رهبر معظّم انقلاب اسلامي در پيام نوروزي خود، سال 1388 را سال حرکت به سمت اصلاح الگوي مصرف و دهۀ فرارو را، دهۀ پيش­رفت و آباداني کشور ناميد. اين پيام، متضمن بيم و اميد براي جامعه بود. اميد به پيش­رفت و آباداني کشور و بيم از موانعي که مي­تواند اين پيش­رفت را دچار اختلال نمايد.

بي­شک يکي از پايه­هاي مهم پيش­رفت؛ توليد، سازندگي، ابتکار، خلاقيت، نوآوري و جهش علمي است که سال 1387 به عنوان مقدمۀ پيش­رفت و تحقق اين هدف مهم، سال نوآوري و شکوفايي علمي ناميده شد. ليکن پايۀ مهم ديگر آن، اصلاح الگوي مصرف است که به منظور تعيين الگوي مناسب، با هدف­گذاري پيش­رفت و آباداني و تغيير الگوي نامطلوب در جامعه، با توجه به شرايط و نياز امروز کشور، ضروري است که مورد عنايت آحاد جامعه اعم از مديران دولتي، قانون­گذاران، برنامه­ريزان و تودۀ مردم قرار گيرد.

در کشورهايي که الگوي مصرف آن­ها بر اصول علمي و شاخص­هاي کارشناسي مبتني نيست و فرهنگ عمومي پذيراي کاهش مصارف نا به جا و غير ضرور نمي­باشد، ساليانه حجم انبوهي از سرمايه­هاي ملّي آ­ن­ها که مي­تواند پشتوانۀ پيش­رفت و سازندگي قرار گيرد، به سادگي نابود شده که خود در زنجيرۀ علل و عوامل عقب­ماندگي آن کشور تأثيرگذار خواهد بود. از اين­رو کشوري مانند ايران که برنامه­هاي بلندمدّت و ميان­مدّت و سند چشم­انداز توسعه را طرّاحي مي­کند و پيش­رفت و آباداني را سرلوحۀ اهداف خويش قرار داده، مي­بايست الگوي مناسبي را در بهره­گيري از منابع مختلف سرمايه­اي؛ انساني، اقتصادي، اجتماعي و غيره، طرّاحي نمايد تا بر پايۀ آن به نحو مطلوب بدون هدر دادن، نابود کردن، استفادۀ نابه­جا، اين سرمايه­ها را در راستاي اهداف پيش­رفت به کار بندد.

با طرح اصلاح الگوي مصرف به دو شيوه مي­توان برخورد کرد:

1ـ برخورد شتاب­زده، شعاري و سطحي­نگري در انجام برخي اقدامات حذفي و کاهشي به صورت بخش­نامه­اي و تصميم­گيري فردي مديريتي و يا برپايي برخي همايش­ها و جلسات هزينه­بر. اين­گونه واکنش­هاي شتاب­زده مورد نظر رهبري انقلاب نبوده است چرا که به مثله­کردن پيام منجر خواهد شد و به صراحت در پيام ايشان آمده که امسال، سال شروع حرکت به سمت اصلاح الگوي مصرف است و اين، نياز به تداوم و استمرار دارد.

2ـ برنامه­ريزي درازمدّت مبتني بر پژوهش گسترده و مطالعه­اي همه­جانبه با هدف فرهنگ­سازي و پذيرش عمومي الگوي مصرف در همۀ ابعاد جامعه، و اين مسيري است که از خانواده شروع مي­شود و در نهادهاي آموزشي تعليم داده مي­شود و در پيکرۀ جامعه نهادينه مي­شود.

مخاطب اين پيام چند دسته مي­تواند باشد:

1ـ صاحبان انديشه و قلم و نهادهاي آموزشي (مدارس و دانشگاه­ها، حوزه ها و...).

2ـ اصحاب رسانه­ها (ديداري، شنيداري و نوشتاري).

3ـ مديران سازمان­ها، نهادها و ادارات دولتي و خصوصي.

4ـ تودۀ مردم.

صاحبان انديشه و قلم در چند محور مي­توانند در اين باره به ايفاي نقش بپردازند:

1ـ تبيين اصل الگوي مصرف و ضرورت اصلاح آن.

2ـ آسيب­شناسي و بازنگري الگوي فعلي مصرف.

3ـ بررسي موانع (نظري، فرهنگي و اداري) اصلاح الگو.

4ـ راه­کارهاي عملي اصلاح الگوي مصرف.

نهادهاي آموزشي رسمي و مراکز غيررسمي مانند آموزش و پرورش، دانشگاه­ها، حوزه­هاي علميه، سازمان­­هاي تبليغي، فرهنگي، تريبون­هاي نماز جمعه و مراسم مذهبي و...، به منظور ترويج پايدار اصلاح الگوي مصرف در آموزش­ها و مباحث خود، بايد جايگاهي براي اين موضوع اختصاص دهند و به شيوۀ علمي و مستدل در تبيين آن بکوشند.

رسانه­هاي عمومي با اطلاع­رساني و آگاهي­بخشي به مردم و تهيۀ برنامه­هاي پُرمحتوا و پژوهشي، با هدف فرهنگ­سازي و آموزش مستمر جامعه، بايد وارد عمل شوند و الگوي مناسب مصرف را به يک فرهنگ عمومي تبديل کنند.

قانون­گذاران و سياست­گذاران جامعه مي­توانند با ارائۀ طرح­ها و لوايح مؤثر در جهت اصلاح الگوي مصرف، برنامه­هاي مدوّن و کارآمدي را در دسترس جامعه قرار دهند.

در محور تبيين، چند نکته لازم است مورد بحث قرار گيرد: تبيين ضرورت­هاي اصلاح الگوي مصرف، مباني و آموزه­هاي ديني آن (قرآن کريم و روايات)، مباني عقلي و ضرورت­هاي طرح آن در ارتباط با مقولۀ پيش­رفت و آباداني کشور، ضرورت­هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي آن.

در محور آسيب­شناسي ضروري است که الگوي فعلي مصرف در ابعاد مختلف بررسي و بازنگري شده و اشکالات و نقايص هر مورد دسته­بندي گردد، مواردي چون، منابع مالي و ماليات­ها، انرژي؛ نفت، گاز، بنزين، گازوئيل، برق، شبکۀ آب و وسايل مصرفي آن، جنگل­ها و مراتع و محيط زيست، نان مصرفي، خودرو و لوازم آن، محصولات دامي و زراعي، مسئلۀ ترافيک و آلودگي محيط زيست، شبکۀ توزيع کالا، نظام بانکي، ادارات دولتي، مصالح ساختماني، تزئينات و ساختمان­هاي نهادها و ادارات، تجملات زندگي و مصارف خانواده­ها، لوازم آرايشي، همايش­هاي پُر هزينه و غير ضرور، سفرهاي زيارتي و سفره­هاي نذورات و افطاري، مجالس عروسي و پذيرايي­ها، هزينه­هاي جشن­ها و اعياد و ديدارها و تبليغات انتخاباتي، کار و توليد و موارد ديگر.

در اين امور مي­بايست با بررسي علمي و کارشناسي و ارائۀ آمار و ارقام، وضع موجود بررسي شود تا آگاهي و اطلاعات لازم در اختيار مردم، مسئولان، برنامه­ريزان و طراحان اصلاح الگوي مصرف قرار داده شود و بر پايۀ اين آگاهي، طرح جامع، تدوين و از برنامه­هاي شتاب­زده و سطحي جلوگيري شود.

بي­شک در الگوي جديد، سياست­گذاري­ها بايد به گونه­اي باشد که در امور زير، نه تنها کاهش صورت نگيرد بلکه افزايش چشمگيري رخ دهد:

افزايش: کار مفيد کارکنان دولت، توليد و اشتغال، مشارکت جمعي، هم­بستگي و وفاق ملّي، سلامت و بهداشت فردي و اجتماعي، سطح دانش عمومي، قدرت خريد، سطح مطالعۀ عمومي، حجم توليد محصولات زراعي و دامي، پژوهش و اکتشافات و اختراع، سلامت شبکۀ توزيع، درآمد نا خالص ملّي، توليد علم، ذخيرۀ ارزي، ارزش پول ملّي، اعتبار جهاني و...

در اين موارد، صرفه­جويي، خسّت، کم­کاري و عدم سرمايه­گذاري نه تنها نفعي در پي ندارد که به زيان پيش­رفت و آباداني کشور مي­باشد. زيرا اصلاح الگوي مصرف، ناظر به دو جنبه است. يک­جنبه، صرفه­جويي و جلوگيري از اسراف منابع است، جنبۀ ديگر، افزايشي است يعني در الگوي مناسب بايد علاوه بر سطح خانواده­ها و نهادهاي دولتي، اين الگو به زيرساخت­هاي توليدي، توزيعي به منظور توليد ثروت، اشتغال و افزايش ميزان کار مفيد و مواردي که پيش­تر بر شمرده شد، بيانجامد.

براي حصول الگوي جامع و مناسب مصرف که هم به صرفه­جويي منجر شود و هم به افزايش سطح رفاه عمومي و رضايت­مندي مردم و در نتيجه به تحقّق سطح مطلوب توسعه و پيش­رفت بيانجامد، از برآيند دو نگاه؛ اسراف منابع براي پيش­رفت و يا امساک بيش از حد به قصد صرفه­جويي (افراط و تفريط) بايد الگوي حدّ وسط يا ميانه­روي را برگزيد. در آموزه­هاي ديني، بر نکوهش دو شيوۀ اسراف و امساک (خسّت) و ترغيب ميانه­روي و اعتدال، تأکيد فراوان شده است که در اين نوشته به چند مورد از آيات شريفه و روايات اشاره مي­شود:

1ـ امّت اسلام، امّت وسط و گواه معرفي شده است."وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ..." (و بدين­سان شما را امّتي ميانه قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد...)/ سورۀ مبارکۀ بقره؛ آيۀ شريفۀ 143.

2ـ راه راستي که بندگان مسلمان، هدايت به آن را از خداوند درخواست مي­کنند، راه ميانه انعام­شدگان است، نه راه غضب­شدگان و نه راه گمراهان."اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ"/ سورۀ مبارکۀ حمد؛ آيات شريفۀ 7ـ6.

3ـ در برابر آن­ها که دنياگرايند و آخرت­گريز و آخرت­طلبان دنياگريز، رفتار آن­ها ستوده شده که گويند: «...پروردگارا! ما را [هم] در دنيا نيکي عطا کن و [هم] در آخرت و ما را از عذاب آتش [دوزخ] نگاه دار» "...رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ"/ سورۀ مبارکۀ بقره؛ آيۀ شريفۀ201.

4ـ در احسان و انفاق نيز سفارش به ميانه­روي و اعتدال شده است. «نه دستت را [به خسّت] به گردن خويش ببند و نه يکباره [به بخشش] بگشاي که ملامت­زده و حسرت­خورده بماني» "وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا"/ سورۀ مبارکۀ اسراء؛ آيۀ شريفۀ29 .

5ـ از آن­چه خداوند در اختيار انسان قرار داده، سفارش شده که هم در طلب ثواب و سعادت در آخرت بکوشد و هم بهرۀ خود را از دنيا فراموش نکند. "وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا..." (و در آن­چه خداوند به تو داده، سراي آخرت را بطلب و سهم خود را [نيز] از دنيا فراموش نکن...)/ (سورۀ مبارکۀ قصص؛ آيۀ شريف77.

6ـ در سخن گفتن و حتّي خدا را به دعا خواندن و در نماز و نيايش نيز سفارش به اعتدال شده، نه چنان با صداي بلند و نه بسيار آهسته. "...وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ..."/ سورۀ مبارکۀ لقمان؛ آيۀ شريفۀ19.

7ـ يکي از سفارش­هاي لقمان حکيم به فرزندش، اقتصاد و ميانه­روي در زندگي است. "وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ..."/ سورۀ مبارکۀ لقمان؛ آيۀ شريفۀ19.

8ـ بيم و اميد يا خوف و رجا، حالتي است که بندگان شايسته نسبت به ثواب و عتاب الهي دارند. نه مأيوس از رحمت خداوند و نه آن چنان در غرور و غفلت. " قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا..." (بگو: اي بندگان من که بر خويشتن زياده­روي روا داشته­ايد! از رحمت خدا مأيوس نشويد. همانا خداوند، همۀ گناهان را [به شرط توبه] مي­آمرزد...)/ سورۀ مبارکۀ زمر؛ آيۀ شريفۀ53.

"لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ..." (تا بر آن­چه از دست شما رفته است، اندوه نخوريد و به آن­چه به شما داده، سرمست نباشيد...)/ سورۀ مبارکۀ حديد؛ آيۀ شريفۀ 23.

امام صادق(ع) مي­فرمايند: «به خدا اميدوار باش اما نه اميدي که تو را در نافرماني و معصيت گستاخ کند و از خدا بترس نه ترسي که تو را از رحمت خدا نااميد کند». (مشکاةالانوار؛ ص303)

9ـ در ميان اهل کتاب، آن­ها که ميانه­رو و معتدل بوده، در برابر آنان که بدعمل و ستمکار بوده و با مسلمانان به جنگ و ستيز مي­پرداختند، ستايش شده­اند. "...مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ"/ سورۀ مبارکۀ مائده؛ آيۀ شريفۀ66 .

10ـ از امّت پيامبر هم گروهي به خويش ستم مي­کنند و گروهي راه عدل مي­پيمايند و برخي به هر عمل خير سبقت گيرند. "...فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ..." (...که از آن­ها برخي بر خود ستمکارند و برخي ميانه­رو، و گروهي به اذن خدا در نيکي­ها پيش­گامند...)/ سورۀ مبارکۀ فاطر؛ آيۀ شريفۀ 32.

11ـ در خوردن و آشاميدن (مصارف زندگي و حوائج روزانه) نيز ميانه­روي توصيه شده است. "...وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا..." (...و بخوريد و بياشاميد و زياده­روي نکنيد...)/ سورۀ مبارکۀ اعراف؛ آيۀ شريفۀ 31.

ليکن در مقولۀ اسراف، با شدّت بيش­تري از آن پرهيز شده و دستور به نهي از آن شده است. "...إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ" (...که او [خدا] اسراف­کاران را دوست ندارد)/ سورۀ مبارکۀ اعراف؛ آيۀ شريفۀ 31.

"...كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ" (...[غفلت و غرور و کفران] اين­گونه براي اسرافکاران، اعمالي که انجام مي­دادند، زينت داده شده است)/ سورۀ مبارکۀ يونس؛ آيۀ شريفۀ 12.

