اوّلاً هيچ‌يك از آنان نبايد شخصاً چيزي به‌جز ضروريات محض زندگي مالك باشند. آنان بايد فقط احتياجات ساليانة خود را از اهل شهر به عنوان سهميه ثابت و معيّن دريافت كنند، نه بيش‌تر. آنان مانند سربازان يك اردو با هم غذا خواهند خورد و با هم زندگي خواهند كرد. ما به ايشان خواهيم گفت كه خداوند طلا و نقره را در وجود آنان گذاشته است و احتياجي به مواد بي‌ارزشي كه در دست مردم به ‌عنوان طلا و نقره مي‌گردد، ندارند...؛ امّا به ‌محض اين‌كه اين حكّام، مالك خانه و زمين و مال گرديدند، به‌جاي حكومت و فرمانروائي،‌ خانه‌داري و پيشه‌وري و كشاورزي در پيش خواهند گرفت و به جاي آن‌كه حامي و مدافع شهر باشند، دشمن آنان خواهند شد (لطفي، 1367: ج 2، ص 966).

به‌طور كلّي عدالت اقتصادي از نظر افلاطون دو عامل اساسي دارد:

1. تقسيم كار بين طبقات پايين دست: هر كس فراخور استعدادش كاري بعهده گيرد و آن‌را خود انجام دهد، نه اين‌كه به‌عهدة ديگري واگذارد، و از اين طريق درآمدي را به خود اختصاص دهد.

2. الغاي‌ مالكيت خصوصي دربارة ثروت و يك نوع اشتراكيت بين حكمرانان: از نظر او قدرت اجتماعي و دولتمردان ممكن است زمينة ظلم اقتصادي و سرانجام جنگ طبقاتي و آسيب‌پذيري جامعه را فراهم سازد.

نقد نظرية افلاطون

مفروض اين است كه طبقة حكمرانان از جهت استعدادهاي طبيعي برتر و باتوان‌تر از ديگر قشرهايند، و بر همين اساس مي‌بايد مسؤوليت حاكميت را به ‌عهده گيرند و براي اين‌كه دچار حرص و طمع نشوند، مالكيت خصوصي آن‌ها بر ثروت بايد الغا شود.

اوّلاً منشأ اساسي حرص و طمع و سرانجام ظلم فقط مالكيت خصوصي نيست كه با الغاي‌ آن بتوان زمينة طغيانگري را از بين برد؛ بلكه هر فردي با هر نوع استعدادي، به ‌حكم حب ذات همه چيز را براي خود مي‌خواهد و در نتيجه به حقوق ديگران تجاوز كند؛ بنابراين، منشأ حرص و تجاوز، حبّ ذات است، نه مالكيت خصوصي.

ثانياً در صورتي كه مالكيت خصوصي اين طبقه محدوديت‌هاي قانوني داشته باشد مي‌توان با اعمال اين محدوديت‌ها از تجاوز جلوگيري كرد؛ بنابراين، يگانه راه براي جلوگيري از ظلم اقتصادي حاكمان، الغاي ‌مالكيت خصوصي آن‌ها نيست.

ثالثاً با الغاي مالكيت خصوصي، انگيزه و كوشش از بين مي‌رود و قشر حاكمان و زمامداران با نداشتن انگيزه چگونه مي‌توانند جهت بهبود وضعيت جامعه زحمت انجام وظايف حاكميت را بر خود هموار سازد. گويي تمام رنج و سعي خود را مي‌بايد رايگان به جامعه ببخشند.

نظرية ارسطو

ارسطو ابتدا‌ نظرية افلاطون را دربارة الغاي مالكيت خصوصي و اشتراكيت طبقة زمامدار  نقّادي؛ آن‌گاه خطوط كلّي مورد نظر خود را به‌صورت اقسام عدالت مطرح مي‌كند.

أ.  نقد اشتراكيت افلاطون

جامعه آن‌گاه مي‌تواند نيازهاي خود را تأمين كند كه داراي فراواني عده و تنوّع افراد باشد و اشتراكيت و وحدت بيش از اندازه، اين تنوّع را از بين مي‌برد؛ بنابراين، وحدت كم بر وحدت بسيار رجحان دارد(عنايت، 1371: ص 44).  از اين گذشته، نگهداري اموالي كه براي بيش‌تر مردم مشترك باشد، توجه لازم را نخواهد داشت. هركس هميشه در انديشة اموال خصوصي خويش است و پروايي از اموال مشترك ندارد (همان: ص 45). به‌طور كلّي همزيستي و همكاري آدميان در هر زمينه دشوار است؛ به ويژه در آن‌چه به دارايي مربوط شود. دليل اين مدعا همان ناسازگاري همسفران است كه همواره با يك‌ديگر در ستيزند و به‌هر بهانة كوچكي از هم مي‌رنجند؛ از اين رو اشتراك اموال، دشواري‌هايي از اين گونه و گونه‌هاي ديگر را در پي دارد و نظام كنوني (دارايي خصوصي) اگر به اخلاق نيكو و قوانين درست آراسته شود، بسيار بهتر خواهد بود؛ به‌گونه‌اي كه دارايي خصوصي، دارايي مشترك را در خود جمع كند؛ زيرا دارايي بايد مطلقاً خصوصي؛ ولي استفاده از آن مشترك باشد*[2] (همان:‌ ص 51)، و سرانجام تصريح مي‌كند جامعة سياسي در عين اين‌كه بر كثرت افراد استوار است، بايد از راه تربيت به همكاري و وحدت برسد؛ از اين‌رو شگفت‌آور است فيلسوفي كه با شيوه‌اي تازه مي‌خواهد جامعه را از فضيلت بهره‌مند سازد، به‌جاي آن‌كه هدف خود را از راه عادت، فرهنگ قانونگذاري جستجو نمايد از روش اشتراكي استفاده كند (همان: ص 53).

ب.  اقسام عدالت

عدالت در ديدگاه ارسطو به سه ‌صورتِ كلّي، توزيعي و تعويضي قابل تعريف است.

1.  عدالت كلّي

اين نوع عدالت، هم‌مرز فضيلت است. فضيلت وقتي در نفس پديد مي‌آيد كه انسان در برخورد با انفعالات نفساني «حد و وسط» و ميانه را برگزيند؛ بنابراين، معيار آن انتخاب، «حد و وسط» و پرهيز از افراط و تفريط است. روشن است كه اين عنوان «حد و وسط» رياضي نيست كه از جهت عدد و مقدار در همة موارد يكسان صادق باشد؛ بلكه دقيقاً امر اضافي است كه در افراد و احوال تغيير مي‌كند. (اكرم، 1946: ص 248 - 254). با اين‌كه فضيلت در افعال انساني دوري جستن از افراط و تفريط است، بايد توجه داشت كه در روابط اجتماعي، محدودة آن طبق قوانين مشخص مي‌شود؛ زيرا فرض بر اين است كه قانون روال زندگي را براساس قواعد مخصوص به ‌هر فضيلتي تعيين كند؛ بنابراين، در ساحت جامعه آن‌گاه عدالت كلّي تحقق مي‌يابد كه رفتارهاي افراد  طبق قانون انجام پذيرد (همان: ص 254).

2.  عدالت توزيعي

عدالت توزيعي ناظر به تكاليف دولت در برابر مردم است و چگونگي توزيع مشاغل، مناصب و اموال عمومي را معيّن مي‌كند؛ به ‌همين جهت اين نوع عدالت، اهميت بيش‌تري از عدالت كلّي و تعويضي دارد. ماهيت عدالت و جوهرة آن در اين قسم تبلور مي‌يابد. انديشة ارسطو در اين باره اين است كه بايد امتيازات و اموال بين اشخاص به نسبت شايستگي و لياقت آن‌ها توزيع شود. اگر اشخاص برابر نباشند، سهمي برابر نخواهند داشت (كاتوزيان، 1377: ج 1، ص 615). شايستگي كه مبناي برخورداري از مناصب اجتماعي و اموال عمومي است، سرچشمه گرفته از طبيعت انسان‌ها و استعداد ذاتي آن‌ها است. او تصريح مي‌كند كه برخي انسان‌ها از همان ساعت تولد براي فرمانبرداري، و برخي ديگر براي فرمانروائي تعيين مي‌شوند (كاپلستون، بي‌تا: ج 1، ص 42؛ ارسطو، بي‌تا: ص 12) و بر همين اساس، جهت شكل‌گيري جامعة سياسي مطلوب، تأمين نيازهاي گوناگون اجتماعي را ضرور مي‌داند (همان: ص 300) و بهترين راه براي تامين اين نيازها تقسيم كار است (همان، ص 302)، و بر همين اساس تركيب جامعه را از طبقاتي همانند شهروندان، كارگران، كشاورزان و افزارمندان، عنصري ضرور مي‌داند (كاپلستون، بي‌تا: ج 1، ص 407)؛ نتيجه اين‌كه چيستي عدالت توزيعي عبارت است از توزيع مشاغل اجتماعي، اموال عمومي و ديگر امتيازات بين افراد جامعه بر اساس استعداد و شايستگي آن‌ها و مسؤوليت اين توزيع به طور طبيعي برعهدة دولت است.

عدالت اقتصادي از نظر افلاطون، ارسطو و اسلام

چكيده

در ساحت روابط اقتصادي، پديده‌هاي نابهنجاري از قبيل بيكاري، عدم تثبيت قيمت‌ها، كاهش ارزش پول ملّي و...، نمودهايي از بي‌عدالتي اقتصادي به شمار مي‌آيد؛ از اين رو يكي از دغدغه‌هاي انديشه‌وران اقتصادي، هماره عدالت اقتصادي بوده و هست. در اين مقاله سعي شده است ماهيت عدالت اقتصادي از نظر افلاطون، ارسطو از متفكران اجتماعي يونان، و ديدگاه اسلام، ارزيابي قرار شود.

واژگان كليدي: عدالت، حقوق، تناسب، شايستگي.

مقدّمه

عدالت اقتصادي، يكي از مسائل حياتي جامعة بشري، و در سطح مباحث نظري از گذشتة دور تاكنون مورد توجه ويژة انديشه‌وران اقتصادي بوده است. دست نامرئي آدام اسميت و عدم دخالت دولت و نظريه‌هاي اقتصاد رفاه در اقتصاد آزاد، و الغاي‌ مالكيت خصوصي ابزار توليد (سرمايه) در انديشة سوسياليزم، هماره بيانگر دغدغة متفكران اقتصادي دربارة عدالت اقتصادي است. كاهش فقر و فاصلة طبقاتي و تحقّق عدالت نسبي در مناسبات اقتصادي، آن‌ها را واداشته است كه چنين نظريات متفاوت و در عين حال زمينه ساز هدف پيشين را ارائه دهند.

 بين فيلسوفان يونان، افلاطون و ارسطو دربارة مسائل اساسي جامعه همانند حكومت، اقتصاد، تعليم و تربيت، هنر به طور روشن اظهار نظر كرده‌اند و مي‌توان گفت داراي نظرية منسجم هستند.

اسلام نيز در آموزه‌هاي خود به‌طور طبيعي خطوط اساسي آن‌ را بيان كرده است؛ از اين رو اين مقاله در صدد تبيين نظريات افلاطون و ارسطو از فيلسوفان يونان و انديشه اسلامي دربارة عدالت اقتصادي و مقايسه و نقد آن‌ها بر آمده است.

نظرية افلاطون

افلاطون براي تبيين عدالت اجتماعي _‌ اقتصادي، منشأ پيدايي جامعه را تحليل مي‌كند؛ آن‌گاه روابط اجتماعي را از ديدگاه خود آن‌طور كه بايد تنظيم شود، ارزيابي مي‌كند تا اين‌كه عدالت در جامعه پديد آيد. دربارة منشأ زندگي اجتماعي، برخي انسان را مدني بالطبع مي‌دانند و چنين عقيده دارند كه انسان چنان‌كه به جنس مخالف كشش دارد، طبيعت نفساني او نيز زيست جمعي را اقتضا مي‌كند؛ بنابراين، انسان با قطع نظر از سود و زيان كه بر زندگي اجتماعي مترتب است، به اين نوع زندگي گرايش دارد. افلاطون اين نظر را نمي‌پسندد و چنين اظهار مي‌دارد:

علت احداث شهر اين است كه هيچ فردي خودكفا نيست؛ بلكه به چيزهاي بسياري نيازمند است.... احتياج باعث مي‌شود كه يك انسان با انساني ديگر شريك شود؛ سپس احتياج ديگري او را وا مي‌دارد كه با شخص ديگري بپيوندد و بدين طريق، كثرت حوايج موجب مي‌شود كه عدّة زيادي نفوس در يك مركز گرد آمده، با هم معاشر شوند و به يك‌ديگر كمك كنند (افلاطون، بي‌تا: ص 114).

