برسانند.  
    
  

قم قبل از اسلام به صورت چند قلعه بوده که عده‏ای زرتشتی و یهودی در آن زندگی می‏کردند. بعد از اسلام با آمدن اشعری‏ها (که اصالتا شیعه و یمنی تبار بوده‏اند)، کم کم این سرزمین توسعه یافت. در اوائل قرن اول و در سال 23 هجری شهر قم توسط لشکر اسلام فتح گردید و رفت و آمد مسلمانان عرب به قم آغاز شد. نخستین کسانی که از اشعری‏ها به قم آمدند عبدالله بن سعد و عبدالله احوص و عبدالرحمن و اسحاق از فرزندان سعد بن مالک بن عامر اشعری بودند و به این ترتیب ارتباط شیعیان خالص علوی با قم برقرار شده و مامن شیعیان گردید. از آن زمان مردم قم به مذهب اهل بیت علیهم السلام علاقه خاصی پیدا کرده و به همین جهت مورد سختگیری و بی مهری خلفای حاکم و ستمگر عصر خود بودند.

مهر، تسبيح و چادر شب، از ديگر اقلام سوغات اين استان است که از آن ها به عنوان تبرّک نام برده مى شود.

شمار امام زادگانى که در استان قم مدفون هستند بالغ بر 444 تن مى باشند و هر يک از آنان خود سند زرّينى بر تارک و پيشينه اين خطّه که همواره مأمن و پناهگاه خاندان نبوّت و امامت و فرزندان و ذرّيه هاى امام علي(ع) بوده و مى باشد. برخى از بقاع اين علويان در محدوده شهر و برخى ديگر در اطراف و يا شهرها و روستاهاى مجاور استان، از اين تعداد 99 امام زاده داراى بقعه و بارگاه است و در برخى از اين اماکن مقدّس چهار، پنج، شش و گاه تا چهل امام زاده مدفون هستند. اين اماکن متبرّکه مورد توجّه و عنايت مردم بوده و از اين بزرگواران برآورده شدن حاجات و کرامات بسيارى مشاهده نموده اند.

در استان قم بيش از 362 اثر تاريخى و قديمى که از قرون گذشته بنا گرديده و بر جاى مانده، شناسايى شده است. اين مجموعه آثار شامل مقبره هاى متبرّکه، مساجد، مدارس تاريخى، کاروانسراها، قلعه ها، ميل ها و مناره ها، آب انبارها، تپّه هاى باستان و...، مى باشد. بعضى از اين آثار مالک شخصى ندارند و بعضى همچون امام زاده ها موقوفه هستند. آب انبارها و کاروانسراهايى که مالکشان مشخّص نيست، يا متعلّق به اموال شخصى است و يا جزو اموال دولت به شمار مى آيد، امّا به طورکلّى از 362 اثر تاريخى، 172 اثر در فهرست آثار ملّى کشور ثبت شده است. به جز بناى گنبد مطهّر حضرت معصومه(ع) و ابنيه مساجد و امام زادگان(ع) که هر يک در جاى خود توضيح داده شده است،

تا سنه 1320 هجری شمسی

بر اساس يافته هاى باستان شناسى، منطقه قم حدّاقل از هزاره پنجم قبل از ميلاد مسکونى بوده است، سابقه کهن و تاريخى قم با توجّه به شواهد و قرائن موجود و به گواهى اشياء به جاى مانده و با استناد و اشاره به متون تاريخى، از جمله تکرار سه بار نام قم در شاهنامه فردوسى ـ که مأخذ آن به پيش از اسلام مى رسد ـ و وجود تفرّجگاه در عهد ساسانى، وجود دهکده ها، رودخانه ها، پل ها، آسياب هاو آتشکده معروف، حکايت از اين پيشينه دراز دارد.