فصل سوّم

شرح حال رجال سند زيارت نامه حضرت فاطمه معصومه عليها السلام

1. ابوالحسن، علي بن ابراهيم بن هاشم قمّي

درباره ولادت و وفاتش اطلاع دقيقي در دست نيست؛ ولي به يقين، او در دوران امام حسن عسكري عليه السلام مي زيسته؛ و گفته اند تا سال 307 ه .ق. زنده بوده است.(1) محمد بن يعقوب كليني در «كافي» از او بسيار روايت كرده است.(2) نيز احمد بن زياد بن جعفر همداني، حسن بن حمزة العلوي و محمد بن موسي بن المتوكّل از علي بن ابراهيم روايت كرده اند.(3)

وي در اسناد بسياري از روايات - كه تعدادشان به 7140 مورد مي رسد - واقع شده است. از او در اين روايات، با اين عنوان ها ياد مي شود: در بيشتر موارد با عنوان «علي بن ابراهيم عن ابيه»، و در برخي موارد با عنوان «عليّ عن أبيه»، و «عليّ بن ابراهيم بن هاشم عن أبيه». رواياتش از پدرش به 6214 مورد مي رسد.(4)

نجّاشي، و پس از او شيخ طوسي، ابن داود حلّي، مطهر حلّي و ديگران درباره اش نوشته اند:

«ثقة في الحديث، ثبت، معتمَد، صحيح المذهب، سمع فأكثر، و صنّف كتباً، و أضرَّ في وسط عمره.»(5)

علاّمه حّلي در «خلاصةالاقوال» مي نويسد:

«فطريق الشيخ الطوسي رحمةالله في التهذيب الي محمد بن يعقوب الكليني صحيح، و كذا الي عليّ بن ابراهيم بن هاشم».(6)

همو مي نويسد:

فصل دوّم:

زيارت نامه هاي حضرت فاطمه معصومه عليها السلام

در يك تقسيم بندي، براي حضرت فاطمه معصومه عليه السلام دو نمونه زيارت نامه مي توان در نظر گرفت:

الف) زيارت نامه خاصّ.

ب) زيارت نامه عامّ.

زيارت نامه خاصّ به «مشهور» و «غيرمشهور» تقسيم مي شود. زيارت نامه عام نيز با دو متن وجود دارد. مجموعه زيارت نامه هاي عامّ به يقين مأثور از امام معصوم عليه السلام نيستند؛ و توسط علما نگاشته شده است. بحث و بررسي درباره محتوا، فصاحت و بلاغت متن، تطابق آن با قرآن مجيد و سنّت شريف، و صادر كننده - يا صادركنندگان -، مجالي ديگر مي طلبد..

الف) روايات حضرت امام صادق عليه السلام:

1. حسن بن محمد بن حسن قمي در كتاب «تاريخ قم» مي نويسد:

روي عدّة من أهل الريّ، أنّهم دخلوا علي أبي عبدالله عليه السلام و قالوا: نحن من أهل الريّ، فقال عليه السلام: »مَرْحباً بِاِخْوانِنا مِنْ أَهْلِ قُمَّ«؛ فقالوا: نحن من أهل الريّ؛ فأعادعليه السلام الكلامَ. قالوا ذلك مراراً؛ و أجابهم بمثل ما أجاب به أوّلاً؛ فقال: »إنَّ لله حَرَماً وَ هُوَ مَكَّةَ، وَ اِنَّ لِلّرَسُولِ صلي الله عليه وآله وسلم حَرَماً و هُوَ المَديِنَةَ، وَ اِنَّ لِأَمِيرِالمُؤمنينَ عليه السلام حَرَماً وَ هُوَ الكُوفَةِ، و اِنَّ لَنا حَرَماً وَ هُوَ بَلْدَةُ قُمَّ؛ وَ سِتُدفَنُ فيها امرَأَةٌ مِنْ أَولادي تُسَمّيَ فاطِمَةَ؛ فَمَنْ زَارَها وَجَبَتْ لَهُ الجَنَّةُ«. قال الراويّ: وكان هذا الكلام منه عليه السلام قبل أن يولد الكاظم عليه السلام.⁽¹⁾