بر اين اساس، او عامل شكل‌گيري جامعه را نياز انسان‌ها به يك‌ديگر مي‌داند و هماهنگ با اين مبنا بر مسألة تقسيم كار در جامعة آرماني خود اهميت ويژه مي‌دهد؛ زيرا غرض زندگي اجتماعي، تأمين نيازهاي متقابل افراد جامعه است و تحقق آن بدون تقسيم كار ممكن نيست. هر كس بايد به كاري كه مستعدتر است، بپردازد تا با تمركز بر كار واحد، مهارت بيشتري به‌دست‌ آورد و در نتيجه، كيفيت كار بهبود يابد (همان: ص 116)؛ زيرا وي اصل تساوي استعداد را از ريشه و بنيان باطل مي‌شمرد و بر اين عقيده است كه خود طبيعت نه تنها اين تساوي را براي انجام كارهاي گوناگون از  مردم دريغ كرده است؛ بلكه حتي در استعداد فطري آنان براي كسب فضايل انساني نيز فرق قائل شده است (فاستر، 1358: ج 1، ص 125)؛  بنابراين، پايگاه و موقعيت سياسي شهروندان با هم فرق دارد و اين فرق ناشي از تفوق فضيلت در طبقات بالاتر است (همان: ص 124).

بديهي است كه نگرش پيشين، شكل‌گيري طبقات گوناگون و برتري برخي طبقات بر برخي ديگر را در جامعه به‌دنبال داشته باشد؛ هر چند اين برتري، سرچشمه گرفته از اختلاف استعدادها و برتري ذاتي گروهي بر ديگر طبقات جامعه ‌باشد و به اين واقعيت در عبارت ذيل تصريح مي‌كند:

از ميان شما آنان‌كه لياقت حكومت بر ديگران را دارند، خداوند نهاد آنان را به طلا سرشته است و بنابراين، آن‌ها پربهاترين افرادند و امّا خداوند در سرشت نگاهبانان نقره به‌كار برده و در سرشت برزگران و ساير پيشه‌وران آهن و برنج و چون اصل و مبدأ شما يكي است معمولًا فرزندان شما مانند خودتان خواهند بود (افلاطون، بي‌تا: ص 202).

براساس اين نگرش، پيكرة جامعه از طبقات سه گانة ذيل تشكيل مي‌شود:

1. زمامداران؛ 2.  جنگجويان يا نگاهبانان؛ 3. برزگران، صنعتگران و توليد كنندگان.

با توجه به اين نوع ساختار فكري دربارة جامعه، تقسيم مشاغل را براي افراد جامعه بر پاية استعداد ذاتي آن‌ها، امري ضرور مي‌داند و عدالت در جامعه را هم به صورت وظيفة عمومي به اين صورت تفسير مي‌كند كه هر فرد از وقتي زاييده شده، براي شغلي خاص استعداد داشته است؛ پس مي‌بايد به كار اختصاصي خود مشغول و در كار ديگري مداخله نكند، و در ساية چنين نظم اجتماعي، مدينة فاضله تحقق مي‌يابد (روحاني، بي‌تا: ص 38؛ كاتوزيان، 1377: ج 1، ص 612؛ (Platon: p 155؛ همان‌گونه كه عدالت فردي، آن‌گاه تحقق مي‌يابد. كه تمام عناصر نفس به نحو شايسته و هماهنگ كار ويژه خود را انجام دهند. عنصر پايين دست در مقايسه با عنصر بالادست تبعيت لازم را داشته باشد (كاپلستون، 1362: ج 1، ص263)؛ بنابراين، غير از طبقة حاكمان، پاسداران، موقعيت شغلي و درآمدي هر فردي براساس جايگاه طبقاتي او مشخّص مي‌شود؛ همچنان‌كه جايگاه طبقاتي فرد فرد جامعه نيز بر مبناي استعداد و خمير ماية آن‌ها تعيين مي‌شود و طبقة برتر جامعه به لحاظ اهميت شغلي آن‌ها مي‌بايد يك نوع اشتراكيت را جهت تأمين نيازهاي مادّي خود بپذيرد و براي تحصيل ثروت، مالكيت خصوصي آنها الغا شود؛ زيرا از نظر او، مالكيت خصوصي براي ثروت و مال، منشأ‌ حرص و طمع مي‌شود و در نتيجه، حكمرانان و پاسداران مي‌توانند از قدرت خود سوء‌ استفاده، و جنگ طبقاتي بين ثروتمند و فقير را بر جامعه تحميل كنند (افلاطون، بي‌تا: ص 262، ص 448)؛ از اين‌رو تصريح مي‌كند:

اسلام و مسئله عدالت اقتصادی

بخش اقتصاد- در هر مکتب فکری که در نظر بگیریم و با هر عقیده ای مسئله ای مثل عدالت همواره مد نظر بوده و همه مکاتب و جریانهای فکری که به نوعی با انسانها سر و کار دارند به دنبال تامین عدالت هستند. در این میان تعالیم دینی که به عنوان چراغ راه بشر و از طریق وحی در اختیار بشر قرار گرفته به بهترین نحو می تواند تعریف عدالت و حدود آن را معلوم کند و این موضوع مهمی است چون یکی از دشواری های پرداختن به موضوعی مثل عدالت فراوانی تعاریف و وجود اختلاف نظرها در تعریف آن است.بد نیست اگر در اینجا نظر تعدادی از صاحبنظران اقتصاد اسلامی را ذکر کنیم:

آیت الله مطهری عدالت اجتماعی را ایجاد شرایط برای همه به طور یکسان و رفع موانع برای همه به طور یکسان تعریف میکند. برای عدالت اقتصادی تعاریف متعددی ارائه شدهاست. موسویان عدالت اقتصادی را رفاه عمومی و ایجاد تعادل و توازن در ثروتها و درآمدها تعریف میكند.عیوضلو عدالت اقتصادی را یافتن راهکارهایی که براساس آنها حقوق اقتصادی افراد، گروهها و حتی اموال تعیین میشود، تعریف میكند

روش اقتصادی اسلام بر سه اصل مهم استوار است و به كمك همین اصول از اقتصاد سرمایه داری و سوسیالیستی متمایز می گردد:

الف: اعتقاد به مالكیت خصوصی و عمومی:

بر خلاف نظام اقتصادی سرمایه داری و سوسیالیستی در اسلام انواع مختلف مالكیت همزمان و با هم قابل قبول است . زیرا از دیدگاه اسلام مالكیت خصوصی ، عمومی و دولتی قابل پذیرش و معتبر است.

نظریه اقتصادی اسلام از زیربنای فكری و عقیدتی این مكتب سرچشمه می گیرد كه بخت و بررسی این موارد از حد این نگاشته خارج است.

ب : آزادی اقتصادی در محدوده ای مشخص:

آزادی اقتصادی از نظر اسلام در چهارچوب ارزشهای اخلاقی و معنوی محترم است لذا اسلام مانند نظام اشتراكی آزادی را نفی نمی كند و مانند نظام سرمایه داری آن را نامحدود نمی داند. بلكه به مردم اجازه می دهد تا در راستای آرمان های بلند الهی از آزادی اقتصادی به عنوان وسیله ای برای پیشرفت و تكامل استفاده كنند.

ج: عدالت اجتماعی:

عدالت اجتماعی از نظر اقتصاد اسلامی با تامین زندگی متوسط اجتماعی برای فقر او جلوگیری از انباشته شدن بیش از حد ثروت در دست اغنیاء تحقق می یابد

نظام توزیع ثروت در اسلام به نحوی پی ریزی شده است كه قادر است عدالت اجتماعی را در جامعه پیاده نماید. در اولین خطبه رسول اكرم (ص) پس از تشكیل حكومت اسلامی مطالبی آمده است كه اهتمام اسلام به عدالت اجتماعی را نشان می دهد. رسول اكرم (ص) در آن خطبه مردم را به انفاق تشویق می فرماید و لو به اندازه نصف خرما باشد و سپس بین انصار و مهاجرین عقد اخوت برقرار می نماید.

در یك نگاه جامع تر می توان اقتصاد اسلامی را اقتصادی واقع گرا، اخلاق گرا و دانش مدار دانست.اقتصاد اسلامی را به این دلیل ، اقتصادی واقع گرا می دانیم كه اهداف آن با فطرت و طبیعت آدمی سازگار است به گونه ای كه آدمی بدون اكراه و اجبار آن را می پذیرد. رمان ها و اهداف اقتصاد اسلامی ، اموری قابل تحقق و واقعی هستند، در نتیجه صرفا به راهنمایی و نصیحت بسنده نمی كند و در تمام مراحل برای تحقق اهداف خویش تدابیر عملی اندیشیده است.

هر فرد نا مسلمان منصفی با خواندن مطالب زير ايمان ميآورد که قران کلام خدا است چه رسد به افرادی که مسلمان هستند


جمله ”بسم الله الرحمن الرحيم“ 19 حرف  است، و در آيه 74:30 سوره مدثر آمده است كه نگهبانان جهنم 19 فرشته هستند. و هر كس كه بگويد قرآن سخن انسان است خداوند او را وارد جهنمی ميكند كه 19 فرشته نگهبان آن هستند.

ما ميدانيم که عدد 19 عدد اول  ( prime number ) است. عدد اول عددی است كه فقط بر خودش و بر يك قابل تقسيم باشد.

افراد مختلفی در گذشته و حال سعی کرده اند که به رمزهای معجزات رياضی قرآن پی ببرند.

بنابر طول این مقاله،‌آنرا در این دانشنامه نه آوردیم. لذا دنباله این مقاله علمی را در این لینک بخوانید...

هلاکت و نابودي

کار و تلاش گوهرذاتي انسان و مايه ي عزت و کرامت انسان و سبب دوام زندگي و حيات اوست.بنابراين، سعادت مندي و رسيدن به کمال مطلوب، در پي کار و تلاش و کوشش ميسر است.هرقدر جامعه اي در وادي کار و تلاش کوشاتر و برمشکلات صابرتر باشد، ميزان دستيابي او به ماندگاري و ثبات بيشتر خواهد بود؛ همچنان که به هرمقدار که از سعي و تلاش خود بکاهد و به سستي و تنبلي روي آورد از ميزان دوام و پايداري او کاسته خواهد شد.به تعبيرعلي (رض):«في التواني و العجزانتجت الهلکه»؛ درتنبلي و احساس ناتواني، نابودي و تباهي پديد مي آيد.

تعامل بين فرهنگ و کارآفريني

تعامل و ارتباط ميان فرهنگ و کارآفريني، از دو جهت قابل بحث و بررسي است.ازيک جهت،نتايج کارآفريني است که بر جامعه تأثير مي گذارد و از جهت ديگر، خود فرايند کارآفريني و فرهنگ حاکم برآن است که هم متأثر از مباني فرهنگ جامعه است و هم مي تواند در آن تحولات اساسي ايجاد کند.
کارآفريني با ايجاد فرصت هاي شغلي و توليد ثروت و بهبود شرايط اقتصادي، پيش زمينه اي اساسي براي ارتقاي سطح فرهنگي جامعه است، زيرا با برآورده شدن نيازهاي اوليه معيشتي، زمينه براي بروز نيازهاي عالي تر انساني فراهم مي شود که اگر درمسيري صحيح هدايت شود، به شکوفايي و تعالي انسان ها مي انجامد.نوآوري که از ويژگي هاي اساسي کارآفريني است، منجر به توليد محصولات جديدتر و ارائه ي خدمات بيشتر و متنوع ترشده و به اين ترتيب قدرت انتخاب افراد افزايش يافته و زندگي راحت تر مي شود.با بالا رفتن سطح رفاه و آسايش و افزايش اوقات فراغت، فرصت هاي بيشتري براي فعاليت هاي فرهنگي ايجاد مي گردد.

