امام جماعت در هر مسجد عاملي مهم در پيشرفت و ترقي مسجد به شمار مي‌رود و چنانچه داراي شرايط لازم باشد، تأثيري بسزا در تحولات مثبت در جوانان و در نتيجه گرايش آنان به مساجد خواهد داشت؛ اين صفات از اين قرار است:
- محبوبيت و مقبوليت
اولين و مهم ترين ويژگي امام جماعت، محبوبيت مردمي وي است. پيشوايان اسلام بر محبوبيت و مقبوليت امام جماعت و مورد رضايت و پذيرش بودن او نزد نمازگزاران، تأکيد فراواني نموده اند. رسول مکرم اسلام(ص) مي فرمايد(ثَمَانِيَةٌ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً الْعَبْدُ الْآبِقُ حَتَّي يَرْجِعَ إِلَي مَوْلَاهُ وَ النَّاشِزُ عَنْ زَوْجِهَا وَ هُوَ عَلَيْهَا سَاخِطٌ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ إِمَامُ قَوْمٍ يُصَلِّي بِهِمْ وَ هُمْ لَهُ کَارِهُونَ و...)[1]هشت طايفه اند که خداوند از آنها نمازي را نمي پذيرد: بندة فراري تا وقتي که به سوي مولايش برگردد، زن ناشزه اي که همسرش بر او خشمناک باشد، منع کننده زکات، امام [جماعت] قومي که نماز بخواند با اينکه مردم از وي کراهت داشته باشند و... .»

- آشنايي با کارکردهاي مسجد
براي مسجد، علاوه بر کارکرد اصلي آن که همانا محلي براي ارتباط با خداوند و برگزاري نماز جماعت است، مي توان کارکردهاي ديگري را نيز در نظر گرفت که يک امام جماعت بايد با آنها آشنا باشد. از جمله اين کارکردها مي توان کارکرد آموزشي، فرهنگي، تبليغي، اخلاقي، اجتماعي، سياسي، مبارزاتي و رسانه اي را نام برد.

- آشنايي با دانش مديريت مسجد
اهميت اين موضوع تا آنجا است که رسول اکرم(ص) شخصاً مديريت و امامت مسجد النبي را به عهده داشتند و در غياب ايشان، مديريت مسجد به عهدة کساني بوده است که به تشخيص آن حضرت صلاحيت امامت را داشته اند. متأسفانه امروزه مشاهده مي شود که در برخي مساجد، امام جماعت هيچ گونه اختياري نداشته و برخي از افراد با در نظر گرفتن منافع خود هر برنامه اي را اجرا و يا منع مي کنند.

 ـ ثابت بودن
شناخت امام جماعت از مسجد، مؤمنان محل و نمازگزاران و غيره از جمله اموري است كه در عملكرد وي نقشي مهم دارد؛ خصوصيات و اوضاع خاص هر محل و اهالي آن باعث مي‌شود كه وي تصميم مقتضي اتخاذ كند و در راه اجراي آن گام بردارد كه ثابت بودن امام جماعت در مسجد محل اين مسأله را عملي مي‌سازد.

ـ توانايي علمي
از عواملي كه مي‌تواند در جذابيت امام جماعت مؤثر باشد، توانايي و اندوخته‌هاي علمي اوست، چرا كه ممكن است سؤالي از طرف جوانان در حيطه‌ي تخصصي او مطرح شود تا او با استفاده از معلومات خود در زمينه‌هاي مختلف از جمله جامعه شناسي، و روان‌شناسي جوانان و غيره، پاسخ دهد. طبيعتاً قدرت علمي روحاني مسجد باعث اطمينان و اعتماد مردم، به خصوص جوانان مي‌شود و آنان نيز همواره سعي مي‌كنند در مواقع لزوم با او ارتباط برقرار سازند و با اطمينان خاطر و طيب نفس با وي معاشر باشند و از كمالات و معلومات او بهره‌مند شوند.

ـ نظم
امام جماعت ضرورت دارد كه در كليه‌ي كار‌هاي مربوط به مسجد نظم و انضباط را مراعات كند، به موقع به مسجد بيايد، نماز را اقامه كند و اوقات سخنراني و ارشاد مردم را تنظيم و با توجه به حال حضار مطالب خود را بيان كند و از ذكر مطالب اضافي و اطاله‌ي كلام خودداري ورزد.