"...إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ" (...به راستي فرعون در آن سرزمين بسيار سرکشي داشت و او از مسرفين بود)/ سورۀ مبارکۀ يونس؛ آيۀ شريفۀ 83.

"...أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ" (...مسرفين اهل آتش دوزخند)/ سورۀ مبارکۀ غافر؛ آيۀ شريفۀ 43.

"...وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ..." (...ولخرجي و اسراف مکن * چرا که اسراف­کاران برادران شيطانند...)/ سورۀ مبارکۀ اسراء؛ آيات شريفۀ 27ـ26 .

در روايات نيز توصيه­ها و تأکيداتي بر ميانه­روي و پرهيز از اسراف شده است.

امام علي(ع) در سخنان شيوايي فرموده­اند: «...أليَمين والشِّمالُ مَضَلَّةٌ، و الطَّرِيقُ الوُسطي هِيَ الجادَّةُ...» (...چپ و راست گمراهي، و راه ميانه، جادۀ مستقيم الهي است که قرآن و آثار نبوت، آن را سفارش مي­کند...)/ نهج­البلاغه؛ خطبۀ16.

«نَحنُ النُّمرُقَةُ الوُسطَي بِها يَلحَقُ التَّالِي، وَ إلَيها يَرجِعُ الغالِي» (ما تکيه­گاه ميانه­ايم، عقب­ماندگان به ما مي­رسند، و پيش­تاختگان به ما باز مي­گردند)/ نهج­البلاغه؛ حکمت 109.

«ما عالَ مَنِ اقتَصَدَ» (آن که ميانه­روي کند، تهي­دست نخواهد شد)/ نهج­البلاغه؛ حکمت140.

«اندازه­گيري، نصف زندگي است»/ تحف العقول؛ ص113.

«کُن سَمَحاً وَلا تَکُن مُبَذَّراً، وَکُن مُقَدِّراً وَلا تَکُن مُقَتَّراً» (بخشنده باش، اما زياده روي نکن، در زندگي حساب­گر باش اما سخت­گير مباش)/ نهج­البلاغه؛ حکمت33.

«روش ما ميانه­روي و مسلک ما رشد و هدايت است»/ تحف العقول؛ ص120.

«بهترين روش­ها، روش راه ميانه است»/ غررالحکم؛ ص396.

«فرو کاستن صوت و فرو پوشيدن نگاه و اعتدال زندگي از دستورهاي ايمان و نيکي دين­داري است»/ غررالحکم؛ ص397.

«از بي­جا و بي­اندازه دادن و خرج کردن دوري گزينيد»/ غررالحکم؛ ص387 ـ و پرهيز از اسراف در نامه­هاي 3 ،21، و خطبۀ 126.

دکتر جهانبخش ثواقب

صرفه‌جويي، گنجي تمام نشدني

انسان‌ها براي زيستن نيازمند به مصرف‌اند. از مصرف هوا، آب و غذا گرفته تا پوشاك، انرژي و زمان. به اين منظور، بشر از آغاز خلقت به فكر توليد محصولات گوناگون براي مصرف خود و همنوعانش بوده است و كوشيده است با بهره‌گيري از مواهب بيكران و نعمت‌هاي بي‌شمار الهي، مايحتاج خويش را توليد كند.

در طول اعصار و قرون، جوامعي كه از امكانات طبيعي و منابع مادي كمتر برخوردار بوده‌اند، سعي كرده‌اند با سختكوشي بيشتر و مديريت منابع بهتر از حداقل امكانات حداكثر بهره‌برداري را داشته باشند و با تكيه بر دانش و مهارت خويش با كار و تلاش بيشتر و با روي آوردن به صنعت و فناوري كمبود منابع را جبران كنند. بعكس جوامعي كه از امكانات و منابع طبيعي و خداداد بيشتر برخوردار بوده‌اند، با تكيه بر آن منابع و استفاده نامتعارف از آنها، كوشش و تلاش كمتري براي رفع نياز‌هاي خويش از طريق صنعت و‌ فناوري به كار بسته‌اند و سعي كرده‌اند با فروش مواد خام ( نفت ذغال سنگ گاز و سنگ‌هاي معدني) ثروت ملي خويش را به ثمن بخس بفروشند و در مقابل، محصولات صنعتي كشورهاي پيشرفته را با قيمت‌هاي گزاف خريداري و نيازهاي مصرفي خود را برطرف كنند.

از سوي ديگر، مردمان جوامع سرمايه‌دار (برخوردار از مواهب طبيعي ) با تكيه بر ثروت‌هاي ملي و خدادادي خويش، به مصرف‌گرايي و ولخرجي در مصرف خو گرفته‌اند و مصرف نامتعارف، جزو عادات ثانويه آنها شده است. متأسفانه نمونه اين وضعيت را در كشورمان بخوبي مي‌توان مشاهده كرد. نگاهي گذرا به آمار و ارقام مصرف انرژي و مواد غذايي اصلي در كشور و مقايسه آن با چند كشور صنعتي بيانگر اين حقيقت تلخ است.

براساس گزارش موسسه ماركت اوراكل، ايران از نظر ارائه بنزين ارزان سومين كشور و از نظر ميزان يارانه پرداختي به اين كالا نخستين كشور در ميان كشورهاي جهان است و بيش از 36 درصد كل مصرف بنزين خاورميانه در سال 2007 در ايران مصرف ‌شده است. متوسط مصرف سوخت خودروهاي بنزيني در كشورمان حدود 11 ليتر در روز است در حالي كه متوسط مصرف سوخت در كشورهاي ديگر نظير آلمان و ژاپن 5/2، در انگليس 5/3، در فرانسه 9/1، در كانادا 5/6 و در كشور آمريكا 3/7 ليتر در روز است. هر 10سال يكبار ميزان مصرف سوخت در ايران 2 برابر مي‌شود؛ اما اين نرخ رشد در مقياس جهاني يك تا 2 درصد بيشتر نيست و ميزان سوخت مصرفي جهان در حدود هر 50 سال يكبار 2برابر مي‌شود. يعني ايران در مقايسه با ميانگين جهاني 4 تا 5برابر بيشتر سوخت مصرف مي‌كند. هم‌اكنون 9 درصد سوخت جهان در ايران و از سوي تنها يك درصد جمعيت جهان مصرف مي‌شود و هر ساله بيش از 38درصد از بودجه سالانه دولت ايران به يارانه بنزين اختصاص مي‌يابد، در حالي كه در صورت مصرف استاندارد، ايران مي‌تواند يكي از صادركنندگان بنزين باشد.

سرانه مصرف نان در ايران به گفته معاون وزير بازرگاني حدود 160 كيلوگرم در سال است كه نسبت به كشورهاي اروپايي نظير فرانسه (56 كيلوگرم) و آلمان (70‌‌كيلوگرم) بيش از 2 تا 3 برابر است. به اذعان رئيس كميسيون برنامه و بودجه مجلس يارانه نان طي سال‌هاي اخير به طور متوسط سالانه بيش از 30 درصد رشد داشته است و امسال اين رقم بالغ بر 26 هزار ميليارد ريال است و ادامه اين روند در 10 سال آينده با رشد متوسط 15 درصد بدون در نظر گرفتن افزايش يارانه قيمت نان، ميزان يارانه پرداختي به 600 هزار ميليارد ريال خواهد رسيد.

براساس گزارش صندوق بين‌المللي پول، ايران دومين كشور جهان از نظر پرداخت يارانه انرژي با رقم 37 ميليارد دلار مي‌باشد. مصرف سرانه انرژي در ايران به ازاي هر نفر بيش از 5 برابر مصرف سرانه كشوري مانند اندونزي با 225‌‌ميليون نفر جمعيت، 2برابر چين با يك ميليارد و 300‌ميليون نفر جمعيت و 4 برا بر كشور هند با يك ميليارد و 122‌ميليون نفر جمعيت است كه با مقايسه شاخص شدت مصرف انرژي در ايران با بسياري از كشورهاي جهان، شاهد وضعيت ناهنجار بهره‌برداري از انرژي هستيم. در بخش ساختمان و مسكن ايران براساس آمار و ارقام منتشر شده، متوسط مصرف انرژي به ازاي هرمترمربع در ايران 6/2 برابر متوسط مصرف در كشورهاي صنعتي است كه در بعضي شهرهاي كشورمان، اين رقم به حدود 4 برابر مي‌رسد.

الگوي مصرف آب آشاميدني بر اساس اعلام بانك جهاني براي يك نفر در سال، يك متر مكعب و براي بهداشت در زندگي به ازاي هر نفر، 100 متر مكعب در سال است. بر اين اساس، در كشور ما 70 درصد بيشتر از الگوي جهاني آب مصرف مي‌شود!

از نظر مصرف برق هم ايران نوزدهمين كشور پرمصرف برق در دنياست و دولت سالانه يارانه‌ 4000‌‌ميليارد توماني براي برق در نظر مي‌گيرد. دكتر داوودي، معاون اول رئيس‌جمهور در همايش ملي نگاه قدسي به آب گفته است كه سرانه مصرف آب ايراني‌ها 5‌‌برابر سرانه مصرف جهان است.

مديرعامل سابق شركت ملي پالايش و پخش فرآورده‌هاي نفتي در خصوص ميزان مصرف گاز ايران گفته است: ايران پس از كشورهاي آمريكا و روسيه در رتبه سوم مصرف جهان قرار دارد؛ ميزان مصرف گاز طبيعي در ايران از 68 ميليارد متر مكعب در سال 2001 با متوسط رشد سالانه 3/10 درصد به 123 ميليارد متر مكعب در سال 2008 رسيده و پيش‌بيني مي‌شود در سال 2012 ميلادي ميزان مصرف به 277 ميليارد متر مكعب برسد و با ادامه اين روند در سال‌هاي آينده ايران به يك مصرف كننده بزرگ گاز طبيعي در جهان تبديل خواهد شد.

اين در حالي است كه دولت در سال گذشته 134هزار ميليارد ريال يارانه گاز به مشتركان بخش خانگي تعلق داده است. سرانه مصرف شكر در ايران 29كيلوگرم است و ميانگين مصرف شكر در جهان 22كيلوگرم است.

تحقيقات كارشناسان نشان مي‌دهد ايراني‌ها 30‌درصد بيشتر از ميانگين جهاني روغن مصرف مي‌كنند و همچنين مصرف ميوه در ايران 4 برابر استاندارد جهاني است.

همان‌طور كه مشاهده مي‌كنيم، مقايسه ميزان مصرف در بخش‌هاي مختلف با ديگر كشورها، نشان‌دهنده وضعيت بسيار نامطلوب مصرف در همه زمينه‌ها است و جالب‌تر اينجاست كه ساليانه نزديك به 2/12 هزار ميليارد تومان يارانه واقعي و 78 هزار ميليارد تومان يارانه پنهان پرداخت مي‌كنيم كه در مجموع مبلغ كل يارانه آشكار و پنهان دولت چيزي در حدود 90 هزار ميليارد تومان است. براستي چرا در كشوري كه مردم آن مسلمانند و با آموزه‌هاي ديني و اسلامي در زمينه چگونگي مصرف آشنا هستند، بايد شاهد چنين آماري باشيم؟

بنابر گزارش معاون امورگمركي گمرك، ايران با واردات نزديك به 5 ميليون تن گندم در11 ماهه اول سال87 به يكي از بزرگترين كشور‌هاي وارد كننده اين محصول در جهان تبديل شده است ؛ به اين ترتيب امسال با واردات 6 ميليون تن گندم به ارزش تخميني 2 ميليارد و 400 ميليون دلار، ايران پس از 10 سال به بزرگ‌ترين وارد كننده گندم تبديل مي‌شود. بنا بر گزارش معاون امور گمركي گمرك ايران،در سال 1387 ارزش كل واردات كشور حدود 5/51ميليارد دلار بوده، در حالي كه كل صادرات ايران در اين سال 21ميليارد دلار ارزش داشته است (واردات نزديك به 5/2برابرصادرات بوده است

هم‌اكنون 9 درصد سوخت جهان در ايران و از سوي تنها يك درصد جمعيت جهان مصرف مي‌شود

از سوي ديگر، از آنجا كه اقتصاد ما يك اقتصاد دولتي است، هزينه‌هاي يارانه‌اي دولت براي كالاهاي مصرفي و انرژي بسيار بالاست (حدود 90‌هزار ميليارد تومان در سال) و اين امر لطمات شديدي را به اقتصاد ما وارد مي‌كند؛ زيرا در آمدهاي نفتي و صادراتي را كه بايد صرف امور زير بنايي و عمراني شود، به خود اختصاص مي‌دهد و حذف آن نيز علاوه بر افزايش فاصله‌هاي طبقاتي، فشار شديدي را بر اقشار محروم جامعه وارد مي‌كند؛ لذا بايد با مديريت صحيح و مدبرانه مصرف ، در سطوح فردي، سازماني و ملّي از هزينه‌هاي مازاد و بي رويه كاست و آنها را صرف امور توليد و بسترسازي براي توسعه كشور در زمينه‌هاي مختلف نمود تا بتدريج فاصله ميان توليد و مصرف (صادرات و واردات) به ميزان معقولي برسد. به اين منظور، در راستاي مديريت صحيح مدبّرانه مصرف در هر يك از سطوح فوق، راهكارهايي ارائه مي‌شود:

الف) سطح فردي:

- تغيير باورهاي افراد از مصرف متعارف و مورد نياز و چگونگي درست مصرف كردن

- آشنايي با روش‌هاي صرفه جويي در مصرف (بويژه در مورد مصرف انرژي .)

- پرهيز از تجمل گرايي و رفاه‌زدگي.

- پرهيز از چشم و همچشمي در خريد اموال و اقلام مصرفي و تزئيني ( اسباب و اثاثيه منزل .)

- آشنايي با توصيه‌ها و دستورات دين اسلام در مورد قناعت، صرفه جويي و اسراف.

- آشنايي با آسيب‌ها و زيان‌هاي ناشي از مصرف بي‌رويه بر اقتصاد كشور و منابع ملي.

- تعهد و خويشتنداري ( تقوا ) شخصي و مقابله با وسوسه‌هاي نفساني و هوس‌پروري (بويژه در تجمل‌گرايي.)

- خريد مايحتاج منزل به ميزان لازم و متعارف و در حد استفاده معقو ل و متعادل.

- درك اين حقيقت كه مصرف بي‌رويه و نابجاي ثروت‌هاي خدادادي، باعث تباهي نعمت‌هاي الهي و خيانت به آيندگان است.