معيارها و اصول کارآفريني در آموزه هاي نبوي

کارآفريني به عنوان يک فرآيند و نظام، متکفل در هم آميختن و ترکيب اجزاي مختلفي ازامکانات جامعه در جهت ايجاد ارزش ها و ظرفيت هاي جديد قابل استفاده ي آن جامعه مي باشد.همان گونه که در جهت گيري هاي کلي و کلان، کارآفريني نياز به مراقبت و هدايت دارد، در خصوص ويژگي هاي دروني نيز براي بهره دهي بهتروبيشتر نيزکارآفريني بايد از اصول و معيارهايي پيروي کند.
طبيعي است که اين معيارها،همسو و هماهنگ با جهت گيري هاي کلان نظام توحيدي مي باشد.برخي از اين ويژگي ها،درآموزه هاي نبوي، در ادامه مورد بررسي قرار مي گيرد.

کارآفريني وسيله ي تقرب الهي

اسلام، به طور کلي،براي تمامي تلاش هاي انسان، يک جهت کلي تعيين نموده است و آن اين که انجام آنها، اگر چه مربوط به زندگي مادي و دنيوي انسان ها باشد، لازم است درمسيرالهي باشد تا از پاداش اخروي نيزبرخوردار گردد.
بنابراين،دريک نظام اجتماعي،که براساس آموزه هاي نبوي بنانهاده شده است، اهداف نهايي فعاليت ها بايد الهي باشد.اگرفعاليتي براين اساس صورت گيرد، ديگررفاه و آسايش فردي به تنهاي مورد نظر قرار نمي گيرد، بلکه آسايش و رفاه شخص وقتي مطلوب است که آسايش و رفاه ديگران را نيز در پي داشته باشد.

کارآفريني به عنوان عمل صالح

در آموزه هاي نبوي عمل صالح يکي از محوري ترين شعارهاي آن به شمار مي آيد، به گونه اي که ظهور و جلوه ي ايمان و اعتقاد صحيح در عمل صالح تجلي مي يابد.
بنابراين، کارآفرينان بايد بدانند که کار توليدي آنها مي تواند طوري طراحي و اجرا شود که ازمصاديق عمل صالح به حساب آيد.ازويژگي هاي چنين فعاليت هايي صداقت و به دوربودن از غل و غش و درراستاي حل مشکلات فردي و اجتماعي است.

کارآفريني درجهت منافع جامعه

امتيازي که نظام اقتصادي اسلام نسبت به ديگر نظام هاي اقتصادي دارد اين است که تمامي امور را درسود مادي خلاصه نمي کند و به اخلاق و مسايل انساني توجه ويژه اي دارد.ازاين رو،کارآفريناني که به توليدات مورد نياز و ضروي جامعه مشغول اند بسيارارزشمندتر از آن هايي هستند که به توليد کالاهاي لوکس مي پردازند و نيازي از نيازهاي حقيقي جامعه را تأمين نمي کنند.براين اساس است که در آموزه هاي نبوي:«احب الاعمال الي الله سرور تدخله علي المؤمن تطرد عنه جوعته و تکشف عنه کربته»؛ دوست داشتني ترين اعمال نزد خدا شادي رسانيدن به مؤمن،برطرف کردن گرسنگي او و دور ساختن غم و اندوه است.درحديث ديگري، آن حضرت (رض)، محبوب ترين فرد نزد خدا را کسي مي داند که براي مردم مفيدترين باشد.

استفاده ي بهينه از امکانات جامعه

در آموزه هاي نبوي براين نکته تأکيد فراواني شده است که بايد از نعمت هاي الهي به گونه اي صحيح بهره برداري شود.مذمت شديد اسلام از اسراف و تبذير گوياي اين حقيقت مي باشد که وجود اين دو پديده نشان از عدم استفاده بهينه از منابع دارد.بنابراين، کارآفرينان، بايد به صورت بهينه از امکانات و نعمت هاي الهي،که جامعه دراختيار آنها گذاشته است، استفاده کنند.

پاک و طيب بودن سرمايه

در نظام توليد و کارآفريني مطلوب دراسلام، پاکي و طهارت هم در سرمايه و هم درسايرعوامل توليد و هم درمحصول و خدمات توليد شده بايد به نحو احسن وجود داشته باشد.مالي که وارد چرخه ي توليد مي شود بايد از بهترين و پاکترين اموال باشد،زيرا کار و تلاش انسان مسلمان تلاش و کوششي است در راه خدا.بدين جهت است که در آموزه هاي نبوي گردآوري مال حلال و چرخش زندگي برمبناي درآمد حلال از وظايف انسان مسلمان دانسته شده است به تعبيرپيامبر عظيم الشأن اسلام (ص):
«طلب الحلال فريضه علي کل مسلم و مسلمه» و «العباده سبعون جزا و افضلها جزا طلب الحلال»؛ «الشاخص في طلب الرزق الحلال کالمجاهد في سبيل الله»؛ «اطيب کسب اسلم سهمه في سبيل الله»؛ پاکيزه ترين دستاورد مسلمان کاراست که در راه خدا انجام دهد.
بنابراين، اگرمال و سرمايه ازطريق غيرصحيح به دست آيد و با خيانت و اجحاف هم همراه باشد،ازحليت بهره اي نخواهد داشت.
توجه به حليت و مشروعيت سرمايه و کسب درآمد سبب مي شود که توليد کننده در هيچ مرحله اي از مراحل توليد خيانت نکند که اين خود اعتماد را در جامعه تقويت مي کند.
همه ي کساني که کالاي توليدشده را مورد بهره برداري قرار مي دهند در واقع توليد کننده را امين خود مي دانند و به او و کالاي توليد شده ي او اعتماد مي کنند.اين مسأله در جهان امروز،که توليد و مراحل مختلف آن تخصصي شده است و لذا افراد عادي نمي توانند به چگونگي و کيفيت کالاها به آساني دسترسي پيدا کنند،ازاهميت بيشتري برخوردار است.

توجه به کيفيت به جاي کميت

کارآفريني به عنوان يک خدمت به جامعه،به هرمقدار و ميزان، پسنديده و مورد تقدير است.بنابراين،هرکس به هرمقدار که مي تواند از اين طريق به جامعه کمک کند،حتي اگر به مقدار ناچيزباشد، نبايد فروگذار نمايد، زيرا محروميت از همين مقدار کم،خود موجب ضرر و محرومت جامعه مي گردد.
رعايت اين نکته درسطح جامعه سبب ظهور و بروز استعدادها و سرمايه هاست.اگراين امر مبناي عملکرد نظام اقتصادي يک جامعه باشد، بي ترديد، بهره برداي ازبرکات مادي و معنوي آن و بهره مند شدن آحاد جامعه، نتيجه ي مورد انتظار آن خواهد بود.

نظم و استحکام

ازديگر ويژگي هاي نظام مطلوب کارآفريني در آموزه هاي نبوي، نظم و استحکام و اکمال و اتمام کارهاست.رهاکردن کارهاي نيمه تمام و معطل گذاردن امکانات و سرمايه ها، درنظام کارآفريني برپايه ي آموزه هاي نبوي مطلوب نيست،بايد کارها مطابق اولويت و با برنامه شروع شود و به همان شکل خاتمه يابد؛ «جمال المعروف اتمامه».زيبايي کارخوب به اتمام و پايان رسانيدن آن است.درآموزه هاي نبوي خدا دوست دار کسي است که کار و تلاش را خوب به پايان برساند.
«ان الله تعالي يحب اذا عمل احدکم عملاً يتقنه»؛ خداوند دوست دارد اگر کسي کاري را انجام مي دهد آن را درست انجام دهد.
«ان الله يحب من العامل اذا عمل ان يحسن».
نداشتن نظم درزندگي نتيجه اش از دست دادن زمان و از دست دادن زمان نتيجه اش اتلاف منابع است.اتلاف،بالاترين حد اسراف است.وقتي اسراف حرام باشد، اتلاف که نوعي اسراف و بالاترين حد اسراف است نيزحرام است.از اين رو،براي استفاده ي بهينه از زمان و از دست ندادن فرصت ها و جلوگيري ازاتلاف منابع،رعايت نظم و ترتيب و برنامه براي کارآفرين ضروري است.

بلند همتي و اراده ي قوي

درتعاليم نبوي،بربلندهمتي، جديت در کار و پرهيز از سستي و تنبلي تأکيد فراواني شده و رمزموفقيت درکارها به شمار مي آيد.
امروزه دربحث مديريت،ازويژگي هاي يک مديرموفق برخورداري وي از قدرت تصميم گيري و ريسک پذيربودن او است.درواقع بلندهمتي هم اين دو خصيصه را در بطن خود دارد،به طوري که اگرفرد داراي همت بلند باشد مي تواند وارد کارهاي بزرگ شده و با کارآفريني و راه اندازي فعاليت توليدي علاوه براين که درزندگي خود گشايشي ايجاد مي کند، به حال جامعه نيز سودمند باشد؛ «قدرالرجل علي قدر همته».
درزمينه ي اشتغال و کارآفريني نيزبايد توجه داشت که هرچه همت و عزم و اراده ي انسان براي انجام کارها مهم تر و نوآوري و ابتکار و استحکام بيشتر باشد، نشان گرارزش متعالي تر اوست.

برنامه ريزي

عاقبت انديشي و برنامه ريزي مناسب، رکن اساسي پيشرفت و کمال يابي است.دراتخاذ خط مشي هاي کارآفريني لازم است از بلندپروازي اجتناب شود، زيرا اتخاذ استراتژي بلندپروازانه، وقتي که با توانايي هاي فرد و امکانات موجود در جامعه توازن و هماهنگي نداشته باشد، نتيجه اي جز شکست و به هدر دادن منابع جامعه دربرنخواهد داشت.از اين رو، دراتخاذ شيوه در برنامه هاي رشد و توسعه ي اقتصادي لازم است با توجه به امکانات موجود، شيوه و استراتژي رشد طوري طراحي شود که در دراز مدت اقتصاد به رشد و توسعه برسد و اتخاذ روش سنجيده و حساب شده، با توجه به امکانات، به مراتب نتيجه اي بهتر از انتخاب روش هاي شتابان و عجولانه دارد.

تأثير آموزه هاي نبوي درايجاد تحول اقتصادي در مدينه

تعاليم نبوي درمورد اهتمام به کار و تلاش توانست تأثير شايسته اي در رفتارهاي اقتصادي مردم و اوضاع اقتصادي مدينه داشته باشد.آشنايي با اصول اعتقادي و ارزش هاي ديني سبب گرديد تا انگيزه هاي نويني براي فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي در مردم مدينه به وجود آيد.
آن حضرت (ص)نه تنها در زمينه هاي گوناگون، از جمله اصول اقتصادي و سياست هاي مالي تعاليم جديدي را آورد، بلکه با زير و رو کردن نظام ارزش ها توانست مسائلي از قبيل غارت و چپاول گري، رباخواري و قماربازي را تا پايين ترين حد تنزل دهد، و در عوض کار و تلاش و کسب و کارحلال، و فعاليت هاي صحيح اقتصادي را در قالب عمل صالح به حد اعلي ترقي و تعالي دهد.برپايه ي اين انقلاب فکري و بينشي بود که آن حضرت (ص)، پس از استقرار در مدينه اقدام به برنامه ريزي در جهت اشتغال هرچه بيشترمسلمانان نمود که به برخي از اين تلاش ها در ادامه اشاره مي کنيم.

بستن عقد قراردادهاي مزارعه و مساقات

پيامبر اکرم (ص)با بستن اين نوع قراردادها بين مهاجرين و انصار،علاوه بر آن که مهاجران بدون زمين و بيکاررا به کارکشاورزي وا داشت و سبب افزايش نيروي مهاجرين نيزگرديد، توليد و بهره وري زمين هاي زيرکشت انصار را هم بالا برد.