بخش هشتم :
زيارتنامه حضرت فاطمه معصومه (ع)

يكي از واژه هاي مقدّس و آشناي در قاموس شيعه ، واژه زيارت است و از جمله آداب و برنامه هاي كه به آن بسيار سفارش شده است رفتن به زيارت تربت پاك و مشاهد شريفه اهل بيت (ع) و فرزندان بزرگوار آنهاست . ائمه اطهار (ع) در روايات و احاديث ، پيروان خود را بر اين امر مهمّ تشويق و تحريص فرمودند و اجر و پاداش فراواني براي آن بيان كرده اند. چنانچه درباره زيارت امام حسين (ع) ، امام صادق (ع) مي فرمايد : " زيارت آن حضرت برابر است با هزار حج عمره "⁽¹¹³⁾ . و حضرت رضا (ع) درباره زيارت خود فرمود : " هر كس مرا با معرفت زيارت كند من از او شفاعت خواهم كرد " ⁽¹¹⁴⁾ . و امام جواد (ع) فرمود : " مَنْ زارَ‌ قَبْرَ عَمَّتي بِقُمْ فَلَهُ‌ الْجَنَّهُ " ⁽¹¹⁵⁾ : " كسي كه قبر عمه ام " فاطمه معصومه (ع) " را ، در قم زيارت كند سزاوار بهشت خواهد بود " . و درباره زيارت حضرت عبدالعظيم (ع) ، امام هادي (ع) فرمود : 

بخش هفتم :
سير تحوّلات معماري ؛ هنري آستا نه مقدّسه

" في بُيُوتٍ اَذِنَ اللهُ اَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَر فيها َاسْمُهُ ُيُُُُُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَالْاَصالِ رِجالُ‌لاتُلْهيهِمْ تِجارَهُ وَ لابيْعُ عَنْ ذِكْرِ اللهِ" ⁽⁹⁵⁾ " ـ اين چراغ پرفروغ ا لهي ـ در خا نه ها يي قرار دارد كه خداوند اذن فرموده ديوارهاي آن را بالا برند ( تا از دستبرد شياطين و هوسبازان در امان با شد ) خانه هايي كه نام خدا در آن برده شود و صبح و شام در آن تسبيح گويند مرداني كه تجا رت و خريد و فروش آنها را از ياد خدا باز نمي دارد " . بارگاه مطهّر حضرت معصومه (ع) چون ديگر مشاهد مشرّفه ، پشتوانه ارزشهاي اسلام و تشيّع و فرهنگ قرآن است ؛ و ايران در پناه اين بقعه ها ، از حوادث دوران در امان مانده است ؛ بقاي ايران و هويّت ايراني نيز در پرتو اين معنويت ها امكان پذير شد و ايران در طول اعصار و قرون حادثه خيز تاريخ ، با قي ماند . اين بقعه و بقعه هاي متبرّكه ديگر ، تجسّم آرمانهاي اسلامي و پشتوانه معيارهاي تشيّع علوي و ارزش هاي والاي انساني است ، زيرا مشاهد منوّر آنها نه تنها زيارتگاه كه آموزشگاهي بزرگ جهت كسب معارف الهي براي مشتا قان و زائران دلباخته كوي آنها محسوب مي شود . هر زائري كه با معرفت و شناخت مقام صاحب اين مرقد و اهداف آن به زيارت برود از صاحب قبر الهام مي گيرد و اصول و تعاليم مكتب را به ياد مي آورد . و هرسلام او سرشار از اين آموزش ها و الهامها است ؛ به گونه اي كه كژي ها و كا ستي هاي مادّي و معنوي خويش را هموار مي كند و از خصلت ها و اعمال و رفتاري كه خوشايند امامان و امامزادگان نيست دوري مي گزيند و در بهبود اخلاق و رفتار و روابط خويش مي كوشد تا با امامان و اولياي الهي خود ، همساني و همسويي پيدا كند و راه آنان را بپيمايد. ⁽⁹⁶⁾ وجود اثر عظيم معنوي و ديگر آثار حياتبخش اين مراكز ديني جاي هيچ گونه ترديد و تأملي نيست ولي گذشته از اين ، اين بقاع نوراني را مي توان از ذخاير عظيم هنر اسلامي نيز دانست . چرا كه هنرمندان اهل ذوق با انگيزه هاي ديني و به عنوان تجليل از مقام والاي بزرگان دين ، آثار شگفت انگيزي از هنر را خلق كردند كه نظر هر بيننده هنر شناسي را به خود جلب نموده و او را به تحسين وادار مي نمايد . و در همين راستا به حقيقت مي توان گفت : كه بارگاه فاطمه معصومه (ع) همانند ديگر اماكن متبرّكه اسلامي ، تجلّيگاه هنر اصيل اسلامي و حكايتگر پيشينه هاي درخشان هنري جامعه ديني ملّت ايران محسوب مي شود. به همين جهت ما در اين بخش برآنيم كه دورنمايي از آثار ارزشمند هنري اماكن متبرّكه حضرت معصومه (ع) و سير تحوّلات هنري ، معماري آن را به دو ست داران جلوه هاي هنر اسلامي ارائه نماييم . " امّا شنيدن كي بود مانند ديدن " بجاست هنرمند ، هنر شناس خود از نزديك اين همه آثار شگفت انگيز هنري را به نظاره بنشيند تا لطائف و ظرافت هاي نهفته در اين گونه آثار گرانقدر را دريابد و آفرينندگان آن را تحسين نمايد .