ـ‌ بيان ساده و شيوا
مطالبي كه امام جماعت بيان مي‌كند،‌ بايد حتي المقدور ساده و شيوا باشد و از تلفظ كلمات و جملات عجيب و غريب و نا‌مأنوس بپرهيزد؛ ‌چرا كه عمده‌ي مخاطبان وي بي‌سواد، كم سواد‌ و ناآشنا به كلمات تخصصي هستند،‌در غير اين صورت با توجه به روحيه‌ي جوانان و كم ظرفيت بودن آنان، خستگي و كسالت بر آن‌ها عارض مي‌شود.

ـ ‌ابتكار خلاقيت
بعضي از ائمه جماعت هنگام سخنراني آموخته‌هاي علمي خود را به همان‌گونه كه فرا گرفته‌اند،‌ بيان مي‌كنند، در حالي كه مي توانند با ذكر مثال‌ها و حكايت‌هاي تاريخي، مطالب و كلمات قصار، شوخ طبعي و داستان‌هاي شيرين را با رعايت نكات روانشناسي جوانان به گونه‌اي زيبا و جذاب‌تر عرضه كنند.

ـ‌ دوستي با جوانان و نوجوانان
امام جماعت مسجد مي‌تواند با كنار گذاشتن بعضي از محدوديت‌هاي كاذب يا غير ضروري، بين خود و جوانان،‌ آن‌ها را به خود نزديك كند؛ به قدر معقول با آنان صحبت كند بعضي از روحانيون با اتخاذ تدابير نامناسب زياد از حدسنگين و رنگين حركت كردن ، هم كلام نشدن با ديگران ‌خصوصاً جوانان و ...، بين خود و جوانان فاصله مي‌اندازند.

ـ‌ احترام و تواضع
هميشه با احترام به ديگران و داشتن حالت تواضع در مقابل همنوعان، نوعي ارادت قلبي ديگران را در حق خود جذب مي‌كنيم، حال اگر تواضع و احترام از جانب روحاني و رهبر معنوي،‌آن هم با جوانان كه داراي قلبي پاك و جوياي صحبت هستند، صورت گيرد، قطعاً موفقيت‌هاي چشمگيري به دست خواهد آمد؛ اين روش از جمله طرق تبليغ عملي است كه در تاريخ صدر اسلام خصوصاً در وصف پيامبر گرانقدر اسلام نقل شده است و نتايج بسيار خوبي هم در بر داشته است.

ـ‌ آراستگي ظاهري
روحاني و رهبر معنوي در اجتماع بايد در قالب الگو و نمونه‌ي خوبي‌ها مطرح شود؛ بنابراين امام جماعت بايد به بهترين وجه ممكن لباس بپوشد، تميز باشد، محاسن مرتب داشته باشد و از عطر استفاده كند؛‌مواظب نظافت دهان و دندان و احياناً بوي بد دهان خود باشد و در مجموع مسأله‌ي نظافت ظاهري را فراموش نكند.

ـ‌ توانايي جسمي
در برگزاري نماز جماعت و سخنراني‌ها لازم است مسائلي نظير وقت ديگران و كهولت سن حاضران مراعات شود؛‌لذا  اگر امام جماعت سن بالايي  هم داشته باشد، بايد نماز طولاني نشود زيرا امام جماعت بايد رعايت حال ضعيف ترين افراد را بنمايد.

ـ ‌درك موقعيت سني جوانان
موقعيت سنّي جوانان و نياز‌ها و روحيات آنان در اين سنين بايد مورد توجه قرار گيرد؛ لازم نيست هميشه از آنان بخواهيم در كليه‌ي مراسم ادعيه و زيارات شركت كنند بلکه درواست حضور در ورزش وکتابخانه نيز لازم است.