ب ) سطح ملّي:

- جلو‌گيري از هدر رفتن آب، برق، گاز و ديگر سرمايه‌هاي ملي به علت فرسودگي شبكه انتقال و توزيع و يا عدم ذخيره‌‌‌سازي مناسب آنها.

- ساماندهي توزيع يارانه‌ها به كالاهاي اساسي و انرژي مصرفي براساس استاندارد ميزان مصرف سرانه و پرداخت هزينه مازاد مصرف از سوي خود افراد.

- فرهنگ‌سازي براي مصرف متعادل و منطقي و ايجاد الگوي صحيح مصرف در جامعه از طريق آموزش و پرورش، رسانه‌ها و... بويژه از طريق سينما و تلويزيون در فيلم‌ها و سريال‌ها.

- وضع قوانين و مقررّات لازم براي اجراي الگوي صحيح مصرف در جامعه و پرهيز از مصرف بي‌رويه.

- برخورد قانوني با متخلّفان و تضييع كنندگان منابع و منافع ملي.

- تسريع در پروژه‌هاي زيربنايي كه مي‌توانند به ذخيره‌سازي انرژي و منابع طبيعي كمك كنند مثل سد سازي، راه‌اندازي پالايشگاه‌ها و مجتمع‌هاي پتروشيمي، شبكه‌هاي انتقال و توزيع آب، گاز و برق، نيروگاه‌هاي هسته‌اي و....

- توليد و توزيع كالاهايي كه مي‌توانند در مصرف جامعه صرفه‌جويي ايجادكنند مثل لامپ‌هاي كم‌مصرف.

- اجراي آيين نامه‌ها و مقررات مهندسي كه به بهينه سازي ساختمان‌ها در مصرف انرژي كمك مي‌كند.

- نظارت دقيق بر توليد كالاهاي اساسي مثل نان، گوشت، برنج، روغن، شكر، سيفي جات، ميوه جات با كمترين ضايعات و استفاده از روش‌هاي مكانيزه در توليد اين محصولات به منظور افزايش توليد با حداقل هزينه ممكن و كيفيت مطلوب.

-‌ استفاده بيشتر و بهتر از مواد قابل بازيافت در توليد محصولات جديد و كاهش آلودگي‌هاي محيطي.

- اعمال ممنوعيت‌هاي قانوني و بودجه‌اي براي سفرهاي غيرضروري و همايش‌ها و اجلاس‌هاي ناكارآمد دستگاه‌هاي دولتي.

- نظارت بر ميزان انرژي مصرفي از سوي اصناف، بازار و مشاغل آزاد و اعمال برخوردهاي قانوني با مسرفين (بويژه در مورد آب وبرق .)

- دقت در خاموشي چراغ‌هاي معابر عمومي، بزرگراه‌ها و خيابا‌ن‌ها پس از روشنايي هوا و چراغاني‌هاي پيوسته كوچه‌ها و محلّه‌ها در جشن‌ها و مناسبت‌ها.

اميرهوشنگ آذردشتي
كارشناس ارشد مديريت

«توليد» و «مصرف» دو مقوله مهم در علم اقتصاد هستند که بين آنها يک ارتباط استراتژيک تعريف مي شود. اساساً مصرف بويژه در مورد کالا و خدمات، از يک نياز واقعي سرچشمه مي گيرد.

نگاهي به جريانهاي توليد جهاني نشان مي دهد حيات و ممات کشورهاي پيشرفته صنعتي در دنيا به موضوعي به نام توليد انبوه و استمرار آن وابسته است و هر نوع وقفه اي در اين روند که مي تواند ناشي از رکود يا کاهش تقاضا باشد، چالشهاي سياسي براي کشورهاي صنعتي ايجاد کرده و در صورت فراگير بودن نظامهاي سلطه اقتصاد جهاني را دچار اختلال و زوال مي نمايد.
تجربه چند دهه گذشته نشان داده است استمرار توليد به استمرار تقاضا براي کالا يا خدمات وابسته است و براي استمرار تقاضا به جاي آنکه تقاضا منطقاً براي پاسخ به نيازهاي اساسي باشد از طريق القاي نياز و تحميل تقاضا، اين جريان استمرار مي يابد.
يکي از ابزارهاي قبلي دنياي سلطه اقتصادي، استفاده گسترده و معنادار از جريان تبليغات است که از طريق ابزارهاي گسترده تبليغي خود و حتي رسانه ملي کشورهاي در حال توسعه و کم توسعه يافته، براي القاي نياز، تحميل مصرف و در حقيقت القاي تقاضاهاي کاذب صورت مي پذيرد.
يا اينکه با وجود افزايش توان فني و دانش توليد کنندگان، عمر کالاهايي مانند خودرو به طور عمدي کاهش يافته، به طوري که مقايسه کالاهاي توليدي با دوام نيم قرن اخير مثلاً خودرو، مبين آن است که به شدت از عمر مفيد اين کالاها به عمد کاسته شده و يا آنها به جاي وضعيت قبلي «تعمير» قطعات، در وضعيت «تعويض» قطعات قرار گرفته اند.
ابزار و استراتژي ديگر آنها «دمده» جلوه دادن کالاها و خدمات است. اين دمده کردن در مورد کالاهاي ضروري مانند پوشاک نيز يک جريان شناخته شده است. کانالهايي تحت عنوان فشن يا مد بطور شيطنت آميز نسبت به دمده کردن پوشاک فعاليت مي کنند.
مبادي ورود گسترده کالا در پوشش عنوانهايي مانند مناطق آزاد (که در واقع بايد مراکز پردازش و عمليات صادرات باشند) جريان گسترده ورود کالا را بر عهده دارند. در همين راستا شاهد گسترش بي رويه و البته حساب شده و هوشمند تغييرات کالبدي در شهرها و برنامه ريزي شهري با عنوان گسترش بي رويه پاساژ، بوتيک و مراکز خريد هستيم.
نتيجه ظهور اين بازارهاي جديد، فشار و حمله به شهروندان در نقاط مختلف کشور است. بنابراين، بدون توجه به چرخه هاي سازمان يافته ورود کالا، پرداختن به مقوله «اصلاح الگوي مصرف» از اين جنبه اقدامي ناقص خواهد بود.
جنبه مهم ديگر اصلاح الگوي مصرف، موضوع توجه به منابع استراتژيک و ضروري کشور است که عموماً مصرف آن توسط دولتمردان و نظام قانونگذاري کشور صورت مي گيرد. از جمله آن، مصرف منابع ارزي و بودجه کشور است که خود را در قالب تخصيص منابع نشان مي دهد.
دولت داراي بزرگترين خانواده مصرفي کشور است، لذا اگر در مورد عملکرد آن ميزان و معيار مشخصي وجود نداشته باشد، داستاني که در سالهاي اخير با برداشتهاي بي رويه ارزي به وجود آمد، حادث مي شود. در حقيقت، درست مصرف کردن منابع کمياب و حياتي کشور مي تواند اولين اقدام اصلاحي باشد.
اکنون واردات بي رويه، سطح و نوع رفتار مصرفي مردم و دولت را تغيير و افزايش داده است، در حالي که با توجه به کاهش قيمت نفت، ادامه روند سابق واردات ممکن نيست، لذا بايد تأکيد کرد اصلاح الگوي مصرف زماني ميسر مي شود که در رفتارهاي مصرفي ناشي از سياستهاي کلان ملي، تجديدنظر شود.
آنچه مسلم است، اصول برجسته قانون اساسي، جهت گيريهاي حضرت امام و مقام معظم رهبري بويژه آموزه هاي ديني و نظام اسلامي و همچنين غناي فرهنگي حاکم بر جامعه ايراني، مي تواند تأثير بسزايي در اصلاح الگوي مصرف داشته باشد، خاصه آنکه رهبر معظم انقلاب نيز با نامگذاري سال جاري بر حساسيت موضوع تأکيد کرده اند.
لذا بايد دور افتادگي از باورهاي فرهنگي و ديني در خصوص چگونگي توليد و مصرف کالاها و خدمات جبران شود که اين امر امکان پذير نيست، مگر با سياستگذاري و رها کردن مردم از انحراف تبليغاتي موجود در جامعه که اتفاقاً مقام معظم رهبري نيز به يکي از مصداقهاي آن به طور آشکار اشاره کردند.
از طرف ديگر، اصلاح الگوي مصرف ضمن آنکه مستلزم درک صحيح از واژه هاي «اصلاح»، «الگو» و متعاقباً خود «مصرف» مي باشد، تقسيم بندي منطقي آن بر اساس اقدامهاي کوتاه مدت و آني، ميان مدت و بلندمدت، مفهوم برنامه ريزي اصلاح الگوي مصرف را در بر خواهد گرفت. به عنوان مثال، در مورد تغيير فرهنگ مصرفي که اقدامي زمان بر است، تأکيد بر بازبيني نظام تعليم و تربيت، اقدامي اساسي است چون شاکله رفتار مصرفي همان گونه که تجربه جهاني براي کشورها و جوامع موفق نشان مي دهد، متأثر از نحوه تعليم و تربيت و اصول پايه اي در فرهنگ اصيل ملي کشورهاست که در نظام جمهوري اسلامي به دليل تأثير از آموزه ها و دستورهاي ديني، غناي بيشتري دارد تجربه موفق ژاپن پس از جنگ جهاني دوم نقش تعيين کننده نظام تعليم و تربيت را که در آن فرهنگ قناعت، سختکوشي، انضباط و تعاون و همکاريهاي جمعي در دوران کودکي به افراد آموخته شده است، نشان مي دهد. سياستها و قوانين هوشمند و عالمانه، از ژاپن شکست خورده ظرف کمتر از سه دهه ژاپني قدرتمند و با صلابت را در عرصه توليد نشان داده و تنها مصرف آنها زماني افزايش يافت که ميزان توليد ملي به چند برابر آن بالغ شد، در حالي که بر عکس در ايران تناسبي منطقي بين ميزان مصرف و ميزاني که آحاد مختلف مردم توليد مي کنند وجود ندارد و افراد بخصوص در شهرهاي بزرگ مصرفي هستند و اين شکاف با درآمدهاي نفتي پر مي شود.
متأسفانه در سال گذشته با وجود تلاش براي اعتلاي ملي رکورد واردات بعد از انقلاب شکسته شد و رقم آن به بالاي 70 ميليارد دلار بالغ گرديد که متأسفانه بخش قابل توجه آن مربوط به کالاهاي مصرفي بوده است. البته اين رقم بدون محاسبه 10 ميليارد دلار کالاهايي است که به صورت قاچاق وارد کشور شده اند.
از اين رو، تجديدنظر در رفتار دولتمردان و مسؤولان و بازنگري در نحوه استفاده از منابع استراتژيک ضرورتي اجتناب ناپذير است که در جذب مردم براي بازنگري در رفتارهاي خرد و کلان آنها تأثير حداکثري دارد. بنابراين، صرف موعظه و پند و نصيحت توسط دولتمردان نمي تواند چاره ساز اصلي اين امر حياتي و استراتژيک باشد.
واقعيت آن است که بدون بازنگري در شيوه ها و روشهاي مصرف کالاي استراتژيک و منابع پولي داخل، با توجه به افت معنادار قيمت نفت و همچنين رکود حاکم بر بخشهايي از اقتصاد مانند بخش مسکن، سال سخت اقتصادي را پيش رو خواهيم داشت که بدون درک صحيح از «اصلاح الگوي مصرف» اصلاح شرايط امکان پذير نخواهد بود.

دکتر محمد خوش چهره
منبع روزنامه قدس

مي توان اذعان نمود که لايحه "هدفمند کردن يارانه ها" پيش نياز اصلاح الگوي مصرف بوده و کم توجهي مجلس شوراي اسلامي به اين لايحه مي تواند به مانعي جدي در مسير اصلاح الگوي مصرف تبديل شود.

«يک اقدام اساسى در زمينه‏ى پيشرفت و عدالت، مسئله‏ى مبارزه‏ى با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوى مصرف، جلوگيرى از ولخرجى‏ها و تضييع اموال جامعه است؛ ... لازم است به عنوان يک سياست، ما مسئله‌ي صرفه‏جوئى را در خطوط اساسى برنامه‏ريزى‏هايمان در سطوح مختلف اعمال کنيم. ... صرفه‏جوئى به معناى مصرف نکردن نيست؛ صرفه‏جوئى به معناى درست مصرف کردن، بجا مصرف کردن، ضايع نکردن مال، مصرف را کارآمد و ثمربخش کردن است. ... جامعه‏ى ما بايد اين مطلب را به عنوان يک شعار هميشگى در مقابل داشته باشد؛ چون وضع جامعه‏ى ما از لحاظ مصرف، وضع خوبى نيست. ... بنابراين مسئله‏ى صرفه‏جوئى و اجتناب از اسراف، فقط يک مسئله‏ى اقتصادى نيست؛ هم اقتصادى است، هم اجتماعى است، هم فرهنگى است؛ آينده‏ى کشور را تهديد مي‌کند. ... بايد خودمان را اصلاح کنيم. بايد الگوى مصرف جامعه و کشور اصلاح شود. ... قوه‏ى مقننه و قوه‏ى مجريه موظفند به پيگيرى. برنامه‏ريزى کنند، قانونگذارى کنند، قانون را با قاطعيتِ تمام اجراء کنند. پيشرفتى که ما در اين ده سال خواهيم داشت، بخش مهمى‏اش مربوط به همين قضيه است.»

جملات فوق بخشي از بيانات رهبر معظم انقلاب در اولين روز دهه‌ چهارم انقلاب است. ايشان که در پيام نوروزي خطاب به ملت فهيم ايران، با توجه به اهميت «حياتي و اساسيِ مصرف مدبرانه و عاقلانه منابع کشور» سال جديد را «سال اصلاح الگوي مصرف» در همه زمينه‌ها و امور ناميدند در سخنراني خود در روز اول فرودين 1388 در حرم مطهر ثامن‌الائمه(ع) مسوولين نظام را موظف به برنامه‌ريزي و حرکت در جهت اصلاح الگوي مصرف نمودند.

با توجه به تأکيدات فراوان معظم له در خصوص «جلوگيري از اسراف» و «اصلاح الگوي مصرف» از اين پس در سلسله يادداشت‌هايي به بررسي نقش دستگاه‌ها و نهادهاي نظام در اين خصوص و راهکارهاي اجرايي آن خواهيم پرداخت و در گام اول و با توجه به اشاره‌ي مقام عظماي ولايت بر تقدم قانون گذاري در اين موضوع،نخستين يادداشت را به نقش مجلس شوراي اسلامي در «اصلاح الگوي مصرف» اختصاص مي‌دهيم.