درطول تاريخ ، شعراي اسلامي و سرايندگان آزاده شيعه ، سهم به سزايي در ترويج مكتب امامت و و لايت و اشاعه فضايل و مناقب اهل بيت عصمت و طهارت (ع) داشته اند كه سروده هاي حكمت آموز آنان هميشه صفا بخش قلوب عاشقان و شيفتگان خاندان نبوّت و رسالت بوده است و به عنوان سندي جاويد و ماندگار در طول قرون و اعصار پيام آور مظلوميت و حقّانيّت مكتب سرخ علوي و مبين قطره اي از درياي بي كران فضايل اهل بيت (ع) بوده اند. و در همين راستا ، عظمت مقام كريمه اهل بيت (ع) اين شاعران و مناديان حق و آزادي را به اظهار خالصانه ترين تعظيم و تكريم در برابر بارگاه ملكوتي آن بزرگ بانوي اسلام و سرودن اشعار و قصايدي ژرف و عميق پيرامون فضايل و مناقب آن بزرگوار وادار نموده است ، كه مجموعه آنها خود ديوان مستقلّي خواهد بود ولي در اينجا به برگزيده اي از آنها اكتفا مي كنيم :

بخش پنجم :
كرامات كريمه اهل بيت (ع)

از آنجا كه فاطمه معصومه (ع) از خانداني است كه در زيارت جامعه خطاب به ايشان آمده است : " عادَتْكُمْ الْاِحْسانُ‌ وَ‌ سَجِيَّتُكُمُ الْكَرَمُ "⁽⁶⁰⁾ كرامات و عنايات آستان مقدّسش فراوان و شامل حال خاص و عام بوده است : از بزرگاني همچون ملّاصدرا و آية الله بروجردي گرفته تا آن مسلمان عاشقي كه از دور افتاده ترين كشور اسلامي به عشق زيارت و به اميد عنايت به حريم قدس او راه يافته ، همگي را مورد عنايت كريمانه خود قرار داده است ؛ ولي با كمال تأسف اين كرامات تا كنون ثبت و ضبط نشده است ، ما هم نمونه هايي برگزيده از كرامات آن حضرت را در اينجا مي آوريم ؛‌ به اميد آن كه مجموع كرامات آن حضرت در اثري مستقل گردآوري شود.