لغو انحصاري بودن تجارت

آن حضرت (ص)با ايجاد عقد مضارعه در بين افراد توانست به تهيه سرمايه و امکانات حمل و نقل براي تجارت زمينه ي مناسبي را براي آن ها فراهم سازد و تجارت را از انحصار گروه و افراد خاص آزاد سازد.

واگذاري زمين براي کشاورزي و کارهاي خدماتي

واگذاري اين زمين ها،که براي فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي انجام مي شد، توانست به کار و تلاش درجهت ساختن واحدهاي مسکوني، حمام، بازار، احياي اراضي موات و...رونقي خاص بخشد و درنتيجه بازار اشتغال را در تعادل نگه دارد.

استفاده ازانفاقات واجب مالي

آن حضرت (ص)، با استفاده و به کارگيري از دريافت هاي واجبات مالي، مانند خمس و زکات و ديگرانفاقات توانست براي بيکاران، فرصتي را به وجود آورد و به آنان امکان دهد تا از اين طريق وسيله ي کار فراهم سازند و مشغول به کار شوند.

بهره گيري از غنايم جنگي

پيامبر اکرم (ص)با بخشيدن غنايم جنگي به مجاهدان، آنان را به طور غيرمستقم در تهيه ي وسايل کارو اشتغال کمک مي نمود.

به کارگيري انفال

حق مالکيت منابع طبيعي ازقبيل معادن، کوه ها، آب، جنگل ها، زمين هاي بي صاحب، اراضي موات و بايرکه در قالب انفال قرار داده شدند،ازآن خدا و پيامبرعظيم الشأن (ص)و زمامداران حکومت اسلامي است.ازاين رو، زمامدارحکومت اسلامي، با در نظر گرفتن شرايط و مصالح عامه، مي تواند اين منابع را، به صورت اجاره و مزارعه، دراختيار افراد قرار دهد و درآمد آن را صرف نيازهاي اجتماعي کند.
قبل از اسلام برنامه بر اين بود که قدرت هاي محلي قسمت هايي از اراضي، مراتع و نيزارها و ديگر منابع طبيعي را، بدون هيچ گونه کار و تلاشي اختصاص به خود مي دادند،و منابع بهره گيري ديگران مي شدند و از طريق باج گيري،به ديگران حق بهر برداري مي دادند.پيامبر اکرم (ص)با نهي اين عمل، راه را براي بهره گيري تمامي افراد باز نمود و حق ماليکت ثروت هاي غيرمنقول براساس کار و کوشش قرار گرفت.

برقراري ثبات درنظام اقتصادي

با توجه به آنچه گذشت مي توان چنين نتيجه گرفت که تثبيت نهادهاي اخلاقي عملي در سيره نبوي به عنوان يک حرکت کارساز درپديد آمدن و حفظ و نگهداري روابط انساني درتقويت و ايجاد کارآفريني نقش اساسي دارد. همچنان که تشويق آحاد مردم به همکاري با يکديگر،تبليغ اخوت و نوع دوستي، ايثار و درستکاري،حفظ قراردادها، و ممنوعيت کاربرد هرنوع حيله در مبادلات و معاملات، و مبارزه با نهادينه شدن مفاسد اقتصادي و تلاش براي نهادينه شدن زمينه هاي بالندگي اقتصادي شاخص هاي کارآمدي و کارآفريني نظام اقتصادي نبوي را مي رساند.
تحريم ربا،تحريم کنز، تحريم رشوه،تحريف اسراف و تبذير،تشويق به کاهش مصرف، تشويق به کارگروهي، تشويق به کار شرافت مندانه،و عبادت تلقي کردن کوشش براي امرارمعاش، تثبيت و نهادينه ساختن توجه به حقوق کارگر، مانند پرداخت حقوق کارگر پيش از اتمام کار،ارتباط دادن رضايت اخروي خداوند به کوشش مولد دراموردنيوي، درساختار و مرکزيت نظام اقتصادي مي تواند ثبات و پايداري را به ارمغان آورد، به تعبيررسول مکرم اسلام (ص):«من طلب الرزق في الدنيا استعافافا من الناس و توسيعا علي اهله لقي الله يوم القيامه و وجه مثل القمر».

نتيجه گيري

کارو کارآفريني مهم ترين مسأله ي اجتماعي و فرآيندي انساني و اجتماعي است که با دگرگوني اقتصادي ـ اجتماعي پيوند محکمي دارد براين اساس، اهميت و ضرورت افراد کارآفرين درجامعه مشخص مي شود.بررسي ها نشان از آن دارد که به دليل نبود فرهنگ کارآفريني و بي توجهي به اصول و معيارهاي کارآفريني درآموزه هاي ديني، دولت برخلاف انتظار خود نمي تواند توفيق چنداني در دستيابي به اهداف خود در دادن تسهيلات به کارآفرينان در قالب طرح هاي زودبازده به دست آورد.از اين رو، آموزش و تربيت کارآفرين يک ضرورت زيربنايي براي توسعه کشور و کاهش نرخ بيکاري است.دراين راستا ضرورت دارد مراکزي ويژه اي را در جهت حمايت از کارآفرينان بالقوه تأسيس کرده که ضمن آموزش هاي ويژه براي توسعه، مباحثي همچون توانايي ها و انگيزش افراد را نيز در برگيرد.
هر چه اصول و معيارهاي کارآفريني در يک جامع نهادينه تر باشد، توانايي آن جامعه براي تربيت و جذب کارآفرينان،سرمايه ها، مغزها و نورآوري ها بيشتر، و درنتيجه شتاب رشد اقتصادي و اشتغال و امنيت اجتماعي براي شهروندان افزون ترخواهد شد.

چکيده

«کارآفريني»که در واقع فرآيند تأسيس يک شغل برمبناي يک فکر و يک ايده ي نو است.راهبردي است براي حل مسأله ي اشتغال و ايجاد و خلق عرصه هاي نويت در جهت رشد و پويايي و توليد ثروت در جامعه، که با توجه به اهميت کليدي آن در اقتصادهاي نوين، کشورهاي گوناگون مجدانه برنامه هاي مفصلي را براي بسط چنين فرهنگي درجامعه ي خود تدارک ديده اند.
اين نوشتاردرپي آن است تا با بررسي و تجزيه و تحليل برخي از معيارها و اصول کارآفريني درآموزه هاي نبوي در جهت ثمربخشي کارآفريني، که برپايه ي باورها و ارزش ها و روش ها و شيوه هاي خاصي استوارشده است، بپردازد،و درنتيجه ي راهبردها و رهيافت هايي را در جهت ايجاد فرصت هاي شغلي و توليد ثروت و بهبود شرايط اقتصادي براي نظام اسلامي بيابد.

مقدمه و طرح مسأله

در ميان عوامل توليد،کارجايگاه ممتازي دارد، به ويژه که با انسان و اراده ي او سروکار دارد.ازاين رو، مي تواند جهت گيريهاي مختلف و متفاوتي داشته باشد.جهت گيري هاي متفاوت، آثارفردي و اجتماعي متفاوتي نيز درسطح هر جامعه برجاي خواهد گذاشت.به همين دليل ضرورت دارد جهت گيري هاي مطلوب دراين امرشناخته شود.به نظر مي آيد مهم ترين جهت گيري ها توجه به استراتژي توسعه ي کارآفريني است که در برنامه ي چهارم توسعه نيز بر آن تأکيد شده است.
از يک سو،مسأله اي که در برآوردهاي آماري اشتغال را با نارسايي مواجه کرده است، وجود نوعي «بداشتغالي»است که در برخي موارد، افزايش اشتغال به قيمت افزايش بيکاري پنهان و هم جهت با بداشتغالي و ناديده گرفتن تخصيص بهينه بوده است.
ازديگرسو،بيکاري يک مسأله اي اجتماعي و نشان دهنده ي اتلاف انرژي نيروي انساني است.از اين رو از جمله دلايل توجه به توسعه ي کارآفريني، مي توان به قدرت آن در ايجاد کسب و کارهاي جديد با ارزش افزوده ي بالا، توسعه ي کسب و کارهاي موجود،افزايش درصد استفاده از ظرفيت هاي بدون استفاده ي توليد و به تبع آن رشد اقتصادي و رفاه اجتماعي،کاهش نرخ بيکاري، افزايش سرانه ي توليد و عدالت اجتماعي، که از مهم ترين دغدغه هاي نظام اسلامي به شمار مي آيد، اشاره کرد.

تعريف کارآفريني:

کارآفريني،فرآيند پذيرش مخاطرات و پيامدهاي تأسيس کسب و کار بر مبناي انديشه ها و ايده هاي است که نتيجه ي آن ايجاد فرصت هاي شغلي و بهبود شرايط اقتصادي و ارتقاي توانمندي جوامع خواهد بود.به عبارت ديگر کارآفريني فرآيند ايجاد ثروت و هدايت خلاقانه ي منابع، خلق سازمان يا سازمان هاي جديد و نيزتوسعه ي موقعيت هاي اقتصادي و روش اداره و مديريتي است که فرصت ها را کنترل و تعقيف کرده و به عنوان شيوه اي عالمانه اززندگي، با درک ظرفيت هاي بلااستفاده، زمينه را براي بهره گيري از آن فراهم مي سازد، و براي رسيدن به آرمان رشد اقتصادي رفاه اجتماعي به وسيله ي افزايش سرانه ي توليد کاهش نرخ بيکاري به جريان ها و شريان هاي اقتصادي کمک هاي شايان توجه و مؤثري مي کند.

تأثير آموزه هاي ديني در تقويت فرهنگ کارآفريني

به نگرش ها و باورهاي ذهني و ساختاري پذيرفته شده،توسط افراد يک جامعه يا سازمان، نسبت به کار،فرهنگ کار آن جمع مي گويند.برمبناي اين تعريف، فرهنگ کارآفريني عبارت است از:مجموعه ي ارزش ها، باورها و دانش هاي مشترک و پذيرفته شده ي يک گروه کاري در انجام فعاليت هاي معطوف به توليد و يا ايجاد ارزش افزوده.حال با توجه به اين تعريف مي توان چنين نتيجه گرفت که باورها و اعتقادات ديني درتقويت و تضعيف فرهنگ کارآفريني تأثير به سزايي دارند.
ازآموزه هاي ديني براي تبديل کارآفريني به فرهنگ و پيوند آن با هنجارهاي اجتماعي مي توان از ابزارهاي معنوي تشويقي و تنبيهي فراواني استفاده نمود.برخي از اين آموزه ها،که در احاديث و روايات بيانگر ابزارهاي تشويقي هستند، در ادامه مورد بررسي قرارمي گيرند.

کارآفريني به عنوان تکليف و وظيفه

کار و تلاش درنگرش ديني براي تأمين نيازهاي فردي و اجتماعي ضرورتي اجتناب ناپذيراست که تمامي لحظات زندگي را در بر مي گيرد.از اين رو، در آموزه هاي ديني از آن به عنوان وظيفه و تکليف ياد شده است.پيامبرعظيم الشأن اسلام (ص)دراين باره مي فرمايد:«طلب الحلال فريضه علي کلي مسلم و مسلمه»؛ طلب کردن روزي حلال بر هرمرد و زن مسلمان واجب است.و نيزمي فرمايد:«طلب الکسب فريضه بعد الفريضه»

کارآفريني به عنوان جهاد در راه خدا

درآموزه هاي ديني کارآفرين مانند جهادگري دانسته شده است که در صحنه ي کارزار با دشمنان خدا به نبرد پرداخته و ازحريم دين دفاع مي کند.به تعبير پيامبر عظيم الشأن اسلام (ص)«الکاد في عياله کالمجاهد في سبيل الله»؛ کسي که براي تأمين زندگي خانواده ي خود کار و تلاش کند همچون مجاهد در راه خداست.
اميرالمؤمنين علي (رض)نيزدراين باره مي فرمايد:«ما غدوه احدکم في سبيل الله باعظم من غدوته يطلب لولده و عياله مايصلحهم»؛ درآمدن شما صبحگاهان براي جهاد در راه خدا،ازدرآمدن آن کس که براي تأمين زندگي خانواده ي خود تلاش مي کند بالاتر نيست.