پی نوشت
[1] المحاسن، ج‏1، ص: 13

امام وماموم نسبت به يکديگر در اسلام وظايفي را دارا هستند که به جمله اي از وظايف امام جماعت اشاره مي کنيم :
-مراعات حال مامومين واقامه نماز بصورت مختصر
به يقين ثواب نماز جماعت با انجام حداقل مستحبات همراه با جمعيتِ بيش تر بسيار بهتر از نماز طولاني با انجام همة مستحبات خواهد بود. آمار نشان مي دهد که آنچه مردم را از مسجد گريزان مي سازد، طولاني کردن نماز و فاصلة بين دو نماز است.امام صادق در زمينه مختصر بودن نماز مي فرمايد مي فرمايند:  إِذَا کُنْتَ إِمَاماً أَجْزَاَتْکَ تَکْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ مَعَکَ ذَا الْحَاجَةِ وَ الضَّعِيفَ وَ الْکَبِير[1] هر گاه امام جماعت بودي، يک الله اکبر براي تو کافي است؛ زيرا افرادي که کار دارند يا ضعيف و پير هستند با تو مي باشند.

امير المؤمنين (ع) مي فرمايند: آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَيْهِ حَبِيبَ قَلْبِي اَنْ قَالَ: يَا عَلِيُّ إِذَا صَلَّيْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ [2] آخرين سخني که با آن از محبوب قلبم جدا شدم، اين بود که فرمود: يا علي! به هنگام نماز نمازي متناسب به حال ضعيف ترين کسي که به تو اقتدا کرده است بخوان.اين حديث شريف گوياي آن است که يکي از راه هاي جلب و جذب مسلمانان به کانون مسجد و نماز جماعت، کوتاه برگزار نمودن نماز جماعت است.

يا در روايت ديگري رسول خدا(ص) مي فرمايند:مَنْ أَمَّ قَوْماً فَلَمْ يَقْتَصِدْ بِهِمْ فِي حُضُورِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ وَ قِيَامِهِ رُدَّتْ عَلَيْهِ صَلَاتُهُ وَ لَمْ تُجَاوِزْ تَرَاقِيَهُ وَ کَانَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةَ أَمِيرٍ جَائِرٍ مُتَعَدٍّ لَمْ يَصْلُحْ لِرَعِيَّتِهِ وَ لَمْ يَقُمْ فِيهِمْ بِأَمْرِ اللَّهِ [3]کسي که امامت گروهي را به عهده گيرد و در حاضر شدن [براي نماز] و قرائت و رکوع و سجده و نشستن و برخاستن خود، راه اعتدال و ميانه را در پيش نگيرد، نمازش مورد پذيرش نخواهد بود و از کتفهاي او تجاوز نمي کند و جايگاه چنين امامي نزد خداوند همچون جايگاه سلطان ستمگر و تجاوزگري است که براي اصلاح رعيت خود تلاش ننموده و فرمان الهي را در ميان آنان به پاي نداشته است. واهميت اين مطلب بدان جاست که رسول خدا به سبب گريه بچه اي در مسجد نماز خود را سرعت مي بخشد تا مبادا آن بچه ومادرش از مسجد ونماز جماعت زده شوند. [4]

-تعيين ساعتي مشخص براي حل مشکلات مردم
مسجد در صدر اسلام فقط يک محل عبادي نبوده است و محل انجام بسياري از امور جامعه مسجد بوده است لذا مناسب است امام جماعت با توجه به نياز محل، ساعتي را به صورت روزانه يا هفتگي در مسجد حضور يابد و به سؤالات پاسخ گفته و به رفع مشکلات فردي و اختلافات خانوادگي بپردازد و در صورت نياز با مراکز حوزوي و متخصصين در تماس باشد تا سؤالات به خوبي پاسخ داده شود.

پی نوشت ها
[1] الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏3 ؛ ص310 إِذَا كُنْتَ إِمَاماً أَجْزَأَتْكَ‏ تَكْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ مَعَكَ ذَا الْحَاجَةِ وَ الضَّعِيفَ وَ الْكَبِير
[2] من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏1 ؛ ص284
[3] وسائل الشيعة ؛ ج‏8 ؛ ص419
[4] وسائل الشيعة ؛ ج‏8 ؛ ص419ْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فَخَفَّفَ الصَّلَاةَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ حَدَثَ فِي الصَّلَاةِ شَيْ‏ءٌ قَالَ وَ مَا ذَاكَ قَالُوا خَفَّفْتَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ فَقَالَ لَهُمْ أَ وَ مَا سَمِعْتُمْ صُرَاخَ الصَّبِيِّ.

