دکتر شابرا بر آن است که اقتصاد جهانی، به دلیل مشکلات تورم، رکود و بیکاری و افزایش میانگین بهره و تغییر نرخ ارز، شاهد نا آرامی غیر عادی ای است که به فقر وحشتناک در متن غنای فاحش و ظلم اقتصادی اجتماعی در اشکال مختلف آن، در همه کشورها، به ویژه کشورهای در حال رشد منجر شده است که از کسری بودجه و عدم توانایی در باز پرداخت بدهی های کلان خویش رنج می برند.

نویسنده معتقد است، از نگره ای اسلامی، بحران اقتصاد جهانی ریشه های عمیقی دارد که در عدم وجود «سلامت اجتماعی بر آمده از دل آگاهی همراه با عدالت و پایداری در سطوح تعامل انسانی تجسم یافته است و این سلامت، بدون تحول اخلاقی فرد و جامعه ای که فرد در آن زیست می کند، تحقق نمی پذیرد»؛ به این دلیل که سعادت بشر در گرو تحقق متوازن نیازهای مادی و معنوی او است. فروپاشی اخلاقی رو به فزونی و حاکمیت مصرف گرایی، به اختلال در توازن میان رفتارها و تمایلات انجامیده است، زیرا حرص بر تملک کالای مادی و اجابت بالاترین حد تمایلات شدت گرفته است؛ در حالی که در مقابل این، به نیازهای انسانی یا به ماهیت و کیفیت کالاها و خدماتی که برای پاسخگویی به این نیازهای معنوی تولید می گردد و نیز توزیع عادلانه این کالاها میان تمام افراد جامعه، توجه بسیار اندکی می شود.

بنابراین، مشکل اساسا اخلاقی و ناشی از مادی شدن کامل ارزش ها و اهداف است. زیرا هدف نخست زندگی، در جای جای جهان «اجابت بالاترین حد تمایلات و خواسته از راه بالا بردن میانگین رشد اقتصادی است... و به همین دلیل، جهت بخشیدن به تمام دستگاه های تولیدی به طور مستقیم یا غیر مستقیم، برای تحقق این هدف، با قطع نظر از ضروری بودن یا غیر ضروری بودن این تمایلات و خواسته ها، برای تحقق نیازهای بشری و رفاه عمومی بشر».

دکتر شابرا معتقد است: «اسلام، مزایای فکری ای دارد که آن را بر عرضه برنامه ای برای حل عادلانه و عملی مشکلات پیش روی کشورهای اسلامی، بلکه همه بشریت، توانا می سازد؛ ولی شرط آن، فراهم بودن اراده انسانی ضروری، برای پیاده کردن آموزه ها و بر پایی اصلاحات آن است»، زیرا اسلام، عقیده فراگیر است که به وحدانیت خدا و برادری و برابری اجتماعی میان انسان ها، با هم اختلافات نژادی و طبقاتی اشان فرا می خواند... . اسلام ما را به ارزش ها و نهادهایی مجهز می کند که در تحقق جامعه ای مسئول مؤثراند و در آن، هر فردی در برابر خدا مسئول شیوه زندگی اش در این حیات خواهد بود و از انسان می خواهد تا زندگی دنیا یا رفاه مادی در این دنیا را ابزار تحقق هدفی معنوی و برتر بداند که آن هم کسب خرسندی و پاداش الهی است.

با این همه اسلام، نظامی اقتصادی فراهم آورده که به استفاده از منافع خدادادی، برای رفع نیازهای اساسی و فراهم سازی شرایط زندگی شرافتمندانه دستور می دهد و اشباع نیازهای ضروری از دیدگاه اسلام، به هدف رفاه عمومی است و نیازها صرفا شامل نیازهای ضروری لازم برای بقا نیست، بلکه اسباب راحتی و خوشی در زندگی را هم شامل می شود؛ البته نیازهای مصرف گرایانه غیر ضروری و تفاخر آلود را در بر نمی گیرد. از آن رو که عدالت یکی از عناصر اساسی در اسلام است، اسلام همه اشکال ظلم را تحریم و مبانی اصلاحاتی را وضع کرده که از وقوع ظلم پیشگیری می کند. حذف ربا در رأس اقدامات اصلاحی اسلام است؛ از این رو چالش بزرگ پیش روی کشورهای اسلامی، چگونگی کارآمد سازی نظام پولی و بانکی موافق با شریعت اسلام و به دور از ربا است که بتواند اهداف اقتصادی ـ اجتماعی اسلام را تحقق بخشد. نویسنده در این کتاب می کوشد انگاره ای فراگیر از مبانی نظام پولی و بانکی اسلامی در عصر کنونی ارائه کند. در اینجا به شکل کلی و مختصر مبانی و مشکلات مطرح شده در این کتاب را بررسی می کنیم.

اهداف و راهبرد نظام پولی و بانکی

نظام پولی و بانکی، نقش مهمی در هر نظام اقتصادی دارد، زیرا در تحقق اهداف کلان اقتصادی و اجتماعی اسلام سهیم است. مهم ترین این اهداف عبارت است از:

1. رفاه اقتصادی عمومی.

2. عدالت اقتصادی ـ اجتماعی و توزیع عادلانه درآمد و ثروت.

اقتصاد آفریقا در دو دهه آخر قرن بیستم، رشد چندانی نداشت؛ اما در اواخر دهه ۹۰ این قاره شروع به حرکت کرد. تولید ناخالص داخلی رشد کرد و در سال ۲۰۰۸ با سرعت فزاینده ای به رشد خود ادامه داد. امروز در حالی که اقتصاد ببرهای آسیا، همچنان با سرعت توسعه می یابد، پرش شیرهای اقتصادی در آینده آفریقا قابل پیش بینی است.

مقاله پیش رو حاصل پروژه تحقیقاتی مشترکی از بنیاد جهانی مکنزی، شعب آفریقایی مکنزی و شرکت های وابسته، به منظور بررسی نظام های اقتصادی این قاره است. این تحقیق با هدف جست و جوی دلایل رشد سریع اقتصادی آفریقا از سال ۲۰۰۰، تحلیل دورنمای رشد آینده و شناخت برخی از قابل پذیرش ترین فرصت های شغلی پیش رو، انجام گرفت و نیز چارچوبی برای درک تفاوت چالش ها و فرصت های رشد در ۵۳ کشور متشکل آفریقایی ایجاد کرد. هدف این تحقیق تامین داده های پایه ای برای مدیران تجاری و سیاستگذاران به منظور درک مهم ترین گرایشاتی است که اقتصاد جهانی روز را شکل می دهند.

● خلاصه کارهای انجام شده

ضرباهنگ رشد اقتصاد آفریقا سرعت یافته و یک جنب و جوش جدید تجاری در قاره به وجود آورده است. نرخ تولید ناخالص داخلی حقیقی از سال ۲۰۰۰ تا سال ۲۰۰۸ سالانه ۹/۴ درصد یعنی بیش از دو برابر رشدش در دهه های ۸۰ و ۹۰، افزایش یافته است.

مخابرات، بانکداری و خرده فروشی رو به رشد هستند. ساخت و ساز و سرمایه گذاری خارجی نیز در حال افزایش است. به طور قطع بسیاری از کشورهای مستقل آفریقایی با چالش هایی نظیر فقر، بیماری و میزان بالای مرگ و میر کودکان روبه رو هستند.