کارآفريني وسيله ي سعادت

به طور کلي انسان درنگرش ديني آميزه اي از عقيده، فکر و انديشه، کار و تلاش است که سعادت و رستگاري خود و جامعه را در کارشايسته و بايسته مي داند.براين اساس است که قرآن کريم ايمان به همراه عمل صالح را وسيله ي رستگاري مي داند.درتعاليم علوي،چه دور دانسته شده که انسان با اراده ي سست،و گرايش به بيکاري و خوش گذراني به سعادت دست يابد.بلکه در اين تعاليم سعادتمندي در آن دانسته شده است که انسان به انجام کارهاي ارزنده نايل شود.

کارآفريني وسيله ي عزت نفس

کار و تلاش سازنده براي اصلاح و ساماندهي زندگي فردي و اجتماعي امري ضروري و اجتناب ناپذير است؛ چنان چه در راستاي تعالي ارزش ها و عزت فردي و اجتماعي،کار و تلاش و خلاقيت و نوآوري، عرصه ي نمايش عزت و قدرت يک جامعه است.ازاين رو،اسلام اجازه نمي دهد انسان در صورت امکان حتي در سخت ترين شرايط از کار و تلاش و سازندگي دست بردارد و در نتيجه عزت و آبروي خود را زيرسؤال ببرد.به تعبير پيامبر عظيم الشأن (ص): «لو ان رجلا اخذ حبلا فياتي بجزمه حطب علي ظهره، فيبيعها فيکف بها وجهه، خير له من ان يسأل»؛ اگرانسان ريسماني بگيرد، پشته اي هيزم را بر دوش کشد و آن را بفروشد و از اين رهگذر نيازهاي زندگي خود را برآورد، بسي بهتر است از اين که از ديگران درخواست کمک کند.

کارآفرينان در رديف انبيا

ايمان بي بهره از تلاش سازنده ادعايي است خالي از معني و ارزش بدين جهت، بهترين ها و شايسته ترين ها، که انبياي الهي (ع)هستند،پيشتازان وادي کار و تلاش و کوشش اند.براين اساس است که درنگرش نبوي «من اکل من کديده، کان يوم القيامه في اعداد لانبياء و ياخذ ثواب الانبياء»؛ هرکس از دسترنج خود بخورد،روز قيامت در شمار انبيا خواهد بود.
همان طور که ديده مي شود در آموزه هاي اسلامي با نگرش تکليفي به کار و کارآفريني و جهاد خواندن آن، «انگيزه ي کارآفريني را بالا برده است؛ همچنان که از طريق مبارزه با بيکاري،به احيا و تقويت «فرهنگ کار و کارآفريني» اقدام کرده است.
احاديث و رواياتي که به بيان ابزارهاي تنبيهي در جهت تقويت فرهنگ کارآفريني پرداخته اند،به طورخلاصه، در ادامه مورد بررسي قرار مي گيرند:

دوري ازرحمت خدا

در نگرش ديني،زيست گوارا و رحمت الهي شامل حال فرد و جامعه اي مي شود که تمامي اعضاي آن به کار وتلاش سازنده دست يازند و درهيچ زماني از سعي و تلاش و کوشش بازنايستند.در غيراين صورت از رحمت الهي به دور و مورد لعن و نفرين قرار مي گيرند.درحديث نبوي است:«ملعون من القحي کله عن الناس»؛ هر کس بارزندگي خود را بر دوش ديگران گذارد از رحمت الهي به دور است.
امام باقر(رح)، کلامي از موسي بن عمران (رح)اين گونه نقل مي کند که موسي بن عمران (رح)ازخداي سبحان سؤال کرد:پروردگارا از کدام يک از بندگانت بيشتر نفرت داريد؟ خداوند فرمود:آن کس که شب هنگام چون مردار است، و روز بيکار.
تضييع حقوق ديگران در آموزه هاي ديني کسي که درپي کسب و کار و تلاش و کوشش نيست، و به بيکاري و بي عاري و سستي و تنبلي عمر خود را سپري مي کند، تضييع کننده ي حقوق خود و ديگران است.ازاين رو، پيامبرعظيم الشأن اسلام (ص)با نهي از داشتن چنين خصلتي مي فرمايد:«يا علي ...اياک و خصلتين:الضجر و الکسل ،فانک ان ضجرت لم تصبرعلي حق، و ان کسلت لم تود حقا».جعفر صادق (رح)نيزدراين باره مي فرمايد:«اياک والضجر و الکسل، انهما مفتاح کل سوء انه من کسل لم يود حقا، و من ضجر لم يصبر علي حق».علي (رض)«من اطاع التواني، ضيع الحقوق»؛آن کس که به کاهلي و سهل انگاري گردن نهد حقوق ديگران را ضايع مي سازد.

فساد و تباهي

اراده ي الهي برکار و تلاش سازنده و فعاليت انسان ها در زندگي دنيوي آنان تعلق گرفته است.چه اين که حتي آفرينش مرگ و حيات نيز براي سنجش سعي و تلاش هاست؛ «الذي خلق الموت و الحياه ليبلوکم ايکم احسن عملاً».براين اساس، صلاح و سداد زندگي به کار و تلاش وکوشش بي وقفه بستگي دارد؛ همچنان که فساد و تباهي درزندگي فردي و اجتماعي در پي سستي و بيکاري به وقوع خواهد پيوست.به تعبيرامام صادق (رح)«الکسل يضر بالدين و الدنيا»؛ کاهلي و تنبلي به دين و دنياي انسان آسيب مي رساند.آن حضرت (رح) بيکاري را عالم فساد و تباهي مي داند؛«ان يکن اشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده».

فقرو نابساماني

به طور کلي توسعه و رشد در گرو کار و تلاش و سعي و کوشش است. جامعه اي که از تلاش و کوشش و سخت کوشي روي گردان است، چاره اي جز پذيرش فقرو بدبختي نخواهد داشت.علي (رض):من لم يصبر علي کديده، صبرعلي الافلاس»؛ فرد و جامعه اي که نتواند ازکار و تلاش خود حيات اقتصادي و اجتماعي خود را سامان دهد سرانجام پذيراي تهيدستي و فقر و نابساماني خواهد شد.

ایدهٔ ایجاد پول واحد اسلامی اولین بار از سوی مالزی در دهمین اجلاس سران كشورهای عضو سازمان كنفرانس اسلامی مطرح شده است. برخی از سیاست‌مداران ایجاد ایجاد پول واحد اسلامی و اتحادیه کشورهای اسلامی را تواماً مطرح می‌کنند. اسلام‏گرایان تركیه نیز از مبلغان این طرح هستند.

1. معایب و مزایا

این پیشنهاد مورد نقد برخی اقتصاددانان قرار گرفته است و برخی از معایب و مزایای این طرح مطرح شده، که چندی از آنها را در زیر می‌آید.

1. ارتقای مبادلات تجاری - اقتصادی میان کشورهای اسلامی
2. تعمیق همکاری های اقتصادی - تجاری، رفع موانع گمرکی و حل مشکلات پولی - مالی پیش روی
3. پول واحد یکی از ساز و کارهای پولی و مالی برای تشکیل بازار مشترک اسلامی است.
4. همسویی و همنوایی در قبال بازار مشترک اسلامی
5. بهبود پیشرفت اجتماعی و اقتصادی به صورت متعادل و پایا، ایجاد اتحاد اقتصادی و در نهایت پول واحد
6. پیشبرد اهداف اقتصادی و مالیه اسلامی، از طریق به گردش درآمدن پول واحد اسلامی با هدف بنیان‌گذاری بازارهای پولی و سرمایه و توسعه ابزارها برای تسهیل جریانهای مالی جهانی و منطقه‌ای

اقتصاددانان معتقدند که با توجه به اقتصاد متفاوت و ناهمگن کشورهای اسلامی اجرای یکباره این طرح در تمام کشور های اسلامی ممکن نیست و بایستی ابتدا در کشورهایی که اقتصادی نزدیک به هم دارند، مانند کشورهای حوزه خلیج فارس ( کشورهای صادرکنند نفت) پیاده گردد.

2. نام واحد پول اسلامی

مالزی در دهمین اجلاس سران كشورهای عضو سازمان كنفرانس اسلامی دینار را به عنوان نام برای این واحد پولی پیشنهاد کرد. علت انتخاب نیز آن است که درهم و دینار تنها واحد های پولی است که درقرآن از آن نام برده شده.

• « وَ مِنْهُمْ منْ اِنْ تَأْمَنْهُ بِدینارٍ لا یُؤدِّهِ اِلَیْكَ اِلاّ ما دُمتَ عَلَیْهِ قائِماً» (آل عمران / 75)

(بعضی از آنان [اهل كتاب] كسی است كه اگر او را بر دیناری امین شماری، به تو باز نگرداند، مگر همواره بر سر او بایستی).

• «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَة» (یوسف / 20)

(و او[یوسف]را به بهایی ناچیز، درهمی چند فروختند).

• «فَابْعَثُوا اَحَدَكُمْ بِوَرَقِكُمْ هذِهِ الِیَ الْمَدینَةِ، فَلْیَنْظُرْ اَیُّها اَزْكی طَعاماً» (كهف / 19)

([یكی از اصحاب كهف به دیگران گفت:] یكی از خود را با «وَرِقتان» [درهمهایتان] به شهر فرستید، تا ببیند كدامیك طعامی نیكو دارند). طبرسی ورق را به دراهم معنا كرده است(طبرسی، 1408ق، ج 5-6، ص 706).

همچنین در روایات بسیار‌ی سخن از طلا و نقره مسكوك به عنوان دینار و درهم ، برای تعیین مقدار نصاب برای زكات و وجوب ادای آن آمده است(حر عاملی، 1391 ق، ج 6، ص92 ـ 118) از جمله ، در روایاتی حداقل نصاب پول نقره را 200 درهم، و معادل ارزش آن از طلا 20 مثقال تعیین شده است(حر عاملی، 1391 ق، ج 6 ص 92، حدیث1). در روایتی، اصل مال درهم اعلام شده، آمده است:" هرچه از درهمها از طل یا سایر كالاها، اموالی هستند كه در زكات و دیات به درهم باز می‌گردند " ( حر عاملی، 1391ق، ج 6 ، ص 93، حدیث3). و چون در عصر پیامبر هر دینار برابر 10 درهم بود، حداقل نصاب طلا برای زكات، 20 دینار اعلام گردید(حر عاملی، 1391 ق، ص 93، احادیث 4ـ6).

3. پول واحد شورای همكاری خلیج فارس(پول واحد عرب )

6 كشور عضو شورای همكاری خلیج فارس كه شامل كویت ، عربستان سعودی ، بحرین ، قطر ، امارات و عمان هستند توافق كردند كه دینار عربی را به عنوان پول مشترك در این كشورها انتخاب كنند این تصمیم به دنبال ملاقات روسای بانك‌های مركزی این 6 كشور اتخاذ شد پول واحد عرب از اول ژانویه سال 2010 وارد بازار خواهد شد .