بدون ترديد ارزان بودن قيمت حامل‌هاي انرژي (نفت، گاز، بنزين، گازوئيل، برق، آب) در ساليان گذشته باعث اسراف و ولنگاري و رشد بي‏رويه مصرف شده و به هدر رفتن منابع ملي و نيز تشديد تخريب محيط زيست را در پي داشته است. اگر چه با عمومي شدن فرهنگ صرفه‌جويي و آموزش شيوه‌هاي درست مصرف کردن مي‌توان اميدوار به کاهش هزينه‌هاي مصرف انرژي در کشور بود اما فراموش نکنيم که با توجه به مصرف بسيار بالاي حامل‌هاي انرژي در کشور، حتي در خوش بينانه‌ترين حالت(10 الي 15 درصد)، ميزان صرفه‌جويي مردم قابل توجه نخواهد بود چرا که در حال حاضر مصرف انرژي در کشورمان به شدت بالاتر از ميانگين جهاني است و اين آثار بسيار نامطلوب و مخربي بر اقتصاد ‏کشور دارد به طوري که مصرف انرژي در ايران، 5/3 برابر کشور چين با جمعيتي بالغ بر 3/1 ميليارد نفر مي‌باشد!

بر اساس آمارهاي منتشر شده، سهم يارانه‌هاي مستقيم و حامل‌هاي انرژي از توليد ناخالص ملي‌ (GDP) در سال 1380، 6/7 درصد بوده که در سال 1385 ، 9/25 درصد رسيده و بدون ترديد با وضعيت کنوني هر سال رو به افزايش است. به زبان گوياتر ميزان مصرف، يارانه و قيمت حامل‌هاي انرژي در ماه که در سال 1380، 2/15 ميليارد دلار بوده در سال 1386 ، به 8/78 ميليارد دلار رسيده است که رقمي فوق‌العاده بالا و غير قابل تصور براي اقتصاد ايران است. بدون شک با اين 87 ميليارد دلار مي‌توان بسياري از پروژه‌هاي عمراني را به ثمر رساند و آن را هزينه آموزش، بهداشت، رسيدگي به مناطق محروم و غيره نمود.

از سوي ديگر روند شدت مصرف انرژي در ايران نسبت به بسياري از کشورهاي جهان قابل مقايسه نبوده و بنا به اظهارات وزير محترم نفت، با اين شدت مصرف در آينده‌اي نه چنان دور نه تنها ديگر انرژي براي صادرات نخواهيم داشت بلکه به وارد کننده‌ي انرژي تبديل خواهيم شد که اين امر تهديدي جدي براي نظام و انقلاب محسوب مي‌شود.

همچنين، انرژي ارزان بهره‌وري را پايين آورده و استفاده از تکنولوژي‌هاي قديمي و ناکارآمد را ترويج مي‌کند و اين حکايتي غم‌انگيز از دورنماي اقتصاد و صنايع و کشاورزي ايران در سال‌هاي آينده دارد!

در چنين شرايطي اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي بهترين شيوه براي اصلاح الگوي مصرف و مقابله با اسراف و هدر رفتن منابع ملي مي‌باشد و ارتقاي بهره‌وري و رقابت‌پذيري در اقتصاد و گسترش زيرساخت‌هاي اقتصادي و صنعتي را به دنبال خواهد داشت از همين روي، رهبر معظم انقلاب در سخنراني مهم خود در بارگاه رضوي، با درايت و هوشمندي، «مسئله‏ى هدفمند کردن يارانه‏ها» را «ناشى از تجربه‏ى بلندمدت نخبگان کشور» دانستند و «رسيدن به اين حقيقت و تصميم و عزم راسخ بر اجراى آن» را «ناشى از تجربه‏ى طولانى‏مدتي که در طول اين سالها متراکم شده است و به مرحله‏ى عمل درآمده است» بيان نمودند.

يکي از چهار هدف اصلي لايحه هدفمند کردن يارانه‏ها، «مديريت صحيح مصرف انرژي و منابع آن در کشور» اعلام شده است و در اين لايحه، دولت پيشنهاد کرده نرخ حامل‏هاي انرژي شامل بنزين، نفت سفيد، نفت گاز، آب، برق، گاز و... طي يک دوره حداکثر سه ساله، به نرخ‏هاي منطقه‏اي، بين‏المللي و صادراتي نزديک شود و براي جبران اثرات تورمي اجراي اين لايحه نيز، بخشي از يارانه آن بر اساس اولويت به دهک‌هاي پايين جامعه بازپرداخت شود که بدين ترتيب مي توان اذعان نمود که لايحه "هدفمند کردن يارانه ها" پيش نياز اصلاح الگوي مصرف بوده و کم توجهي مجلس شوراي اسلامي به اين لايحه مي تواند به مانعي جدي در مسير اصلاح الگوي مصرف تبديل شود.

بديهي است تورم ناشي از اجراي اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي قابل با گذشت زمان و با اقدامات حمايتي دولت قابل تعديل است لکن تورم ناشي از انتشار اسکناس جديد و بدون پشتوانه (به دليل حذف بند هدفمند کردن يارانه‌ها از بودجه 88) تأثير عميق‌تري داشته و فشار بسياري به دهک هاي پايين جامعه وارد مي‌آورد.

همچنين کاهش مصرف سوخت‌هاي فسيلي موجب صيانت از منابع نفتي کشور خواهد شد و نسل‌هاي آينده ذخاير بيشتري از اين موهبت الهي را در اختيار خواهند داشت و از سوي ديگر، يکسان شدن قيمت بنزين و گازوئيل با کشورهاي منطقه، در جلوگيري از قاچاق اين ثروت ملي نقش بسياري مهمي ايفا خواهد کرد.

در مورد آب و برق مورد استفاده در صنايع و بخش کشاورزي نيز، مجلس شوراي اسلامي مي‌تواند با وضع قوانين مدون و با درنظر گرفتن اعتبارات لازم، دولت را در اصلاح شبکه‌هاي آبرساني و بهبود شيوه‌هاي آبياري و صيانت از ذخاير آب‌هاي سطحي و زير زميني کشور ياري کند و نوسازي شبکه‌ي انتقال برق و جلوگيري از اتلاف انرژي الکتريکي در مسير بين نيروگاه‌ها تا محل مصرف را در اولويت کاري وزارت نيرو قرار دهد. همچنين وکلاي ملت مي‌توانند استفاده از لامپ‌هاي کم مصرف و شيرهاي هوشمند را در نهادهاي حکومتي به تکليفي قانوني مبدل سازند و با برنامه‌ريزي و نظارت دقيق، تمرکز دولت را بر افزايش راندمان انرژي مصرفي و ارتقاي بهره‌وري و بهبود فناوري توليد در صنايع کشور خصوصا صنايع خودروسازي معطوف نمايند.

در بحث مسکن به عنوان يک مصرف کننده مهم انرژي نيز، قوه‌ي مقننه مي‌تواند با وضع قوانين لازم، شهرداري‌ها و سازمان نظام مهندسي کشور و مردم را مکلف به رعايت اصول مطروحه در مبحث 19 نمايد تا با استفاده از مصالح مناسب و استاندارد و دستگاه‌ها و سيستم‌هاي مناسب گرمايشي و سرمايشي، ميزان مصرف انرژي در ساختمان‌ها و منازل مسکوني را به حد معقول آن نزديک شود.

همه‌ي آنچه گفته شد تنها با هماهنگي و همدلي مسوولان در سه قوه و مردم ميسر خواهد بود و در نهايت منجر به تسريع در روند توسعه‌ي اقتصادي کشور و «حرکت پر شتاب و بزرگ به سمت تحقق پيشرفت و عدالت» و نيل به اهداف سند چشم‌انداز خواهد شد.

به قلم مهندس محمد مهدي پوينده 

منبع پایگاه خبری تحلیلی قلم پرس

نقش رسانه در ساخت و معرفي الگوهاي مصرف امري كاملا شناخته شده و مورد اتفاق نظر اهل فن است . تذكر اين نكته درابتداي بحث كاملا لازم مي‌آيد كه قدرت رسانه برخلاف برخي باورها در همه حال محدود است . رسانه هم زماني قادر به انجام ماموريت‌هاي خود است كه بستر و يا بسترهاي لازم فراهم آورده شده باشد .

در ميان رسانه‌ها رسانه‌هاي ديداري مانند تلويزيون و سينما و فرآوردهاي بصري ديگر ، به جهت جامعه شناختي آنها ، تاثير بسيار بيشتري برمخاطبان دارند. اين نقش و سهم را رسانه‌هاي ديداري از جمله با برانگيختن تمامي حواس مخاطبان كه از ويژگيهاي اين نوع رسانه هاست ، ايفا مي كنند كه در رسانه‌هاي ديگر محدود ، و از همين نظر است كه اتفاق نظر داريم الگوهاي معرفي شده از طريق رسانه‌هاي ديداري نقش و سهم بيشتر و عميق تري در تغيير باور و نهايتا تغيير رفتار مخاطب دارند.

در شكل‌گيري الگوي مصرف پايگاه‌هايي كه افراد در آنها قرار دارند و يا مي گيرند ، مانند پايگاه اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي سهم خود را دارند ، ولي سهم فرهنگ بيشتر از ديگر پايگاه هاست ، و از همين روست كه رسانه با ماهيت فرهنگي مي‌تواند نقشي در خور در ساخت و اصلاح الگو بخصوص در بلند مدت ايفا كند.

اين نقش در حوزه فرهنگ ، با ورود ديگر نهادهاي ارتباطي ، اجتماعي ، فرهنگي و مذهبي مانند مساجد ، ائمه جماعات و نهادهاي مرجع حوزه ، و سهم گيري آنها تكميل مي‌شود. اصلاح الگوي مصرف علاوه بر جنبه‌هاي فردي آن ، براي آنكه در جامعه به امري نهادينه مبدل گردد ، نياز به يك عزم ملي درابعاد مختلف و بخصوص فرهنگي دارد . اسلام به عنوان زيربناي فكري جامعه و منبع و منشا تعاليم رفتاري ما ، در همه زمينه‌ها و از جمله در باب مصرف امر به اعتدال دارد . اين امر مغاير با خوب خوردن ، خوب پوشيدن و خلاصه داشتن يك زندگي كيفي كه همه ي نيازهاي ما را آنهم به بهترين شكل برآورده كند ، نيست ، اما آنچه مذموم و نكوهيده است ، اسراف و تجمل گرايي در امور مي‌باشد ، كه غايت هدف اصلاح الگوي مصرف نيز پرهيز دادن اين امر ، يعني خودداري از اسراف است. در تلقي‌هاي ما در مصرف متاسفانه بسياري از ارزش ها و ضد ارزش‌ها جاي خود را به هم داده‌اند و برهمين اساس رفتارهايي شكل گرفته كه تاملي حتي اندك در آنها نشان مي‌دهد كه نه با فرهنگ مذهبي ما سازگاري دارند كه در آن ازجمله بخوريد ، بياشاميد ولي اسراف نكنيد مانفيست شمرده مي‌شود ، و نه مطابقتي با فرهنگ ملي دارند كه انبوهي از مثل‌ها و متل‌ها ، سخنان و پندهاي حكيمانه در مذمت اسراف و مصرف گرايي درآن وجود دارد و از ميراث فرهنگي ما محسوب مي‌شود.

اصلاح وضعيت مصرف در كشور بديهي است كه مثل هر امر فرهنگي ديگر نياز به كاري طولاني و مهندسي دقيق و ظريف در حوزه خود دارد و مبرهن است كه نمي توان و نبايد انتظار دريافت پاسخ مناسب و لازم و نهادينه شده را در يك دوره كوتاه مدت داشت .آنچه مهم است اين مي‌باشد كه مساله اصلاح الگوي مصرف به عنوان يك ضرورت قطعي و حياتي بايد در همه اذهان جاي بگيرد ، و به موازات آن ، نهادهاي الگو ساز بخصوص رسانه‌ها و نهادهاي آموزشي و علمي و تحقيقي به ساخت و معرفي الگوهاي مناسب بپردازند. اصلاح الگوي مصرف به عنوان يك نياز ملي بايد در همه ي ابعاد و زمينه‌ها تبديل به يك باور نهادينه شود و نمي‌توان آنرا محدود به اين دسته و يا آن دسته و يا اين بخش و يا آن بخش كرد. كشور براي اين مهم نيازمند برنامه ريزي دقيق و جامع و پاسخگو است ، و اين مهم تنها با مشاركت دادن همه نيروهاي دلسوز و نهادهاي ذيربط و از درون تيم‌هاي حرفه‌اي بيرون مي‌يابد.

منبع بازیاب

انتظار مي‌رود با نامگذاري سال جديد به عنوان اصلاح الگوي مصرف توسط رهبر معظم انقلاب شاهد شكل‌گيري عزم و اراده ملي براي اصلاح وضعيت الگوي فعلي مصرف باشيم. اين مهم ميسر نمي‌شود مگر با همدلي و تلاش بي‌وقفه همه صاحب‌نظران و كارشناسان حوزه‌هاي مختلف، همان‌طور كه در عبارت مورد نظر رهبري تصريح شده است. براي بهبود وضعيت مصرف در كشور پيش از هر چيز بايد الگو‌هاي فعلي، مورد بحث و آسيب‌شناسي قرار گيرد چرا كه اگر الگو‌هاي ارائه شده بهبود يابد طبيعتا نگرش ما نسبت به مقوله مصرف تغيير خواهد كرد و مصرف از يك سبك و سياق منطقي برخوردار خواهد شد.

بازنگري و اصلاح جدي مقوله مصرف

هدر رفتن 600 هزار تن نان در كشور، مصرف حدود 6 برابر متوسط مصرف انرژي در دنيا و ده‌ها نمونه ديگر گوياي اين مطلب است كه نگرش و زيربناي فكري و فرهنگي جامعه نسبت به مقوله مصرف نياز به بازنگري و اصلاح جدي دارد و در صورت تداوم وضعيت موجود، كشور در آينده نه‌چندان دور با مشكلات عديده‌اي در خصوص تامين مايحتاج اوليه و از همه مهم‌تر تامين انرژي روبه‌رو خواهد شد. اين كه اساسا تفكر مصرف بي‌رويه از چه زماني در جهان شدت گرفت و چرا محوريت تبليغات در دنياي امروز بر پايه مصرف هر چه بيشتر استوار است، مطلب بسيار مهم و قابل توجهي است كه در فرصت مناسب مورد بحث و بررسي قرار خواهد گرفت، ولي آنچه كه در اين نوشته درصدد بررسي آن هستيم نقش رسانه‌ها و بخصوص سازمان صدا و سيما در ارائه الگوي مصرف و راه‌هاي پيشنهادي براي اصلاح وضعيت فعلي است.