رسول خدا(ص) در بيان پاداش امام جماعت مي فرمايد:مَنْ أَمَّ قَوْماً بِإِذْنِهِمْ وَ هُمْ بِهِ رَاضُونَ فَاقْتَصَدَ بِهِمْ فِي حُضُورِهِ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ بِقِيَامِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَوْمِ وَ لَا يُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ ءٌ [1]هر کس امامت جمعي را با اجازه خودشان به عهده بگيرد و آنان به امامت او راضي باشند و وي در حضور به جماعت، رعايت نمايد (و به موقع حاضر شود) و نماز را از حيث قيام، قرائت، رکوع، سجود و نشستن نيکو انجام دهد؛ پس براي او مانند ثواب نماز همة مأمومين خواهد بود، بي آنکه از اجر آنان چيزي کاسته شود.»

همچنين مي فرمايد: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَ أَنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ بِغَيْرِ حِسَابٍ وَ يُشَفِّعَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي ثَمَانِينَ أَلْفاً الْمُؤَذِّنُ وَ الْإِمَامُ وَ رَجُلٌ يَتَوَضَّأُ ثُمَّ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَيُصَلِّي فِي الْجَمَاعَةِ»[2]خداوند متعال وعده داده است که سه نفر را بدون حساب وارد بهشت نمايد و هر يک از آنها شفاعت هشتاد هزار را بنمايد؛ مؤذن و امام جماعت و کسي که وضو بگيرد و وارد مسجد شود و در جماعت نماز بخواند.»

پی نوشت ها
[1] من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏4 ؛ ص16
[2] مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج‏6 ؛ ص449.

از آنجا که مردم به برخورد امام جماعت حساس هستند تجربه نشان داده است برخي از عوامل باعث شده است که يک امام جماعت بين مردم محبوب گردد:
- ارتباط منظم و مستمر با نمازگزاران
اين برنامه همان برخوردي است که در صدر اسلام از طرف رسول گرامي اسلام(ص) و حضرت علي(ع) صورت مي گرفت که وقتي يکي از نمازگزاران يک يا دو جلسة نماز غيبت مي کردند، بلافاصله آن بزرگواران احوال او را جويا مي شدند و اگر مطلع مي شدند که شخص مورد نظر گرفتاري دارد يا در بستر بيماري افتاده است، به عيادت وي مي رفتند و درصورتي که دچار گرفتاري بود، سعي مي کردند با مشارکت ساير مؤمنان، به رفع گرفتاري او اقدام نموده و در صورت بيماري، براي بهبودي او دعا کنند.[1]

 -سرزدن به خانواده هاي شهدا و جانبازان؛
اين برنامه را مي توان در سيرة رسول خدا(ص) مشاهده نمود؛ چنانکه در تاريخ مي خوانيم که آن حضرت همراه با گروهي از اصحاب از مسجد حرکت کردند و به ديدار خانواده «سعد بن ربيع» که از شهداي جنگ احد بود، رفتند و پس از مقداري گفتگو، همسر سعد مشکل خود را در ارتباط با ميراث سعد مطرح نمود.

- احترام به شخصيت جوانان و نوجوانان و تشويق آنان در مسجد.
روحيه جوان لطيف است به گونه اي که زود خدشه دار مي گردد وزود تاثير مثبت مي پذيرد لذا امام جماعت با يک برخورد شايسته مي تواند جوان را براي حضور در مسجد جلب کند.

- مسئوليت دادن به نوجوانان در فعاليتهاي مسجد، راه اندازي اردوهاي يک روزه يا چند روزه با هزينه شرکت کنندگان و يا کمک خيرين، برگزاري مسابقات فرهنگي هنري و... .

- حضور زودتر و گفتگو با نمازگزاران؛
روبروي مردم نشستن امام جماعت قبل و بعد از نماز، از نظر تربيتي و روحي اثرات فراواني بر نمازگزاران دارد.

-تشويق به تجهيز مسجد به کتابخانه وبانک نرم افزار براي جوانان.

پی نوشت
[1] برگرفته از کتاب جايگاه مساجد در فرهنگ اسلامي، علي رضايي  ص344.