7ـ نظام "لیبرال ـ سرمایه‏داری" و محیط زیست
محیط زیست و بیماریهای آن، و زیانها و ویرانگریهای تمدن صنعتی نسبت به"زیست بوم"، براندیشمندی پوشیده نیست؛ بگونه‏ای که متخصصان، کره زمین را چون بیماری می‏دانند که دچار بیماریهای فراوان گشته است. بیماریهایی که در کالبد آن نفوذ کرده و ژرفای آن را بیمار ساخته و حتی فضا و هوای شناور بر سطح آن را آلوده کرده است. منابع آبی زیر زمینی، آلوده گشته و ریه زمین، یعنی جنگلها و اکسیژن سازان را به‏نابودی کشیده است. منابع و ذخائر نهفته در درون آنرا به‏پایان نزدیک کرده و بسیاری از گونه‏های گیاهی و حیوانی را به‏دست نابودی سپرده است. دریاها با همه بی‏کرانگی، آلوده گشته و ماهیها و جانداران آن، رو به‏کاستی‏های فاحش گذارده است. بیماریهایی که دهها هزار سال زمان لازم دارد تا شاید مداوا شود. وضع چنین است که قرآن فرموده است:
ظهر الفساد فی‏البرّ و البحر بماکسبت ایدی النّاس لیُذیقهم بعض الّذی عملوالعلّهم یرجعون: به‏سبب اعمال مردمان، فساد درخشکی و دریا آشکار شد تا به‏آنان جزای بعضی از کارهایشان را بچشاند، باشد که باز گردند.
نظام سرمایه‏داری، معیار کار خویش را براصل به‏ظاهر سازنده و اقتصادی، بنا نهاده است.
اصلِ: «رشد تولید برای رشد مصرف» و «رشد مصرف برای رشد تولید».
همه مشکلات زیست محیطی ما، در پرتو همین اصل پدید گشته است. گردونه ویرانگر "رشد مصرف و رشد تولید" بدون در نظر گرفتن شرایط محیطی، انسانیت کنونی را به مغاک تیره‏بختی افکنده و کره زمین را به‏محیطی آلوده و بیمارگونه تبدیل کرده است.
«یکی از عواملی که در ایجاد وضعیت فعلی موثر است، دیدگاه اقتصادی کوته‏بینانه‏ای است که در جهان رواج دارد. این دیدگاه که در مجلات و روزنامه‏های اقتصادی غرب به‏خوبی می‏توان آن را مشاهده کرد، از درک ظرفیت تحمل نظامهای اکولوژیک غافل است و تمام روندهای اقتصادی جهان را به‏تغییراتی در تقاضا و درآمد و پس‏انداز و سرمایه‏گذاری و رشد اقتصادی و اشتغال و غیره مربوط می‏داند و مسئله محدودیتهای اکولوژیک و رشد و توسعه را در نظر نمی‏گیرد. راهنمای اقتصاد دانان، شاخصهای اقتصادی است و آنان روندهای آینده را براساس آماری که از گذشته دارند، پیش‏بینی می‏کنند بدون اینکه به‏محدودیتهای طبیعی موجود بر سر راه توسعه، توجه کنند. از نظر آنان رشد تکنولوژی، همه مسائل را حل خواهدکرد ...» «... در واقع از این دیدگاه نمی‏توان گفت که اقتصاد بشر، پیشرفت کرده است بلکه این اقتصاد به‏نوعی کسر بودجه مخفی، دچار گشته است. بشر با از بین بردن جنگلها و استفاده بیش از حدّ از چراگاهها و منابع آب شیرین، تولید خود را بطور مقطعی افزایش داده اما توان باروری و آینده تولید را به‏خطر انداخته است ...»(2) «... سهمگین‏ترین گزندی که به‏تمامیت و سلامتی این سرمایه بیولوژیک وارد می‏شود؛ از جانب خود تکنولوژی است. تکنولوژی، ماهیت «خودمنهدم کنننده»اش را در اثرات سوئی که بر محیط زیست می‏گذارد، بروز می‏دهد ...» «... هرگز تمدنی، ابزاری چنین ویرانگر که نه تنها یک شهر بلکه یک کره را بتواند بدین وسعت به‏ویرانی کشد، خلق نکرده بود و همه اقیانوسها به‏علت حرص یا از سهل‏انگاری بشر، بدین‏صورت، مسموم نشده و همه موجودات زنده، یک شبه از بین نرفته بودند. هرگز بخاطر معادن سطح زمین اینطور وحشیانه زخم برنداشته بود. هرگز در گذشته، افشانه‏های گیسو تا بدین حدّ، جوّ را از گاز اُزُن، تهی نکرده بود و افزایش حرارت، آب و هوای کره زمین را تا به‏این حدّ مورد تهدید قرار نداده بود...»
اگر نظام لیبرال ـ سرمایه‏داری، از سودجوییها و افزونخواهیها و «هل من منرید» گوییهایش دست بردارد و سلطه خویش را بر فرهنگها، ملتها، آداب و رسومها و هنرها حتی علم و اندیشه‏ها نیز بردارد، و انسانیت را به‏خودش و فطرتش واگذارد، انسان راه زندگی خویش را می‏یابد و از اینهمه مصرف و اسراف که علت آلودگی و تمام شدن منابع است، دوری می‏گزیند و راه میانه‏روی و اندازه‏داری و بسندگی را در پیش می‏گیرد؛ لیکن زیست اشرافی و سرمایه‏داری، و تبلیغ این نوع زندگی که باعث رونق مصرف و بازار کالاهای صنعتی است، مانع حرکت فطری و زندگی طبیعی انسانهاست.
«... چیز دیگری را که در غرب، ناخوشایند می‏بینیم، موضوع تبلیغ کالا و بازاریابی است. تبلیغات تجاری با استفاده از بلاهت بشری، به‏صورت هنری مستظرفه درآمده است. در حالی‏که دو سوم جمعیت دنیای کنونی، محتاج ابتدایی‏ترین حوائج زندگی هستند، به‏ضرب تبلیغات، کالاهای غیر لازم را به‏خود مردم می‏دهند. این یکی از وجوه زشت جامعه متمدن است ...»
براستی این تعبیر «فرانسوا پیرو» اقتصاد دان فرانسوی، درباره راهکارهای سرمایه‏داری، از ژرفایی و بینشگرایی شگرفی برخوردار است:
«نظام سرمایه‏داری، می‏ساید و فاسد می‏کند. سرمایه‏داری، مصرف کننده عظیم عصاره زندگی است، عصاره‏ای که سرمایه‏داری، تمایلی به‏قوام آن ندارد...»
راه‏کارهای تباه‏کارانه "لیبرال ـ سرمایه‏داری" و زیست مسرفانه مال‏اندوزان در زمین، برخلاف سنّت آفرینش و سلامت زمین و قانونمندیهای الاهی حاکم برآن است. قرآن، سرمایه‏داران را باخصلتهای ضدّ انسانی و زیست بوم‏ستیز آنان، یاد می‏کند چون: «مسرفان» و «مترفان»، و این روشنگر آن حقیقت است که اسرافکاری و تضییع و تباهسازی موادّ و منابع، خلاف قانون الاهی و حیات سالم انسانی است. کاری که شیوه جدایی‏ناپذیر "سرمایه‏داری" است. پس این اسراف و اتراف و شادخواری است که جامعه بشری را به‏تباهی می‏کشد.
اتراف، فراخی و زیاد داشتن نعمت است ... و «مترفون» یعنی کسانی که نعمت و مکنت گسترده دارند و از انواع امکانات رفاهی و مصرفی بهره‏مندند پس قرآن کریم، با به‏کار بردن واژه «مترفون» و «مترفین» و مشتقّات آن، زندگی گروه تنّعم پرست خوشگذران را به‏همراه آثار بدِ اینگونه زندگی، به‏سختی مورد نکوهش قرار می‏دهد.
و اذا اردناان نهلک قریةً امرنا مترفیها ففسقوافیها ...: هرگاه بخواهیم مردم سرزمین (قومی) را نابود کنیم، توانگران شادخوار را (به عبادت و عدالت) امر می‏کنیم، پس آنان به‏فسق کردن او نافرمانی و کجروی) می‏پردازند (و سبب نزول عذاب می‏شوند)...
قرآن کریم با بکار بردن این دو واژه، نوع زیست ویرانگر این طبقه را روشن می‏سازد و آثار زیانبار محیطی آن را گوشزد می‏کند.
آمارها زبان گویایی دارد:
«به پیش‏بینی برنامه «فین اشتاین» برای گرسنگی جهانی در دانشگاه براون، اگر جمعیت جهان را عمدتا با دانه و سبزی تغذیه کنیم، در حال حاضر، غذای کافی برای تأمین کالری موردنیاز شش میلیارد نفر که به‏توصیه سازمان، روزانه 2350 کالری برای هر فرد است، وجود دارد ... از 145 میلیون تن دانه‏ای که به‏حیوانات خورانده می‏شود، فقط 21 میلیون تن گوشت، جوجه و تخم‏مرغ تولید می‏شود. چه اتلاف خارق‏العاده‏ای از خاک، آب، کود، حشره‏کش و انرژی!! و تمام اینها برای چه؟ برای افزایش حمله‏های قلبی، فربهی و سکته و ... چنین زندگی مسرفانه‏ای ، دلیل عمده کاستی لایه اوزن، گرم شدن کره زمین، آلودگی هوا، آب و خاک و ... است. هر آمریکایی، بیست تا صد برابر هر یک از ساکنان جهان سوم، تولید آلودگی می‏کند و نوزادان ثروتمند امریکایی، هزار بار بیش از همتایان خود در بنگلادش یا پاکستان موجب آلودگی می‏شوند. شهروندان کانادایی نیز از این شیوه زندگی افراطی همسایه جنوبی خود تقلید می‏کنند و اغلب شهروندان کشورهای پیشرفته نیز همین روش را دنبال می‏کنند...»
یاد کردیم که قرآن کریم، مال‏اندوزان افراطی را با صفت "اسراف" یاد می‏کند و انسانها را از پیروی از شیوه عمل و تفکر آنان باز می‏دارد:
«ولا تطیعوالمسرفین‏الذین یفسدون فی الارض ولایصلحون: دستور اسراف کنندگان را اطاعت مکنید. همآنان که در زمین فساد می‏کنند و به‏اصلاح نمی‏پردازند.
جالب توجه فراز پایانی این آیه است: «ولایصلحون». و این، ضرورت ارتباط اسراف و فساد را آشکار می‏سازد. یعنی هیچ جامعه و فرد اسرافکار و مصرفگرایی نمی‏تواند به‏صلاح و آبادی و بهینه‏سازی و استفاده بهینه از کالاها و مواد، دست یابد بلکه ناگزیر مصرفگرایی مسرفانه، ویرانگر منابع و زیست بوم است همچنین ویرانگر اخلاقهای انسانی است زیرا که انسانها را در تمام دوران زندگی، به‏لذّتجویی و کاموری و شادخواری افراطی مال‏اندوزانه سوق می‏دهد و از تلاش و کوشش برای دستیابی به‏ارزشهای والای معنوی و انسانی باز می‏دارد. باری، این روشهای افراطی، برخلاف سنّتهای الاهی است.
قرآن، آدمیان‏رابه آبادانی زمین فراخوانده است:
... هوانشأکم من الارض و استعمرکم فیها... او شمار را از زمین پدید آورد و خواست تا به‏آبادانی آن بپردازید...
نظام لیبرال ـ سرمایه‏داری، با مصرفگرایی شخصی و رواج آن در سطح اجتماعات، به‏ویرانی و تخریب زمین و منابع آن دست می‏زند حال آنکه قرآن کریم، زمین را مهد (گهواره) و مستقر آرامگاه و«قرار» (مکان امن و آرامش) نامیده است:
الّذی جعل‏الکم الارض مهادا ... کسی است که زمین را آرامگاه (گهواره و بستر) شما ساخت ...
اللّه الّذی جعل لکم الارض قرارا خداست که زمین را قرارگاه شما ساخت ...
... و لکم فی‏الارض مستقّر و قرارگاه و جای برخورداری شما تا روز قیامت در زمین است.
لیکن "سرمایه‏داری"، امنیت حیاتی انسانها را در این بستر مناسب، دچار مخاطره جدی ساخته است.