بدون شك نقش بي‌بديل تلويزيون در شكل‌دهي رفتار‌هاي فردي و جمعي بر كسي پوشيده نيست تا حدي كه انديشمندان حوزه علوم ارتباطات بر اين نكته اذعان دارند كه رسانه در عصر حاضر توانسته است نه تنها بر اعمال بلكه به تدريج بر ساختار فكري بشر سلطه يابد و آن را در چنبره خود بگيرد به‌گونه‌اي كه رسانه‌ها به مردم مي‌گويند كه در مورد چه چيز و چگونه فكر كنند و شايد بتوان گفت بالاترين ميزان نفوذ در دنياي امروز متعلق به رسانه‌ها است. خصوصا اين‌كه امروزه با پيشرفت‌هاي فناوري رسانه تمامي شبكه‌هاي سازمان صدا و سيما در اقصي‌نقاط كشور قابل دريافت مي‌باشد و همان برنامه‌هايي را كه شهروندان تهراني از شبكه‌هاي سيما دريافت مي‌كنند در يك روستاي دورافتاده در استان كهگيلويه و بويراحمد نيز قابل دريافت و مشاهده است و به همين دليل حيطه شمول سازندگي و آموزشي سازمان صدا و سيما با هيچ رسانه ديگري قابل مقايسه نمي‌باشد. به همين ميزان سازمان صدا و سيما مي‌تواند با بهره‌گيري از شرايط و مختصات هر منطقه و شناخت ظرفيت‌هاي پيدا و نهان سرمنشاء تحولات چشمگيري در مناطق مختلف كشور باشد.

راز و رمز اصلاح هر رفتار فردي و اجتماعي

با اين مقدمه به اين مهم مي‌پردازيم كه راز و رمز اصلاح هر رفتار فردي و اجتماعي را مي‌توان در لايه‌هاي درهم‌تنيده رسانه جستجو كنيم، به همين منظور لازم است قدري از تعارفات معمول و ملاحظات بي‌مورد فاصله بگيريم و به دور از كلي گويي و انتقاد‌هاي مخرب به موشكافي و آسيب‌شناسي ساختار الگوهاي معيوب فعلي بپردازيم.

قرار دادن كادر كوچك اصلاح الگوي مصرف در گوشه صفحه تلويزيون اگرچه اقدامي شايسته تحسين از سوي سازمان صدا و سيما محسوب مي‌شود، ولي بايد قبول كنيم اگر چنانچه براي تحقق اين مهم يك مكانيسم عملياتي و اجرايي طراحي نشود از اين هشدار استراتژيك چيزي جز يك عبارت فرسوده و نخ‌نما باقي نمي‌ماند و تمام فعاليت‌ها در تعدادي مصاحبه و ميان برنامه خلاصه مي‌شود و در نهايت به هيچ نتيجه قابل قبولي دست نخواهيم يافت، اين در حالي است كه شرايط كشور به سمتي پيش مي‌رود كه چاره‌اي جز استفاده بهينه از منابع و ذخاير ملي و سرمايه‌گذاري ظرفيت‌هاي موجود در راه رسيدن به خودكفايي و عبور از تنگناهاي اقتصادي وجود ندارد و شايد به نوعي بتوان موضوع اصلاح الگوي مصرف در كشور را از موضوعاتي دانست كه به‌طور مستقيم و غيرمستقيم با امنيت ملي كشور ارتباط پيدا مي‌كند.

بنابراين شايسته است تمامي مسوولا‌ن ودست‌اندركاران از حداكثر ظرفيت‌هاي موجود در سامان بخشي و بهبود الگو‌هاي مصرف فعلي استفاده كنند. به همين منظور موارد ذيل در خصوص اصلاح الگوي مصرف توسط رسانه ملي پيشنهاد مي‌شود:

تشكيل كميته راهبردي اصلاح الگوي مصرف

اين كميته مي‌تواند با تدوين يك برنامه درازمدت و با استفاده از كارشناسان حوزه رسانه و ديگر رشته‌هاي مرتبط، دورنماي فعاليت‌هاي سازمان را براي اصلاح الگوي مصرف مشخص و همه اقدامات و برنامه‌هاي سازمان صدا و سيما را در يك چارچوب هدفمند و روشمند هدايت كند. به نظر مي‌رسد تشكيل اين كميته زير نظر رياست سازمان صدا و سيما مي‌تواند در كوتاه‌مدت، ساماندهي فعاليت‌هاي سازمان را در راستاي اصلاح الگوي مصرف رهبري كند.

آموزش مصرف بهينه

از آنجايي‌كه در سال‌هاي دوران ستمشاهي بودجه كشور از ناحيه صدور 7 ميليون بشكه نفت در روز تامين مي‌شد بنابراين نه ‌تنها نيازي براي صرفه‌جويي و بحث‌هايي همچون مصرف بهينه سوخت اساسا موضوعيت نداشت بلكه دولت سياست‌هاي مختلفي براي افزايش مصرف را در دستور كار خود داشت و سعي مي‌كرد مردم را براي مصرف هر چه بيشتر تشويق كند، ولي پس از پيروزي انقلاب اسلامي و رويارويي مستقيم اين كشور با استكبار جهاني و به دنبال آن آغاز جنگ تحميلي و انواع تحريم‌ها، حفظ ذخاير زيرزميني براي نسل‌هاي آينده و كاهش ميزان صدور نفت تا حد 2 ميليون بشكه در روز از سوي مسوولا‌ن مطرح شد و بدين وسيله مفهوم صرفه‌جويي براي اولين بار در كشور موضوعيت پيدا كرد.

امروزه تبليغات غيرمستقيم از موثرترين شيوه‌هاي تبليغي محسوب مي‌شود و صاحبان بنگاه‌هاي تبليغاتي و دارندگان شبكه‌هاي عريض و طويل رسانه‌اي به اين حقيقت پي برده اند كه انسان‌ها در مقابل تبليغ مستقيم واكنش منفي از خود نشان مي‌دهند.

به اين ترتيب مشاهده مي‌كنيم كه سابقه ذهني صرفه‌جويي از قدمت چنداني در كشور ما برخوردار نيست و در نتيجه نهادينه كردن موضوع صرفه‌جويي و پرهيز از مصرف بي‌رويه در اذهان عمومي نياز به يك آموزش منسجم و فراگير دارد كه جز با مدد رسانه ملي در عمل امكان‌پذير نيست.

به عبارت ديگر سازمان صدا و سيما براي آموزش چگونگي مصرف درست، پرهيز از مصرف بي‌رويه و آشنا كردن مردم با عواقب خطرناك مصرف‌گرايي بايد طرحي نو دراندازد و وارد مرحله جديدي از برنامه‌سازي شود. طبيعتا برنامه‌سازي در خصوص ماهيت اصلي شركت‌هاي چندمليتي و واكاوي دلايل تشويق اين شركت‌ها به مصرف هر چه بيشتر، حاوي نكات بسيار مهمي است كه به شكل‌گيري يك عزم ملي و اراده حقيقي براي پرهيز از مصرف بي‌رويه كمك زيادي مي‌كند.

بازگشت به الگو‌هاي اصيل اسلامي

وقت آن رسيده است كه بار ديگر سري به متون اسلامي و احاديث شريفي كه ميراث نبوت و امامت به شمار مي‌روند، بزنيم و با نگرشي عميق‌تر به دنبال گمشده خود يعني الگوي صحيح ارتباط انسان با محيط زندگي بگرديم. مطمئنا در سيره نبوي و ائمه‌اطهار(علیهم السّلام) ، الگوي مصرف كه از مصاديق بارز ارتباط انسان با محيط به شمار مي‌رود بخوبي تعريف شده است. تنها كافي است شهامت اين را داشته باشيم كه اشتباهات و خطاهاي گذشته را بپذيريم و هر يك از ما در حد توان خود براي جبران آن بكوشيم. مفاهيمي همچون قناعت و ساده‌زيستي تنها عباراتي مقدس براي فقرا و بيچارگان نيست، بلكه از نسخه‌هاي شفا بخشي است كه درمان بسياري از بيماري‌هاي دامنگير انسان امروز است، البته ورود به اين مباحث نيز كار آساني نيست و تنها از عهده خبرگان دين و عاملان به فرامين الهي برمي آيد.

تاكيد بر تبليغ غير مستقيم

امروزه تبليغات غيرمستقيم از موثر ترين شيوه‌هاي تبليغي محسوب مي‌شود و صاحبان بنگاه‌هاي تبليغاتي و دارندگان شبكه‌هاي عريض و طويل رسانه‌اي به اين حقيقت پي برده اند كه انسان‌ها در مقابل تبليغ مستقيم واكنش منفي از خود نشان مي‌دهند. به همين علت شاهد هستيم كه پيام‌هاي تبليغاتي به گونه‌اي بسته‌بندي مي‌شوند كه مخاطبان حتي پس از مصرف هم از محتواي آنچه كه مصرف كرده‌اند مطلع نمي‌شوند ولي بعد از مدتي اثرات بسته‌هاي دريافتي در اعمال و رفتار آنها نمايان مي‌شود. شايد به همين دليل باشد كه امروزه بحث تبليغ و انتشار پيام يكي از پيچيده‌ترين مباحث به شمار مي‌رود، بنابراين لازم است در بحث اصلاح الگوي مصرف نيز شيوه‌هاي قديمي و منسوخ شده را كنار بگذاريم و همان‌طور كه اگر فرزندمان بيمار شود به دنبال بهترين متخصص مي‌گرديم براي درمان الگوهاي بيمار فعلي نيز دست به دامان بهترين متخصص‌ها بشويم.