بخش چهارم :
رواياتي از حضرت فاطمه معصومه (ع)

حديث غدير و منزلت:

1- ... عَنْ فاطِمَةُ بِنْتِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي الرِّضا ، حَدَّثَتْني فاطِمَةُ وَ زَيْنَبُ وَ اُمُّ كُلْثُومٍ بَناتُ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ (ع) قُلْنَ حَدَّثَتْنا فاطِمَةُ بِنْتُ جَعْفَرِبْنِ‌ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ ، حَدَّثَتْني فاطِمَةَ‌ بِنْتُ مُحَمَّدِبْن عَلِيٍّ،حَدَّثَتْني فاطِمَةُ بِنْتُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ، حَدَّثَتْني فاطِمَةُ وَ سَكينَةُ اِبْنَتا الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ اُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ فاطِمَةَ‌ بِنْتِ النَّبِِيِّ (ص)عَنْ فاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللهِ (ص)...قالَتْ: " اَنسيتُمْ قَولَ رَسُولِ اللهِ (ص)يَوْمَ غَديرِ خُمْ : " مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيُّ مَوْلاهُ". وَ قَوْلَهُ (ص): " اَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِهارُونَ مِنْ مُوسي " : ⁽⁵⁶⁾ " فاطمه دختر حضرت رضا نقل مي كند از فاطمه ( معصومه (ع)) و زينب و امّ كلثوم (دختران موسي بن جعفر (ع)) و آنها از فاطمه (دختر امام صادق (ع)) و او از فاطمه ( دختر امام باقر (ع)) و ايشان از فاطمه (دختر امام سجّاد(ع)) و او از فاطمه و سكينه ( دختران امام حسين (ع)) و آنها از امّ كلثوم ( دختر فاطمه زهرا (ع)) و او از فاطمه زهراء (ع) نقل مي كند كه آن حضرت ( به مردم ) فرمود: " آيا فراموش كرديد فرمايش رسول خدا (ص)را " در روز غدير" ؟ كه ( به شما ) فرمود: هركس من مولي ( و رهبر) اويم پس علي ( بعد از من ) مولي ( ورهبر) اوست. و آيا فراموش كرديد اين فرمايش حضرت را ؟ كه فرمود: ( ياعلي ) نسبت تو به من همانند نسبت هارون به موسي (ع) است". ( يعني : تويي وصيّ و جانشين من ).

بخش سوم :
فضائل و مناقب حضرت فاطمه معصومه (س)

از آنجا كه معرفت و شناخت ائمّه طاهرين و اولياء مبين ، همان شناخت فضائل و كمالات نفساني و آن بزرگواران است نه فقط آشنايي اجمالي با زندگينامهآنها ، در اينجا بعد از بيان اجمالي از زندگي كريمه اهل بيت (ع) به ذكر شمّه اي از فضائل و مناقب آن حضرت مي پردازيم :

شرافت خانوادگي :

يكي از عاليترين فضائل آن حضرت انتساب ايشان به بيت وحي و رسالت و امامت است. او " بنت رسول الله(ص)" و " بنت وليّ الله" و " اخت وليّ الله" و " عمّه وليّ الله" است و اين امر خود سرچشمه ساير فضائل و كمالات معنوي و روحاني آن بزرگوار مي باشد كه زندگي در جوار امامان معصومي همچون " موسي بن جعفر" و" علي بن موسي الرّضا" (ع) و بهره مند بودن از تعاليم عاليه آن رهبران راه نور و سعادت ، خود عامل اساسي در تعالي روح و تكامل درجات علمي و عملي آن حضرت بوده است. بنابراين مي توان آن حضرت را الگو و نموداري از فضائل اهل بيت (ع) دانست.

بخش دوّم :
اجمالي از زندگاني حضرت فاطمه معصومه (س)

فاطمه معصومه (س) كيست ؟

نام شريف آن بزرگوار فاطمه و القاب ايشان " معصومه" ، " كريمه اهل بيت" ، " ستّي" ، و " فاطمه كبري" است.پدرش حضرت موسي بن جعفر (ع) و مادرش نجمه خاتون مادر حضرت رضا (ع) است.⁽³²⁾