امام صادق «ع»، درباره ریشه‏ها و علل فسادهای زاده از سرمایه‏داری می‏فرماید:
«... و هذا الفساد یتولّد مِن طول الامل و الحرص و الکبر، کما اشار اللّه عزّ و جّل فی قصة قارون فی قوله: «ولاتبغ الفساد فی الارض ان اللّه لایحب المفسدین» کانت هذه الخصال من صنع قارون و اعتقاده و اصلها من حبّ الدنیا و جمعها ... ... و این فساد از آرزوی دراز و آزمندی و تکبر نتیجه می‏شود که خدای بزگ در داستان قارون از آن خبر داده است: «در زمین به‏تباهگری می‏پرداز، که خداوند تباهگران را دوست نمی‏دارد» و این خصلتها (آرزوی دراز، آزمندی و تکبر)، همه در قارون بود و ریشه آنها دوستی دنیا و مال‏اندوزی برای دنیاست...
آری این آزمندی و دنیاطلبی مال‏اندوزان است که به‏زیاده‏رویها و تجاوزگریها به‏حریم انسانها و حریم طبیعت می‏انجامد و عصاره زندگی را می‏مکد. و در کوتاه سخن اینکه:
سرمایه‏داری به‏مسئولیت خویش در برابر طبعیت پاینبد نمی‏ماند و در برابر مواهب الاهی متعهدانه رفتار نمی‏کند.
امام علی«ع»:....اتّقوا اللّه فی عباده و بلاده، فانّکم مسؤولون حتی عن‏البقاع والبهائم درباره محرومان و شهرها از خدا بپرهیزید، زیرا که شما مسئول هستید حتی درباره آبادیها و حیوانات.
این تعهدی دینی است که حتّی به‏گونه‏های حیوانی نباید ظلم شود و آبایها نباید تخریب گردد و منابع حیاتی نباید بیرحمانه و بدون ملاحظات انسانی، مصرف شود.
8ـ آینده "سرمایه‏داری"
جامعه انسانی، چون دیگر بخشهای هستی، قانونمند است و از معیارها و ضوابطی پیروی می‏کند و فرازگرایی یا نشیب‏گرایی آن علل و اسبابی دارد و این چگونگی در همه اجتماعات انسانی و همه دوره‏های تاریخ وجود داشته است و صعود و سقوط ملتها و تمدنها در چارچوب اصول و قوانینی رخداده است و هیچ پدیده‏ای در اجتماعات و امتها، بی‏علت و بی‏جهت و از سر تصادف، پدید نگشته است.
نه پایداریها، توانمندیها، استواریها، شکوهها و تمدن‏سازی‏های بزرگ بی‏علت بوده است، و نه ضعفها، سستی‏ها، هرج و مرجها و نشیب‏گرائیها، بدون علل یا عواملی بوقوع پیوسته است.
حاکمیت ضوابط و قوانین بر جریان پیدایش ملتها و ظهور تمدنهاست که تاریخ را به‏صورت دانش و علم درآورده، و شناخت قوانین و اصول آن را درس‏آموز آیندگان ساخته است.
علل و عوامل پایداری و زوال ملتها، در درون اجتماعات و در ژرفنای روان انسانها قرار دارد و در عینیت زندگی و در ماهیت روابط اجتماعی آنان نهفته است. گرچه ملتهایی در طول تاریخ، با عوامل ویرانگر خارجی روبرو گشته‏اند؛ لیکن موقعیت عوامل خارجی و مهاجم، همواره در گروه زمینه‏های درونی و تلاشی و انحطاط‏گرایی داخلی بوده است، و عوامل خارجی آنگاه که در درون و متن جامعه‏ها زمینه یافتند، توانستند به‏درون رخنه کنند و کاری از پیش ببرند و جریانها را دگرگون سزند و دفتر تمدن یا ملتی را ببندند.
اکنون با نگاهی بینشگرا در تمدن صنعتی و جامعه سرمایه‏داری کنونی، روشن می‏گردد که دارد از درون می‏پوسد و رو به‏زوال و نیستی می‏گذارد. نظام "سرمایه‏داری"، افراد انسانی را از درون پوچ و بی‏انگاره ساخته است و هسته اصلی کیان اجتماعی را تباه کرده و از جوهر مقاومت، سخت‏کوشی، شکیبایی، باورمندی، ارزشگرایی و فداکاری، تهی ساخته است.
افزون‏طلبی و زیاده‏خواهیهای مرزنشناس نظام لیبرال ـ سرمایه‏داری، نخست، موضوعی انسانی است که در اندیشه و درون انسانها نفوذ می‏کند و انسانها را از باطن، به‏گرایشهای مادّه پرستانه دچار می‏سازد. این دگروار شدن ماهیت انسانها و تحریف معیارهای انسانی در جامعه سرمایه‏داری، عامل اصلی و زیربنایی در سقوط تمدن لیبرال ـ سرمایه‏داری است.
شاید برخی از مکاتب اقتصادی چنان پندارند که رشد نظامهای لیبرال ـ سرمایه‏داری و نیز سقوط و متلاشی شدن آنها، تنها به‏عوامل مادی بستگی دارد و عامل انسانی و چگونگی تفکرات آنها را در آن تأثیری نیست؛ لیکن موضوع براساس «تصور اسلامی»، مستند به‏اموری است که عقیده انسان و تصور او از جهان و تغییری که در نفوس بشری حاصل می‏شود، از جمله آنهاست. آزمندیهای نظام سرمایه‏داری و متضاد ویرانگر آن، از خواستهای "سرمایه‏داری" حاصل می‏شود، و خاستگاه این طلب و خواست، نفس شخص طالب و اخلاق انسانی اوست که با فرهنگ و تصور او از انسان و جهان هدف زندگی وابستگی دارد.
اکنون در این بخش و در فراخور بسیار محدود آن، به‏برخی اصول و معیارها در جامعه و تمدن کنونی اشاره می‏شود و وضعیت جامعه‏های "سرمایه‏داری" ارزیابی می‏گردد:
1ـ عدل ستیزی
نظام سرمایه‏داری، به‏اصل "عدالت"، پشت کرده و به‏ظلم و باطل روی آورده است و از همین نقطه نخستین است که اسباب زوال و نابودی خویش را دارد فراهم می‏آورد؛ زیرا اجتماعی که "عدالت محور" نبود و بیداد و باطل، سراسر آن را انباشته و حق و حقوقها پایمال گردد، اجتماعی است از درون، متلاشی و بدون آینده‏ای روشن.
اصل عدالت در تفکر اسلامی، قانون عام حاکم بر جهان و بر جامعه‏های انسانی است:
امام علی«ع»: العدل‏اساس به قوام‏العالم عدالت پایه (و زیربنا) است که پایداری جهان به‏آن بستگی دارد.
در این کلام، از معیار عمومی و قانون عام به‏کار رفته در کائنات، سخن رفته است و آن، قانون "عدل" و نهادن هر چیز در جای مناسب خود است.
امام علی «ع»: العدل قوام‏البریّة عدل مایه پایداری مردمان است.
در این کلام، عدالت اجتماعی، مطرح شده و "عدل" به‏عنوان محور و ضابطه تشکیل جامعه انسانی و مایه استواری زندگی مردمان یاد شده‏است.
روابطی، عادلانه است که جامعه را به‏صورت «ید واحدة» و واحدی منسجم و همگرا درمی‏آورد و زمینه‏های پایداری و ثبات را فراهم می‏کند. روابط ظالمانه، متلاشی کننده روابط اجتماعی و یگانگی و همگرایی است، بصورتی که همه از همه بیم دارند و نسبت به‏یکدیگر کینه می‏ورزند و هرکس در اندیشه خوردن و چاپیدن دیگری است. اینگونه روابط آکل و مأکولی چگونه می‏تواند امّتها را منسجم و یگانه و آسیب‏ناپذیر سازد.
چنین جامعه‏ای و چنین روابطی، از نوع روابط جنگل است و بقای جنگلی، بر فرض که باشد، بقای انسانی و تمدن بشری نیست. بقای جنگلی، بر اصل زورمداری و تجاوز، استوار است و تمدن تبعیض و ستم بنیاد "سرمایه‏داری" بر همین زورمداری و سلطه‏طلبی‏ها استوار گشته است. این مکانیسم و سازوکار برای مدتی می‏تواند بر جامعه بشری حاکم باشد؛ لیکن پایدار و ماندگار نیست.
و تلک القری اهلکناهم لمّا ظلموا و جلعنا لمهلکهم موعدا: مردمان آن آبادیها را هنگامی که ستم کردند هلاک کردیم، و برای هلاک کردنشان موعدی مقرر داشتیم.
2ـ انحصار طلبی و تبعیض طبقاتی
انحصارطلبی و توزیع غیر عادلانه اموال، ریشه در حسّ زیاده‏طلبی و افزونخواهی ثروتمندان دارد که آنان را به‏بیدادگری، حقکشی، ظلم و استثمار سوق می‏دهد و همین یکی از عوامل اصلی نابودی نظام سرمایه‏داری است:
امام علی«ع»: من یستأثر من الاموال یهلک هرکس در اموال، انحصار طلب باشد، هلاک گردد.
ویژه‏سازی اموال و منابع طبیعی، از عوامل مهم تقسیم نابرابر و غیر عادلانه ثروت و پیدایش جامعه تبعیض‏آمیز طبقاتی است. این تجربه همیشه تاریخ است که اجتماعاتی که دچار عدم تعادل و توازن در بهره‏مندی از مواد و کالاها شدند و به‏دو طبقه اکثریت محروم و اقلیت سرمایه‏دار، تقسیم گردید، سلامت و پایداری خویش از دست بدادند و سرانجام به‏تلاشی و سقوط کشیده شدند. نیز تجربه مکرر تاریخ است که بیشتر ناآرامیها، اضطرابها، کشمکش‏ها و جنگلها در پرتو همین جریان ناسالم در توزیع کالاها و منابع صورت گرفته و پدید گشته است.
تمام مشکلات و تنشها در جهان امروز نیز در انحصارگراییها، و ویژه سازیهای نظامهای سرمایه‏داری است. بلوک‏بندیها، ریشه در همین جریان ظالمانه دارد. تقسیم کشورها به"پیش رفته" و "عقب افتاده"، در اثر همین گردش نا سالم اموال است.
امام صادق «ع»: مثل‏الدنیا کمثل ماء البحر، کلّما شرب منه العطشان ازداد عطشا، حتی یقتله مثل دنیا همچون مثل آب دریاست که هرچه شخصی تشنه از آن بیشتر بیآشامد تشنگی او افزونتر شود، تا سرانجام تشنگی او را هلاک کند.
نظام سرمایه‏داری، با حسّ زیاده‏خواهی و اصالت دادن به‏ثروت مادی، به‏بهره‏برداری بی‏حدّ و بی‏حساب، از منابع دست می‏یازد و ویژه‏سازی اموال و منابع را شعار خود می‏سازد و این ماهیت زندگی این دنیایی است که چون نوشیدن آب دریا، جز افزایش تشنگی، نتیجه‏ای ندارد و سرانجام در پرتو سرپیچی از قانون عام حاکم بر جهان که سلامت و سعادت را در حدّ میانه، نهاده و دوری از افراط و تفریط را رمز بقا و پایداری معرفی کرده است، «سرمایه‏داری» در جهنم سوزان فزون طلبی‏های خویش نابود می‏شود.
امام باقر «ع»: مثل الحریص علی‏الدّنیا کمثل دودة الفّر، کلّما از دادت علی نفسها لَفّا، کان ابعدلها من الخروج، حتی تموت غمّا مثل حریص نسبت به‏دنیا، مثل کرم ابریشم است که هرچه بیشتر بر گرد خود بتند، بیرون آمدنش از پیله دشوارتر می‏شود، و سرانجام از اندوه در آن خواهد مرد.
نظام سرمایه‏داری، پیله و تارهایی است که به‏دست مال‏اندوزان یافته می‏شود و رشد این نظام حرکتی افتخاری است که آن را به‏سوی مرگ در میان رشته‏های خود بافته می‏داند و سبب نابودی آن و جایگزینی نظامی دیگر می‏گردد:
هاانتم هولآء تدعون لِتنفقوا فی سبیل‏الله، فمنکم من یبخل، و من یبخل فانّما یبخل عن نفسه، واللّه الغنّی و انتم الفقراء، و ان تتولّوایستبدل قوما غیرکم ثمّ لایکونو امثالکم آگاه باشید این شمایید که می‏خوانندتان تا در راه خدا انفاق کنید، برخی از شما بخل می‏ورزند؛ هرکس بخل ورزد در حق خویش (و به‏زیان خویش) بخل ورزیده است، خدواند بی‏نیاز است و شمایید نیازمندان، اکنون اگر روی بگردانید (و انفاق نکنید) شما را خواهد برد و به‏جای شما دیگران را خواهد آورد که همچون شما (بخیل) نباشند.
بخل و ترک انفاق (در اثر مال‏اندوزی و سرمایه‏داری) یکی از خویهای زشت است که در قرآن کریم، آن را سبب دوزیان بزرگ معرفی کرده‏است:
1ـ زیان شخصی، از آن جهت که نتیجه بخل، به‏خود بخیل باز می‏گردد، بنابراین عمل نادرستی است برضدّ شخص بخیل.
2ـ زیان اجتماعی، بدان جهت که بخل، موجب انحصارگرایی است و این، زمینه ظلم و تبعیض و عدم توزیع اموال در سطح جامعه شده و اینها موجب تغییر نظام اجتماعی و نابودی نظام موجود می‏گردند.
باری براثر انحطاط اخلاقی (در بعد شخصی) و ویژه‏سازیها و انحصارطلبی‏های سرمایه‏داری (در بعد اجتماعی)، انسانهای گرفتار در دام آن، هم سقوطی انسانی می‏یابند و از خدا باوری و انسانگرایی و دیگر دوستی، روی برمی‏تابند و به مال‏اندوزی روی می‏آورند و هم سقوطی اجتماعی؛ چون پیامد حتمی این گرایش‏های روحی در سرمایه‏داری، سقوطی اجتماعی است و به‏تعبیر قرآن، نتیجه آزمندی و سودپرستی، «استبدال اجتماعی» است. یعنی امّت و تمدنی که تحت سلطه انگیزه‏های سودپرستانه سرمایه‏داری قرار گیرد، تعادل و توازن جامعه را برهم زده و پایداری آن را بطور جدی دچار مخاطره ساخته است.
آیه دیگری نیز این حقیقت انکارناپذیر را چنین تبیین می‏کند:
... و انفقوا فی سبیل الله ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکة ... در راه خد انفاق کنید و خود را به‏دست خود به‏هلاکت نیندازید.
هلاکت و نابودی، زاده از ترک انفاق و توزیع ثروت در سطح جامعه است که شیوه و روش سرمایه‏داری است.
پس اینکه می‏نگریم پیامبر بزرگوار اسلام، نگران آینده امت خویش است و از آن بیم دارد که گرایشهای سرمایه‏داری و انگیزه‏های مال‏اندوزی در جامعه اسلامی پدید آید، و احساسهای انسانی را خاموش کند، و تعهد شناسی دینی را به‏دست فراموشی سپارد، و جامعه را به‏سوی رقابتهای نا سالم اقتصادی و حرص و آزمندی در راه افزایش سود و سرمایه، سوق دهد و انسجام و استواری جامعه را برهم زند و نظامی طبقاتی بسازد؛ از این جهت است که راه کارهای مال‏اندوزان، با یک جامعه متعادل و متوازن و عدالت بنیاد، سازگار نیست و بی‏تردید پیامبر«ص»، نگران رشد ناسالم اموال و انگیزه‏های مال‏پرستانه است؛ نه رفاه اقتصادی و توسعه یافتگی و توزیع عادلانه امکانات و منابع، که این عامل‏بقا و پایداری است چنانکه در فرازهای آغازین این نوشتار یاد کردیم. اکنون سخن والای پیامبر«ص» را در این زمینه می‏آوریم:
... فواللّه ما الفقر اخشی علیکم، و لکننّی اخشی علیکم ان یبسط لکم الدّنیا کمابسطت علی من کان قبلکم، فتنافسوها کماتنافوها، و تهلککم کما اهلکتهم ... سوگند به‏خدا که از فقر برای شما ترسی ندارم، لیکن از آن می‏ترسم که دنیا چندان بر شما گسترده شود که برای پیشینیان شما گسترده شده بود (و مانند آنان در ناز و نعمت فرو غلتید)، و همچون آنان به‏رقابت و همچشمی بپردازید، و چنان هلاکتان کند که آنان را هلاک کرد.
«این حدیث شریف نبوی به‏ما می‏فهماند که زیانهای حاصل از تکاثر در مالیکت و اسرافگرایی در مصرف، بسی بیشتر است از زیانهای ویرانگر حاصل از فقر و بینوایی، این تعلیم ـ چنانکه از تعالیم دیگر فهمیده می‏شود ـ نمی‏خواهد زیانهای فقر و ضرورت مبارزه با آن را کم انگارد، بلکه می‏خواهد فاجعه بودن تکاثر و اسراف را یاد آور شود(2)».
این نوع گرایشهای سرمایه‏داری، خود از عوامل اصلی ایجاد فقر در جامعه نیز هست.
روشنگر مفهوم این حدیث نبوی، سخن دیگری است که از پیامبر«ص» روایت شده است:
انمااتخّوف‏علی‏امّتی‏من‏بعدی ثلاث‏خلال: ... او یظهر فیهم المال حتی یطغوا ویبطروا بر امتم پس از خود از سه چیز بیمناکم:... (سوم اینکه) مال در میان ایشان چندان فزون شود (و اهمیت پیدا کند) که طغیان ورزند و ناسپاسی کنند ...
روشن است که این مال، از آن اموال نیست که عامل قوام و استواری جامعه و سامان بخش امور مردمان و چون خون در اندام افراد است (چنانکه در آیات و احادیث دیگر آمده بود)، بلکه مقصود، مال‏اندوزی به‏شیوه سرمایه‏داری و با آن انگیزه‏ها و گرایشها و راه کارهاست که از جمله آن طغیان، سرکشی فساد و نادیده گرفتن حق و حقوق انسانهاست.
بنابراین مسائل یاد شده، برهم‏زدن تعادل و توازن در جامعه که در سایه ظلم‏گرایی و عدالت‏ستیزی سرمایه‏داری پدید می‏آید، و ویژه‏سازی اموال و منابع و محروم کردن اکثریت مردم، از عوامل مهم ناپایداری و تزلزل در جامعه سرمایه‏داری است.
3ـ «زیست بوم» ستیزی؛ آثار زیست محیطی عملکرد نظام لیبرال ـ سرمایه‏داری، موجب برهم زدن تعادل و توازن در طبیعت و منابع حیاتی آن است. این موضوع روشن ساخته است که ظلم سرمایه‏داری نه تنها متوجه جامعه انسانی است، بلکه گونه‏های حیاتی و نباتی و آبها و کانیها حتی هوا و لایه اوزن را نیز سالم و متعادل باقی نگذاشته است بگونه‏ای که:
«در دهه هشتاد همه شاخصهای حیاتی در حال سقوط بوده‏اند، و در مجموع قابلیت سکونت کره زمین کاهش یافته است».
به‏پاره‏ای دیگر از علل نابسامانیهای جامعه سرمایه‏داری در بخشهای گذشته اشاره شد. اکنون علل سقوط سرمایه‏داری را چنین می‏توان خلاصه کرد:
1ـ ظلم اجتماعی و استثمار حقوق انسانها
2ـ تقسیم جامعه به‏دو طبقه فقیر و غنی
3ـ تباه‏سازی منابع و افراط در بهره‏برداری.
4ـ آلودگیهای زیست محیطی
5ـ زیاده‏وی در کاموری و لذت پرستی
6ـ سلطه‏طلبی و شیوه‏های استبدادی
7ـ انحصارگرایی و ویژه سازی منابع و اموال
و دیگر مسائلی که به مسخ هویت انسانی و از خود بیگانگی انسانها انجامیده است که در بخش نخست این مقاله اندکی بررسی شد.
بنابراین هر گونه خوش بینی نسبت به آینده نظام لیبرال ـ سرمایه‏داری، از ساده‏اندیشی است و یا از نشناختن قوانین تخلف ناپذیر حاکم بر جهان و بر جامعه انسانی.
باری این سرمایه‏داری و با این شویه‏هایی که دارد و با ظلم و بیدادی که هر لحظه بر آن می‏افزاید، سرانجامی جز سرانجام همه ظالمان و مکذبان (حق و حقیقت) در تاریخ ندارد.
... فسیر وافی الارض فانظر و اکیف کان عاقبة‏المکذّبین پس در زمین بگردید و بنگرید که عاقبت کارِ مکذبان چگونه بوده است.
و این شکوه ظاهری و صوری، نشانگر وجود معیارهای اصولی و ضوابط قانونمند پایداری و ثبات نیست.
«... با ترقی حیرت‏انگیز تکنولوژی تخریب و انهدام، می‏توان تصور کرد که کشورهای پیشرفته سرمایه‏داری سامسون‏وار ـ دنیا را روی سرد دیگران و خودشان خراب کنند. در این صورت، سرمایه‏داری نیز از میان خواهد رفت. به‏هرحال، هرطورکه به‏موضوع نگاه بکنیم اینده سرمایه‏داری درخشان نمی‏تواند باشد» و «... این چیزی نیست که فقط ... بلکه حرفی است که روشن اندیشان جهان متجاوز از صد سال است بیان می‏دارند...» «پس از فروپاشی نظام اقتصادی و سیاسی در شوروی، تضادها و ناتوانی‏های سرمایه‏داری جهانی آشکارتر شد. افزایش فقر، بیکاری ـ تورم و تخریب محیط زیست نه فقط در سرزمینهای کشورهای عقب نگهداشته شده بلکه در درون کشورهای سرمایه‏داری استعماری، ... توسعه بازار فروش حیات انسانی که شامل خرید و فروش کودکان زنان، اندامهای انسانی و همچنین مواد مخدر، اسلحه، زباله‏های سمّی و اتمی بر طبق قوانین بازار سرمایه‏داری و همچنین زیادتر شدن فاصله سطح زندگی مردم مستعمرات در آفریقا امریکای مرکزی و جنوبی و بخش بزرگی از آسیا با بومیان کشورهای سرمایه‏داری استعماری نشان می‏دهد که سرمایه‏داری، چه در سطح محلی در کشورهای صنعتی سرمایه‏داری، چه در سطح جهانی، نه فقط قادر به‏حل مشکلات اقصادی ـ اجتماعی مردم جهان در همه اقالیم عالم نیست؛ بلکه خود به‏علت تضادهای درونی و ساختاری موجب ایجاد و تشدید فقر و استبداد شده و می‏شود. با وجود همه تبلیغاتی که درباره ثبات سرمایه‏داری جهانی می‏شود، این نظام در سراشیب زوال افتاده و نه تنها نمی‏تواند آینده‏ای روشن و قابل قبول به‏مردم کشورهای سرمایه‏داری و خلق جهان نوید دهد؛ بلکه روز بروز بیشتر ثابت می‏کند که فقط با زور، و با غارت و کشتار میلیونها انسان قادر به‏ادامه حیات است».
دوران شکوفایی و بالندگی این تمدن، که همواره و در همه نقاط جهان با برتری نظامی و ابزار جنگی و شیوه‏های جاسوسی، سلطه افکنده است؛ «تاریخ یک تمدن، مهلت چند روزه خدایی بیش نیست.
ذرنی والمکذبین اولی النّعمة و مهلّهم قلیلا و (سرانجام کار) تکذیب‏کنندگان صحب نعمت
را به من‏واگذار، وآنان را (دراین دنیای‏گذران) اندکی مهلت ده. «... و اینک کل این تمدن با همه نهادها و تکنولوژیها و فرهنگش در حال تلاش است، و ما در آخرین بحرانهای برگشت ناپذیر نظام صنعتی زندگی می‏کنیم ...»
این بحرانهای برگشت‏ناپذیر، همین بحرانهای انسانی، اجتماعی، زیست محیطی و تباهی بشریت و ویرانی خانه و کاشانه اوست. و این سنت تغییر ناپذیر الاهی است، که خودنمایی چند گاهی باطل و بیداد را با نیروهای عدالت و حق، سرکوب می‏کند، و دفترچه ستم بنیاد آنان را می‏بندد، و آنان را روانه زباله دان تاریخ می‏سازد.
بل‏نقدف باحق علی‏الباطل‏فیدمغه... کوبد و باطل نابود شونده است ...