نویسنده: محمد اسماعيلي

كارشناس امور بين‌الملل صدا وسيما

منبع جام جم آنلاین

شهرداري هاي كشور از جمله سيستم هاي اجرايي كشور هستند كه ارتباطي روزانه با مردم دارند و رفتار مديريتي آنها از يك‌سو و فرهنگ رفتاري مردم از سوي ديگر تعاملي دوسويه در اداره شهر و نحوه استفاده از منابع ، بهره وري بيشتر و كاهش هزينه‌ها دارد.
به عنوان مثال اگر چرخه توليد زباله در شهر بزرگي چون تهران را در نظر بگيريم ميان فرهنگ مصرف مردم، چگونگي فرهنگ همكاري آنان در نحوه دفع زباله و تفكيك آن در كنار سياست‌هاي شهرداري براي جمع آوري و بازيافت زباله ها و يا نوع به كارگيري شيوه هاي كارآمد حمل و نقل عمومي و همكاري مردم براي كاهش استفاده از خودرو هاي شهري نقش غير قابل انكاري در جلوگيري از اسراف و هدر رفت منابع دارد.
اصلاح الگوی مصرف نیاز به فرهنگ‌سازی دارد
دکتر حمزه شکیب‌، رئیس کمیسیون عمران شورای اسلامی شهر تهران‌ در این رابطه معتقد است‌، چگونگی مدیریت در اصلاح الگوی مصرف‌، نقش مهمی را ايفا مي‌كند‌. وی می‌گوید‌: باید در مدیریت‌ها افرادی را داشته باشیم که متخصص‌، متعهد و مجرب باشند تا بتوان به اهداف مورد نظر رسید و در غیر این صورت لطمات بزرگی خواهیم دید‌.
شکیب با تاکید بر این که اصلاح الگوی مصرف، مستلزم هماهنگی میان مسئولان و مردم است‌، می‌افزاید‌: چنانچه تصمیمات هماهنگ بوده و برنامه‌ریزی‌ها متناسب با شرایط اجتماعی‌، فرهنگی و اقتصادی جامعه باشد‌، شاهد نتایج مثبتی خواهیم بود.
رئیس کمیسیون عمران شورای شهر تهران ادامه می‌دهد‌: برای اصلاح الگوی مصرف در بسیاری از موضوعات نیاز به فرهنگ‌سازی است‌؛ به طور مثال ایران که از نظر منابع مالی جزو کشورهای فقیر است‌، از پر مصرف‌ترین کشورها در این زمینه نیز هست و این جریان می‌طلبد تا برنامه‌ریزی مدون داشته باشیم و در ابتدا خود مدیران سازمان‌های دولتی و دستگاه‌های حکومتی باید اولویت‌ها را رعایت کنند تا در نهایت طی فرآیند منسجمی به نتیجه رسید‌.
شکیب‌، رسیدن به اهداف تعریف شده برای هر کاری را نیازمند ابزاری مهم به نام مدیریت می‌داند‌؛ آن هم مدیریتی با تجربه‌، کارآمد و مسلط. وی با بیان این که اصلاح الگوی مصرف در مدیریت شهری به دلیل ارتباط گسترده این سازمان با مردم بسیار حائز اهمیت است‌،می‌افزاید‌: برای اصلاح الگوی مصرف باید همه زوایای کار را در سطح کلان و خرد در نظر گرفت و در این میان نقش مدیران در تصمیم‌گیری‌ها‌، برنامه‌ریزی و همچنین فرهنگ‌سازی بسیار پر رنگ‌تر می‌شود‌.
این عضو شورای اسلامی شهر تهران‌، سرمایه‌گذاری در زیر ساخت‌ها را بسیار مهم می‌داند و معتقد است: چنانچه برنامه‌ریزی‌ها شادابی و نشاط در جامعه را به دنبال داشته باشد، مردم اشتیاق بیشتری برای انجام امور پیدا می‌کنند و الگوی‌های مصرف به تدریج اصلاح می‌شود‌.
باید از واحدهاي ملزم به اجراي الگوي مصرف گزارش عملکرد گرفت
اما رئيس كميته محيط زيست شوراي شهر تهران عقیده دیگری دارد. وی معتقد است: برای رعایت اصلاح الگوی مصرف باید به جاي فشار به مردم، از شهرداري‌ها و زيرمجموعه‌هايشان اصلاح الگوي مصرف را بخواهيم.
دکتر معصومه ابتکار ادامه می‌دهد‌: بزرگ‌ترين مصرف کننده انواع انرژي و کاغذ‌، دولت‌، دستگاه‌هاي اجرايي و شهرداري‌ها هستند که از سال 82 طبق آيين‌نامه‌اي ملزم به رعايت و اصلاح الگوي مصرف بودند.
وي می‌افزاید: به جاي آن که به مردم فشار بياوريم و الگوهايي را براي کاهش و اصلاح مصرف براي شهروندان داشته باشيم، در اولين گام باید از واحدهاي ملزم به اجراي الگوي مصرف از جمله شهرداري‌ها و سازمان‌هاي وابسته به آن گزارش عملکرد بگيريم و بدانيم که چه کرده‌اند و پس از آن از شهروندان بخواهيم که در مصرف صرفه‌جو باشند و الگوهاي مصرفي‌شان را اصلاح کنند.
توجه به زیر ساخت‌ها‌، سرمایه‌گذاری به جای هزینه
علیرضا دبیر‌، یکی دیگر از اعضای شورای اسلامی شهر تهران، در این مورد با بیان این که شاخص توسعه در هر کشوری مشخص است‌، می‌گوید‌: تولید زباله در ‌همه جوامع دنیا‌، نشان دهنده میزان مصرف و مصرف‌گرایی است که متاسفانه در کشور ما شاهدیم که در اسفند ماه گاهی تولید زباله به 11 هزار تن در روز هم می‌رسد واين نشان می‌دهد میزان مصرف ما بالاست و هرچند که بازیافت انجام می‌شود، اما باید تولید زباله کنترل شود.
وی ادامه می‌دهد‌: علاوه بر مردم ،یکی از بزرگ‌ترین مصرف کننده‌ها‌، دولت‌ها هستند و آن چه که مقام معظم رهبری فرمودند فقط مربوط به شهروندان نیست‌، چرا که میزان مصرف آب‌، برق‌، گاز و سایر موارد در ادارات دولتی وجود دارد‌.
دبیر با بیان این که اصلاح الگوی مصرف به معنای کم خرج کردن و کم مصرف کردن نیست و حتی باید گاهی بیشتر نیز سرمایه‌گذاری کرد‌، می‌افزاید‌: به طور مثال در زمینه ورزش و محیط زیست سرمایه‌گذاری بیشتر‌، موجب بالا رفتن شاخص‌های توسعه می‌شود و اثرات مثبت زیادی به دنبال خواهد داشت‌.
این عضو شورای شهر تهران ادامه می‌دهد‌: در ساختار مدیریت شهری‌، توجه به زیر‌ساخت‌هایی مانند مترو‌، می‌تواند موجب کاهش هزینه‌ها شود که این هزینه‌ها صرفه‌جویی در وقت مردم‌، فراهم کردن بستر روانی آرام و داشتن شهری کم ترافیک است‌.
دبیر، مدیریت علمی را مدیریتی فارغ از آزمون و خطا می‌داند و می‌گوید‌: این نوع مدیریت یعنی استفاده از بهترین روش‌ها برای رسیدن به هدف که مستلزم کجا هزینه کردن و دقیق هزینه کردن است و موجب می‌شود تا کار به درستی انجام شده و هزینه کردن به سرمایه‌گذاری کردن تبدیل شود‌.
الزام شهرداری به صدور پایان کار ساختمان مشروط به اصلاح سیستم انرژی
همچنین در رابطه با این موضوع، طرح‌های مختلفی نیز در شورای شهر مطرح شد‌. همان‌طور که می‌دانید براساس آمارهاي بدست آمده متاسفانه حدود 70 درصد املاکي که ساخته و فروخته مي‌شوند، فاقد سيستم‌هاي گرمايشي و سرمايشي هستند و همين موضوع موجب مي‌شود خريداران به دليل ناآشنا بودن با سيستم‌هاي استاندارد، اقدام به خريد انواع پکيج‌ها کنند که در پاره‌اي از مواقع، مشکلاتي را در پي دارد.
در این راستا صدور پايان كار مشروط به تكميل مبحث 14 مربوط به مقررات ساخت و ساز و نصب سيستم‌هاي گرمايشي و سرمايشي در شورای شهر مطرح شد.
تشکیل تیم کاری برای تحقق اصلاح الگوی مصرف در حوزه حمل و نقل
معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران نیز در این مورد از تشکیل یک تیم کاری برای تحقق اصلاح الگوی مصرف در حوزه حمل و نقل و تردد شهری خبر می‌دهد و می‌گوید: با توجه به اینکه از بارزترین مصادیق عینی اسراف در کشور اسراف در مصرف سوخت و انرژی است، تیمی در حوزه حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران شکل گرفته تا زمینه‌های اصلاح الگوی مصرف در این حوزه را فراهم آورند.
مهندس سید جعفر تشکری هاشمی با بیان این مطلب و با اشاره به پیام نوروزی مقام معظم رهبری که سال جدید را در همه زمینه‌ها و امور سال «اصلاح الگوی مصرف» عنوان کرده‌اند‌، می‌گوید: توسعه حمل و نقل عمومی علاوه بر اینکه می‌تواند زمینه‌ساز اصلاح الگوی مصرف در حوزه ترافیک باشد و از اسراف سوخت و انرژی جلوگیری نماید‌، خسارات ناشی از ترافیک‌، آلودگی هوا و‌... را کاهش داده و این امکان را بوجود می‌آورد که از وقت شهروندان و امکانات و سرمایه‌های شهر به بهترین شکل استفاده شود.
وی با بیان اینکه شبکه حمل و نقل عمومی در حال حاضر پاسخگوی نیاز شهروندان نیست، می‌افزاید‌: در راستای تحقق رویکرد اصلاح الگوی مصرف در حوزه حمل و نقل و ترافیک با برنامه‌ریزی و با تاکید بر توسعه خطوط مترو که در دراز مدت صرفه‌جویی کلانی را در برخواهد داشت و ضمن کاهش آلودگی هوا و مانع از اصراف انرژی می‌شود، در سال 88 پیش خواهیم رفت.
معاون شهردار تهران ابراز امیدواری می‌کند که با توسعه بیش از پیش شبکه حمل و نقل عمومی به خصوص خطوط مترو، خطوط ویژه و خطوط تندرو اتوبوسرانی این امکان را بوجود بیاوریم که از امکانات و ظرفیت‌های موجود بیشترین بهره را برده و صرفه‌جویی کلانی را در سوخت‌، انرژی و سایر امکانات و سرمایه‌های شهر داشته باشیم.
تجهیز همه ساختمان‌های شهرداری به سیستم هوشمند موتورخانه
مهندس محمد هادی حیدرزاده، رئیس ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران با اشاره به این موضوع می‌گوید: با توجه به نامگذاری سال جدید به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف‌، شهرداری تهران از سال گذشته اقداماتی را در زمینه اصلاح الگوی مصرف در راستای اجرای تبصره ماده واحده الزام شهرداری تهران به اجرای نظام مدیریت محیط زیست در سطح شهرداری تهران آغاز کرده که آیین‌نامه آن توسط ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران تهیه و بزودی به همه واحدها ابلاغ می‌شود‌.
وی می‌افزاید: شهرداری تهران تصمیم دارد که یکی از سازمان‌های پیشرو در زمینه اصلاح الگوی مصرف شود و با توجه به اینکه این حرکت با نگاه توسعه پایدار است‌، فرصت مناسبی بوده که دوستداران حوزه محیط زیست و توسعه پایدار بتوانند حداکثر بهره‌برداری را با توجه به دغدغه چندین ساله در این زمینه داشته باشند‌.
حیدرزاده خاطر نشان می‌کند‌: آیین نامه اجرایی مدیریت سبز مبتنی بر مصرف بهینه منابع‌، توسط ستاد محیط زیست و توسعه پایدار تهیه و کمیته اصلاح الگوی مصرف در شهرداری تهران بعد از تایید شهردار با محوریت این ستاد در کارگروهی با مشارکت فیزیکی و مشورتی نمایندگان معاونت‌های مختلف شهرداری تهران و 30 چهره منتخب زیست محیطی تشکیل می‌شود و در حداقل زمان، آیین‌نامه فوق در شهرداری تهران اجرا خواهد شد‌.
وی با بیان این که ماده 3 آیین‌نامه فوق که مبتنی بر اقدامات مدیریتی و فنی است در چهار محور طبقه‌بندی شده است‌، ادامه می‌دهد‌: محور اول مدیریت مصرف انرژی است که شامل مصرف بهینه حامل‌های انرژی از طریق بازسازی و ترمیم ساختمان جهت جلوگیری از هدر رفتن انرژی‌، رعایت مفاد مبحث 19 و استفاده از انرژی تجدید‌پذیر‌، بهبود سیستم‌های حمل و نقل و از رده خارج کردن خودروهای فرسوده و پرمصرف است.
مشاور شهردار تهران در مورد اقدامات انجام شده تا‌کنون در این زمینه می‌گوید: در سال گذشته 100 ساختمان در شهرداری تهران مجهز به سیستم هوشمند موتورخانه جهت جلوگیری از مصرف بیش از اندازه گاز که یکی از مشکلات جدی کشور است، شده و امیدواریم در سالجاری همه ساختمان‌های شهرداری تهران به سیستم فوق مجهز شوند‌.
حیدرزاده می‌افزاید: دومین محور این ماده در ارتباط با مدیریت مصرف آب و کاهش مصرف آن با استفاده از فناوری‌های نوین و بازچرخانی آب و استفاده از پساب برای آبیاری بوستان‌ها و فضای سبز و سومین محور مدیریت مصرف کاغذ و ظروف پلاستیکی‌، کاهش تولید پسماند و بازیافت ضایعات از طریق فناوری‌های نوین و چهارمین محور، مدیریت مصرف سموم دفع آفات نباتی و کودهای شیمیایی است‌.
وی ابراز امیدواری می‌کند که کمیته اصلاح الگوی مصرف در بحث آب‌، کاغذ و حامل‌های انرژی در شهرداری تهران هر هفته جلساتی را با این موضوع برگزار کرده و به موازات آن همه فعالیت‌های آموزشی و فرهنگ‌سازی که شهرداری برای شهروندان برای گذراندن اوقات فراغت برگزار می‌کند با آموزش‌های هدفمند در زمینه اصلاح الگوی مصرف و فعالیت‌های مرتبط در این زمینه هماهنگ شود‌. وی در این زمینه از اعمال سیاست‌های تشویقی و تنبیهی در جهت اجرای مناسب آیین‌نامه فوق در سطح شهرداری نیز نام برد.
اصلاح الگوی تغذیه شهروندان تهرانی
مدیر کل سلامت شهرداری تهران نیز با بیان این که در حوزه سلامت شهری نیز اقداماتی در جهت اصلاح الگوی مصرف درحال انجام است‌، می‌گوید‌: میزان کالری دریافتی بیش از 60 درصد جمعیت تهران بیش از حد لازم است و داری اضافه وزن هستند که برای رفع این مشکل با کمک ارگان‌های مختلف مطالعات اولیه صورت گرفته است‌.
وی ادامه می‌دهد‌: بر اساس آمار اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی جمعیت مصرف کننده دخانیات نیز در کشور رو به افزایش است که این آمار در زنان به 9/8 درصد رسیده است‌. تقی‌زاده می‌افزاید‌: برای این مشکل نیز شهرداری تهران به اجرای پروژه شهر بدون دخانیات خواهد پرداخت که در آن قوانین و مقررات مورد نیاز‌، آموزش‌ها و شیوه کنترل که در 48 کشور اروپایی اجرا شده، تعریف شده است‌.
مدیر کل سلامت شهرداری تهران معتقد است که آموزش به صورت چهره به چهره تاثیر زیادی دارد و می‌گوید‌: در حوزه آموزش این شیوه به اجرا گذاشته شده است که نتایج خوبی داشته و در کنار آن برای بهتر شدن این الگو‌، سامانه اطلاع‌رسانی سلامت شهر تهران راه‌اندازی می‌شود‌.
صرفه‌جویی در مصرف سوخت با افزایش ساعات کاری مراکز معاینه فنی خودرو
وحید نوروزی مدیر عامل ستاد معاینه فنی خودرو نیز با اشاره به نامگذاری سال 88 از سوی مقام معظم رهبری به نام سال اصلاح الگوی مصرف می‌گوید‌: آمار اعلام شده از سوی ستاد مدیریت حمل و نقل و مصرف سوخت مبنی بر نقش انجام معاینه فنی در صرفه‌جویی مصرف سوخت تا 40 درصد در جاده‌ها و 10 درصد در شهرها از رویکرد جدید مسئولان و مردم به موضوع معاینه فنی خبر می‌دهد
و ما ضمن استقبال از این موضوع و در راستای پاسخگویی بهتر و بیشتر به رویکرد ایجاد شده اعلام می‌کنیم همه مراکز معاینه فنی از 15 فروردین از ساعت 30/7 تا 12 شب و مراکز نیایش و خاوران به صورت شبانه‌روزی آماده ارائه به خدمات به شهروندان خواهند بود. نوروزی با اشاره به شماره‌گذاری حدود 900 هزار خودرو در سال 86 از مالکان این خودروها می‌خواهد تا به مراکز معاینه فنی خودرو مراجعه کنند.
وی به تمهیدان اندیشیده شده در خصوص ارائه خدمات بهتر و بیشتر به شهروندان اشاره می‌کند و می‌افزاید‌: درحال حاضر پاسخگویی مراکز معاینه فنی و نمایندگی‌هایی که از سوی این ستاد مجوز معاینه فنی دریافت کرده‌اند بیش از 16 هزار خودرو در یک شیفت کاری است که در صورت لزوم امکان افزایش آن وجود دارد. بر اساس این گزارش در سال 87 بیش از یک میلیون خودرو به مراکز معاینه فنی مراجعه کردند که از این تعداد حدود 60 درصد مربوط به سه ماهه پایانی سال گذشته بوده است.

منبع روزنامه همشهری

تاریخ بشری در ملل گوناگون دارای نقاط درخشنده و برجسته ای است که مبنای ایجاد آن عموما یک حرکت جمعی براساس رهنمود یک حکیم دانشمند، سیاستمدار تیزهوش و یا حاکم خردمند بوده است، موضوع الگوی مصرف می تواند یکی از این نوع تصمیمات در هر ملتی باشد.

تصمیماتی که برای جهش در مسیر رشد عمومی کشور حیاتی است و ضرورتا باید از نگاه جزئی و یا گروهی بدان به شدت پرهیز کرد.

با توجه به اهمیت این موضوع و درسالی که ازسوی رهبر فرزانه انقلاب بدین نام، نامگذاری شده است، به چند نکته دراین رابطه اشاره می شود. امید است که مورد عنایت اهل اندیشه و دوراندیشی قرارگیرد.

مسئله استفاده بهینه از منابع یکی از اساسی ترین ستونهای اقتصادی و فرهنگی جامعه ایده آل اسلامی است. البته این مهم از یک نگاه جامع و عمیق به مولفه های اساسی این دین الهی حاصل خواهدشد و لذا اصلاح الگوی مصرف یک گام بلند در جهت اسلامی ترشدن جامعه و دستیابی به جامعه ای واجد حد بالایی از رفاه، رضایت عمومی، پیشرفت و عدالت می باشد.

اصلاح الگوی مصرف را نباید به معنای ریاضت اقتصادی یا صرفا صرفه جویی تفسیر و تعبیر کرد. زیرا تجربه بشری نشان دهنده این واقعیت است که در جوامعی که نقشه صحیحی برای مصرف تدوین و عملیاتی شده است سطح رفاه عمومی بسیار بالاتر از سایرین می باشد. بنابراین هدف از این سیاست تامین رفاه بیشتر با مصرف کمتر منابع اساسی که اغلب تجدیدناپذیر نیز می باشند، است. به عنوان مثال استفاده از لامپ هایی با مصرف کمتر و قدرت روشنایی بخشی بیشتر، اصلاح سیستم های سوخت رسانی خودروها، تعویض شبکه های فرسوده انتقال آب یا انرژی درشهرها و داخل منازل، دورنریختن اضافی غذاها بویژه در میهمانی های بزرگ، اصلاح روش های آبیاری کشاورزی و برداشت محصولات؛ اصلاح مهندسی و مصالح ساختمانها و بسیاری فعالیتهای از این قبیل عموما ممکن است چه ریاضت یا سختی را برای افراد جامعه ایجاد کنند؟

مسئله صرفه جویی شاید جزء توابع اصلاح الگوی مصرف باشد ولی هرگز معادل دقیق آن نیست زیرا اساساً صرفه جویی می بایست براساس یک الگوی مصرف تعریف شود تا با کمک آن و براساس الگوی مصرف به سوی وضعیت ایده آل حرکت کرد و عملا طراحی الگوی مصرف یک گام قبل از صرفه جویی قرار دارد. صرفه جویی بدون تدوین یک الگوی مناسب مصرف، حتی ممکن است آسیب آفرین باشد به عنوان نمونه ممکن است برای کاهش و صرفه جویی هزینه ساختمان از پنجره های معمولی استفاده شود ولی یک الگوی مصرف صحیح ایجاب می کند حتی در صورت هزینه بالاتر از پنجره های دوجداره با عایق بندی مناسب در دیوارها استفاده شود.

همانطور که اشاره شد رعایت الگوی مصرف همیشه کمتر هزینه کردن نیست و این موضوع می تواند پاشنه آشیل این سیاست باشد. لذا لازم است تا در تدوین روندهای الگوهای مصرف از کارشناسان خبره و اهل فن بهره گیری شود و از برخی کارهای گزارشی، نمایشی یا غیراصولی به شدت پرهیز شود و می بایست به این نکته توجه کرد که جریان اصلاح الگوی مصرف بیشتر بر طراحی مدل ها و روندهای جدید استوار است تا امور سلبی و دستوری و ممنوعیت و محرومیت، به هرحال عدم دقت کافی دراین مهم خیلی ممکن است شیرینی و سودمندی عظیم این سیاست هوشمندانه را به تلخی برخوردهای غیرعلمی و فنی عوامل اجرایی حتی دست چندم بدل نماید.

مشهور است نجاری در حالی که عرق ریزان با اره کند مشغول بریدن درخت تنومندی بود، دانایی به او گفت: ای نجار! اره ات را تیز کن. اما نجار در پاسخ گفت: کارم عقب افتاده و فرصت این کار را ندارم!

سیاست اصلاح الگوی مصرف صرفا یک موضوع اقتصادی نیست بلکه هم فرهنگ در آن موثر و هم آن در فرهنگ جامعه موثر است. باید دقت کرد که در «اصلاح الگوی مصرف» که با «اصلاح مصرف» تفاوت دارد- سخن از تدوین یک الگو و نقشه ای است که اگر مصرف جامعه براساس آن الگوی ساماندهی شود، جامعه به همان میزان مصرف نسبت به حالت قبل از سطح ثروت و رفاه چند برابری برخوردار شود، بنابراین باید دستگاههای فرهنگی وظایف خود را با شناخت کافی از جوانب انجام دهند.

رهبر معظم انقلاب اسلامی سال جدید را سالی مهم دانستند و در تشریح زمینه‌هایی كه نیازمند تغییر و تحول جدی است به موضوع «اسراف‌های شخصی و عمومی» و مصرف بی‌رویه منابع مختلف كشور اشاره كردند و فرمودند اسلام عزیز و همه عقلای عالم، بر این نكته تاكید می‌كنند كه مصرف باید مدبرانه و عاقلانه مدیریت شود.

رهبر معظم انقلاب اسلامی سال جدید را سالی مهم دانستند و در تشریح زمینه‌هایی كه نیازمند تغییر و تحول جدی است به موضوع «اسراف‌های شخصی و عمومی» و مصرف بی‌رویه منابع مختلف كشور اشاره كردند و فرمودند اسلام عزیز و همه عقلای عالم، بر این نكته تاكید می‌كنند كه مصرف باید مدبرانه و عاقلانه مدیریت شود.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام نوروزی تاكید كردند كه همه ما بخصوص مسوولان قوای سه‌گانه، شخصیت‌های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم، حیاتی و اساسی یعنی «اصلاح الگوی مصرف در همه زمینه‌ها» ، برنامه‌ریزی و حركت كنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته‌ای از تبدیل احوال ملت به نیكوترین حال‌ها، ظهور و بروز یابد.

بخش راه و ترابری و حمل و نقل با توجه به گستره‌ای كه تحت‌پوشش دارد، می‌تواند یكی از نخستین اولویت‌های اصلاح الگوی مصرف باشد.

نگارنده در این مطلب به اصلاح الگوی مصرف با نگاه ویژه به حامل‌های انرژی شامل بنزین، نفت گاز و برق پرداخته است، هر چند كه اصلاح الگوی مصرف در بخش بهره‌وری نیروی انسانی، ارائه آموزش‌های ناكارآمد یا استفاده نكردن ازآموزش های داده شده، برگزاری جلسات و همایش‌های تشریفاتی و بدون نتیجه اجرایی و عملیاتی، طولانی شدن اجرای پروژه‌ها و استفاده نكردن از امكانات دستگاهی و سازمان‌ها و ظرفیت‌های موجود را می‌توان از دیگر مصادیق اسراف تلقی كرد.

سیاست‌گذاری و تدوین برنامه‌های بهره‌وری انرژی در تمامی زیربخش‌های اقتصادی یكی از مهم‌ترین مباحث مطرح در دولت و مجلس در طول ۲ دهه گذشته بوده است.

تدوین مناسب سیاست‌ها و برنامه‌های بهره‌وری انرژی نیازمند شناسایی دقیق مولفه‌های موثر است. یكی از بخش‌های مهم مصرف انرژی بخش حمل و نقل كشور است. این بخش حدود ۲۷ درصد كل انرژی كشور را به خود اختصاص داده كه پس از بخش خانگی و تجاری كه حدود ۴۰ درصد كل انرژی را مصرف می‌كند، دومین بخش پرمصرف انرژی كشور و اولین بخش از لحاظ ارزش مالی است.

همچنین این بخش با اختصاص دادن ۵۵ درصد مصرف فرآورده‌های نفتی مایع، بزرگ‌ترین مصرف‌كننده این فرآورده‌های نفتی است. بخش حمل و نقل در سالیان اخیر از رشد مصرف فزاینده‌ای برخوردار بوده است. تقاضای بسیار بالای خودرو در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ موجب شده هر ساله مبلغ هنگفتی بابت واردات بنزین و نفت گاز از منابع مالی كشور هزینه شود.

مصرف بنزین و نفت گاز بخش حمل و نقل در سال ۱۳۸۵ به ترتیب ۲۷ و ۱۷ میلیارد لیتر بوده است كه ارزش آن حدود ۲۰ میلیارد دلار و یارانه پرداختی از طرف دولت حدود ۵/۱۶ میلیارد دلار بوده است.

مصرف بنزین طی سال ‌های اخیر با رشدی حدود ۱۰ درصد به ۷۴ میلیون لیتر در روز در سال ۱۳۸۵ رسید كه برای جلوگیری از این اسراف ، اصلاح نظام قیمت گذاری ، تعیین استانداردهای موردنیاز متناسب با استانداردهای روز جهانی ، استفاده از انرژی‌های جایگزین به منظور حفاظت از محیط ‌زیست و كاهش هزینه‌ های ملی ، خروج وسایل نقلیه فرسوده، بهبود مدیریت ترافیك ، كاهش تقاضای سفرها و ارتقا و بهبود سطح خدمات‌رسانی سیستم‌های عمومی و مدیریت منابع مالی از سوی وزارت نفت پیشنهاد شده است.

همچنین عدم تناسب توسعه جاده‌ها با تعداد خودروهای اضافه شده و ناهماهنگی و نداشتن مدیریت واحد ترافیك كه منجر به افزایش ترافیك و نهایتا افزایش مصرف سوخت می‌شود ، عدم توسعه بهره‌برداری از سیستم‌های هوشمند كنترل ترافیك نظیر تابلوهای متغیر خبری و تجهیزات كنترل هوشمند تقاطع‌ها و تقاضای زیاد خودرو در كنار قیمت‌های نازل سوخت، بزرگ‌ترین عوامل در افزایش سریع مصرف بنزین در سال‌های اخیر در كشور بوده است.

قیمت‌های فروش بنزین در داخل كشور در سال ۱۳۸۵ حدود ۶ برابر ارزان‌تر از نرخ جهانی بوده است. شاید بتوان گفت استفاده از جاده‌های بسیار ارزان و رایگان نیز می‌تواند دلیل مكمل دیگری برای این مساله باشد.

همچنین فرهنگ حاكم بر جامعه نیز با توجه به وجود منابع عظیم نفت و گاز یكی از عوامل موثر بر تقاضای انرژی در اقتصاد و بخش حمل و نقل به شمار می‌رود.

وجود این ذخایر سرشار در كشور گاهی این تلقی را به وجود آورده است كه صرفه‌جویی در مصرف انرژی چندان ضروری نیست؛ در صورتی كه باید از این مساله به عنوان یك مزیت نسبی برای كشور در جهت رشد بخش‌های مختلف اقتصادی استفاده كرد. لزوم سهیم بودن نسل‌های آینده در ذخایر انرژی كشور و احیای فرهنگ صرفه‌جویی و پرهیز از اقدامات مسرفانه در مقوله مصرف انرژی می‌تواند در این خصوص راهگشا باشد.

بدون شك حذف تدریجی یارانه‌های سوخت و افزایش همزمان كارایی و عملكرد سیستم حمل و نقل عمومی با افزایش و گسترش حمل و نقل ریلی و بهینه‌سازی سیستم حمل و نقل عمومی جاده‌ای می‌تواند سبب كاهش استفاده از خودروهای شخصی و جلوگیری از استفاده مسرفانه سوخت شود.

حمل و نقل ریلی برون‌شهری یكی از روش‌های بسیار مناسب جهت جابه‌جایی انبوه بار و مسافر است كه در كشورهای پیشرفته، سهم قابل توجهی از جابه‌جایی‌ها را به خود اختصاص داده است.

حمل و نقل ریلی دارای مزایایی نظیر ایمنی بالا، رفاه و آسایش بیشتر مسافران، عوارض كمتر زیست محیطی، امكان افزایش سرعت در ترابری مسافری و رقابت با حمل و نقل جاده‌ای و هوایی و مصرف بسیار كمتر انرژی در حمل بار نسبت به جاده است؛ به صورتی كه مصرف سوخت به ازای هر تن كیلومتر بار روی جاده ۳۰ میلی‌لیتر و بر روی ریل ۵ میلی‌لیتر است.

با وجود این مزایا ، متاسفانه در كشور حمل و نقل ریلی با توجه به زیرساخت‌ها و ناوگان، سهم ناچیزی در جابه‌جایی‌ها دارد و لازم است توجه جدی به توسعه و گسترش این شیوه حمل و نقل در كشور مبذول شود.

بر این اساس نیز وزارت راه و ترابری حمایت از برقی كردن راه‌آهن را در دستور كار خود قرار داده است. همچنین نوسازی ناوگان بویژه ناوگان باری و استفاده بیشتر از ظرفیت حمل و نقل باری ریلی می‌تواند در كاهش مصرف حامل‌های انرژی مفید باشد.

احمد كارخانه 

منبع آفتاب

مشکلی که امروزه ما درباره اصلاح الگوی مصرف با آن مواجه هستیم در حالت اول نبود شناسایی و اطلاعات کافی درخصوص فعالیت هایی است که نیازمند اصلاح الگو هستند. 

 مشکلی که امروزه ما درباره اصلاح الگوی مصرف با آن مواجه هستیم در حالت اول نبود شناسایی و اطلاعات کافی درخصوص فعالیت هایی است که نیازمند اصلاح الگو هستند. در حالت دوم نحوه چگونگی اصلاح این الگو، در مواقع پایین بودن راندمان آن فعالیت است. برای حل این مشکلات چه باید کرد؟ آیا در این حالت سیستم های مدیریتی و استانداردهای روز دنیا از جمله ISO ۹۰۰۱:۲۰۰۸ می تواند در این زمینه به ما کمک کند؟استانداردهای مدیریتی از جمله استانداردهای  ISO۹۰۰۱:۲۰۰۸، استانداردهایی هستند که چه در بخش صنعت و چه در بخش خدمات و حتی خانواده ها کاربرد دارند و به طور کلی هر کس و در هر موقعیتی می تواند از آن بهره ببرد، به طوری که حتی یک راننده تاکسی نیز توانسته در کشور ایتالیا آن را دریافت کند.

یکی از اهداف مهم این استاندارد که نقش مدیریتی را در خانواده ها، سازمان ها و جامعه ایفا می کند، افزایش بهره وری و راندمان در بخش های مختلف یک خانواده، سازمان و در نهایت جامعه است که در حقیقت بهینه سازی منابع و در نهایت و در صورت نیاز اصلاح الگو را بیان می کند.برای آشنایی بیشتر با این استاندارد و نقش آن در اصلاح الگو از توجه و تمرکز این استاندارد، جهت شناسایی فرآیندها در خانواده ها، سازمان ها و جامعه شروع می کنیم. این استاندارد در آغاز تاکید بر این دارد که ابتدا باید فرآیندهای موجود در خانواده ها و سازمان ها شناسایی شوند سپس تعامل و تعالی آنها مشخص شود. حال فرآیند چیست؟از دیدگاه استاندارد هر فعالیتی که از پاره یی منابع انسانی و نرم افزاری و در کنار آن سخت افزاری استفاده کند و داده ها را به عنوان اطلاعات ورودی پردازش و به نتایج خروجی تبدیل کند، فرآیند گفته می شود. ما فرآیند را با یک مثال ساده در خانواده ها تشریح می کنیم و آن هم عملیات گرم کردن آب مورد نیاز برای مصارف داخلی یک واحد ساختمانی است که ما آن را می توانیم به عنوان یک فرآیند در نظر بگیریم. ورودی این فرآیند آب سرد بوده و در نهایت با عملیات و پردازشی که صورت گرفته، آب گرم به صورت خروجی به وجود آمده است. هر فرآیندی یک هدف را دنبال می کند و همچنین هر فرآیندی باید از پاره یی منابع استفاده کند تا بتواند عملیات و پردازش را انجام دهد و منابع نیز خود می توانند به دو صورت 

۱) منابع سخت افزاری و نرم افزاری 

۲) منابع انسانی تقسیم بندی شوند.

درخصوص فرآیند مذکور، منابع سخت افزاری وجود یک شوفاژخانه و تاسیسات آن یا آبگرمکن است و درخصوص منابع نرم افزاری می توان به نحوه تنظیمات این وسایل اشاره کرد و همچنین در مورد منابع انسانی می توان به فردی که راه اندازی و نگهداری این سیستم را بر عهده دارد، اشاره کرد.در مرحله اول ما این فرآیند را شناسایی کرده ایم زیرا فعالیتی است که ورودی و خروجی داشته و از پاره یی منابع نیز استفاده می کند. ولیکن کار ما در این مرحله تمام نمی شود، زیرا هنوز بهره وری و راندمان این فعالیت مشخص نیست.برای این کار باید شاخصی مشخص شود و پیرو آن شاخص فرآیند مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. ذکر این نکته بسیار ضروری است که انتخاب شاخص بسیار مهم است، به طوری که نتایج آن در تصمیم گیری ما موثر است. ما می توانیم یک یا چند شاخص را برای یک فرآیند در نظر بگیریم. به عنوان مثال برای فرآیند مذکور می توانیم شاخص مقدار لیتر آب گرم شده (۶۰ درجه سانتی گراد) در طول یک ماه را در نظر بگیریم. نکته مهم این است که آیا این شاخص می تواند به فرآیند ما کمک کند؟ در حالت اول ما به هدف فرآیند یعنی گرم کردن آب به ۶۰ درجه رسیده ایم و ورودی ما به خروجی تبدیل شده است ولیکن با چه قیمتی و صرف چه منابعی؟این حالت مبهم به ما نشان می دهد انتخاب شاخص فرآیند ما درست نیست، به طوری که کمکی به اندازه گیری فرآیند و تحت کنترل درآوردن آن نمی کند لذا باید شاخص مورد نظر را تغییر دهیم. در این حالت می توانیم از شاخص مقدار لیتر آب گرم شده نسبت به انرژی مصرف شده (سوخت گاز و“) در طول یک ماه استفاده کنیم. که در این حالت هر چقدر مقدار عددی شاخص ما کمتر باشد، ما به نتیجه بهتری در فرآیند رسیده ایم ولی اگر مقدار عددی شاخص فرآیند بیشتر از حد نرمال و طبیعی باشد (این حالت و عدد نرمال را می توانیم در طول روند چندماهه به دست آوریم یا از مقادیری که دیگران با تجربه و تحقیق به دست آورده اند استفاده کنیم) باید الگوی مصرف را اصلاح کرد، زیرا از حد طبیعی خارج شده است.

بنابراین در حالت اول انتخاب شاخص مهم است و در حالت دوم تجزیه و تحلیل و پایش روند آ ن در طول یک زمان مشخص.با مثال ساده فوق به این نتیجه می رسیم که با انتخاب یک شاخص مناسب در هر فرآیند می توانیم آن فرآیند را تحت کنترل درآوریم و در حالت های نامناسب آن را اصلاح کنیم.طریقه اصلاح الگو نیز از مواردی است که نیاز به بررسی دارد. به عنوان مثال یکی از دلایلی که ممکن است افزایش عددی شاخص مثال گرم کردن آب را داشته باشیم، روشن ماندن شوفاژ خانه و آبگرمکن در مواقع غیرضروری و زمانی که خانواده ها بیرون از منزل هستند، باشد یا دلایل دیگر. از این گونه فرآیندها در خانواده به مثال های زیادی می توان اشاره کرد از جمله فرآیند خرید که یکی از ورودی های آن می تواند مقدار اقلام مورد نیاز در خانه و خروجی آن مقدار مواد و اقلام خریداری شده باشد. برای انتخاب شاخص به این نکته توجه کنید که در بعضی از خریدها از جمله نان اسراف های زیادی می شود، زیرا بیشتر از مقدار مورد نیاز خانواده خرید صورت می گیرد و در نهایت مقدار اضافه فاسد شده و باید دور ریخته شود. از مواردی که باید به آن اشاره کرد و آن را در نظر گرفت، مدارک و سوابق پشتیبان در هر فرآیند است، به طوری که در مثال یک این مدارک و سوابق پشتیبان دستورالعمل و روش های کار با آبگرمکن یا شوفاژخانه است و در مثال دو لیست مقدار مواد خریداری شده است.با الهام گرفتن از این گونه استانداردهای مدیریتی از جمله  ISO۹۰۰۱:۲۰۰۸  به راحتی می توانیم فرآیندهای موجود در خانواده را شناسایی کنیم، سپس برای فرآیندهای مشخص شده شاخصی را در نظر بگیریم و آن شاخص را مورد تجزیه و تحلیل و پایش قرار دهیم و در صورت روند و مقدار نامناسب آن فرآیند را اصلاح کنیم که همان اصلاح الگوی مصرف است. این استانداردها را می توانیم برای هر سازمانی بسط و گسترش دهیم، به طوری که هم اکنون در خیلی از سازمان ها در حال اجرا است ولیکن تنها چیزی که در اکثر سازمان ها رعایت نمی شود مبحث تجزیه و تحلیل آن و در صورت بروز مشکل و روند نامناسب، یافتن راهکارهای مناسب است.

اسراف، كلمه ای كه بارها آن را شنیده ، ولی بدون توجه به آن ، از كنارش رد شده ایم. راستی شما چقدر به این موضوع فكر كرده اید ؟ آیا اگر كسی به شما عنوان «اسرافكار» را بدهد،می پذیرید یا نسبت به آن عكس العمل نشان می‌دهید؟ با توجه به این كه هر یك از ما به نحوی مرتكب اسراف شده ایم بنا بر این بهتر است كه بپذیریم ما نیز دچار اسراف می‌شویم بدون اینكه متوجه آن باشیم.

غرق شدن در مادیات و روی آوردن به تجملات كه به حق می توان آن را نوعی بیماری مربوط به قرن اخیر نامید، از نمونه‌های بارز اسراف و از عوامل عمده آن به شمار می آید. بسیاری از افراد اگر به اندازه نیاز خود مصرف كنند، جایی برای كمبود و فقر در جامعه باقی نمی ماند با كمی دقت در این مورد، متوجه می شویم بسیاری از چیزهایی را كه مصرف می كنیم و یا تمایل به داشتن آنها را داریم، غیر ضروری هستند و نبود آنها هیچ مشكلی را در زندگی ایجاد نمی كند، بدون اسراف هم می‌توان زندگی سالم و درستی داشت، به شرط آنكه ساده زیستن را بر هر چیزی ترجیح دهیم.

خداوند در سوره مؤمن آیه 43 مسرفین را یاران آتش خوانده است. یعنی اسراف كار،عاقبتی جز جهنم ندارد. اول جهنمی كه در دنیا به واسطه گرفتاری در دام فقر و پریشانی و دست نیاز سوی دیگران بردن، برای خود درست كرده است و دیگری جهنمی كه بواسطه اطاعت نكردن از فرمان خداوند در آخرت برای خود مهیا نموده است

اسراف كردن عملی مخالف ساده زیستی و راهی برای گستردن دام‌های شیطان است؛ زیرا اسراف موجب زیاده روی و  موجب زیاده خواهی می‌شود، زیاده خواهی هم انسان را به خود مشغول كرده و از یاد خدا غافل می‌نماید. بنابر این برای اینكه در چنین دامی واقع نشویم باید به هر آنچه كه داریم قانع باشیم و شرایط خود و خانواده را در نظر بگیریم و اجازه ندهیم تا اعمال اسرافكارانه دیگران ما را تحت تأثیر قرار داده، و راهی این مسیر نماید.

خداوند متعال در قرآن مجید از اسرافكاران به عنوان «برادران شیطان» نامبرده و در سوره اسراء آیه‌های 26 و 27 در این مورد فرموده است :«حق خویشاوندان، بیچارگان،… در راه ماندگان را بپرداز و زیاده روی مكن كه زیاده روی كنندگان، برادران شیطانند و شیطان نسبت به پروردگارش كفر ورزید».

اولین نكته ای كه از این آیه می‌توان برداشت نمود این است كه خداوند متعال امر به انفاق كردن و بخشش فرموده است ولی حتی در این مورد كه از اعمال صالحه می‌باشد، اجازه زیاده روی نداده است و ضمن اینكه بخشش را به اندازه توان اشخاص معین كرده است، خواسته است تا مسلمانان به دلیل بخشش بی اندازه، خود نیازمند دیگران نشوند، و نكته دوم آن كه از اسراف كاران به عنوان «برادران شیطان »یاد كرده است.یعنی افرادی كه زیاده روی می كنند، عمل آنها شیطانی و همدستی با شیطان است (چون معمولاً برادر از برادر پشتیبانی می‌كند) پس كسی كه اسراف می‌كند پشتیبان شیطان و در اعمال او شریك می شود، شاید تصور شود كه این آیه اشاره به این موضوع می‌كند كه وقتی برای دیگران خرج می‌كنی، اسراف نكن و انسان هر چه برای خود خرج كند، اشكالی ندارد و اسراف محسوب نمی‌شود، ولی با پرداختن به آیه دیگری از قرآن، این شبهه نادرست برطرف می‌شود و متوجه می‌شویم كه اسراف به هر شكل و در مورد هر كس انجام گیرد مذموم و ناپسند است.

آنجا كه خداوند در سوره اعراف آیه 31 می فرماید :«ای فرزندان آدم در هر مسجدی زینت خود را برگیرید و بخورید و بیاشامید اما اسراف نكنید، زیرا خداوند اسراف كاران را دوست ندارد». توجه به معنی این آیه نشان می‌دهد كه اسراف برای خود و برای دیگران پسندیده نیست.

اسراف كاری تنها به صورت ظاهر ارتباط ندارد، بلكه از این مرحله فراتر رفته و به شكل نفسانی و درونی بروز می‌كند. آنجا كه انسان خود را برتر از دیگران و برتر از هر چه هست می‌بیند و این خود بزرگ بینی آنچنان زیاد می‌شود كه به نوعی اسراف تبدیل می‌شود. فرعون نمونه این خود بزرگ بینی است. او آنقدر خود را بزرگ می‌دید كه تصور می‌كرد خداست و همه چیز تحت امر او قرار دارد و بنا براین، همه باید مطیع فرمان او باشند و تنها از او اطاعت كنند و چون چنین ادعایی نمود، عمل او عملی اسرافكارانه شد به گونه ای كه خداوند در سوره یونس آیه 14 در مورد او فرمود:

«…وَإنَّ فِرعَونَ لَعالٍ فی الارضِ وَ إنَّهُ لمَِنَ المُسرِفین؛…و بدرستیكه فرعون در زمین برتری جست و هر آینه از اسراف كاران بود».

و كلام آخر در مورد اسراف ، آن است كه خداوند در سوره مؤمن آیه 43 مسرفین را یاران آتش خوانده است. یعنی اسراف كار،عاقبتی جز جهنم ندارد. اول جهنمی كه در دنیا به واسطه گرفتاری در دام فقر و پریشانی و دست نیاز سوی دیگران بردن، برای خود درست كرده است و دیگری جهنمی كه بواسطه اطاعت نكردن از فرمان خداوند در آخرت برای خود مهیا نموده است.

اسراف كاری تنها به صورت ظاهر ارتباط ندارد، بلكه از این مرحله فراتر رفته و به شكل نفسانی و درونی بروز می‌كند. آنجا كه انسان خود را برتر از دیگران و برتر از هر چه هست می‌بیند و این خود بزرگ بینی آنچنان زیاد می‌شود كه به نوعی اسراف تبدیل می‌شود.

تدبر در این آیه نشان می‌دهد اسراف موجب زیان رساندن به مال انسان و از بین رفتن آن در مدت زمانی كوتاه می‌شود و همچنین زندگی انسان را به جهنمی از فقر و نداری و تلاش بیهوده برای به دست آوردن آنچه از دست داده است، مبدل می‌كند. پس بیائیم تا با استفاده درست از نعمت های الهی جزء اسراف كاران قرار نگیریم و با پاسخ دادن به سئولات زیر، از نقش اسراف در زندگی خود بكاهیم.

1.آیا به چیزی كه داریم قانع هستیم یا بیشتر و بهتر از آن را جستجو می‌كنیم ؟

2.آیا دوست داریم مانند دیگران زندگی كنیم حتی اگر شرایط آنان را نداشته باشیم؟

3.آیا از آنچه در اختیار داریم نهایت استفاده را می بریم ؟

با نگاهي به‌انديشه اصلاح الگوي مصرف، سه مولفه عمده را در آن مي‌يابيم كه از مجموع آنها، اصلاح الگوي مصرف حاصل مي‌شود.

با نامگذاري سال 1388 تحت عنوان سال اصلاح الگوي مصرف از سوي مقام معظم رهبري، گام تازه‌اي در مسير توسعه پايدار برداشته شد. آنچه كه بعد از گذشتن چند ماه از اين نامگذاري رخ مي‌نمايد، تلاش وسعي فراوان براي نهادينه نمودن اين هدف سترگ در تمامي اركان جامعه مي‌باشد. زير هدف‌گذاري صحيح سمينارها، همايش‌ها، انتشار كتاب‌ها و مقالات و اقداماتي از اين قبيل، بدون واكاوي اين‌انديشه راهبردي امري عبث و بيهوده مي‌نمايد.

اهميت اصلاح الگوي مصرف

نظر به جايگاه ممتاز جمهوري اسلامي ايران در معادلات جهاني به عنوان يگانه حكومتي كه بر پايه مردمسالاري ديني بنا شده است و نيز وجود مواردي همچون: بحران عظيم اقتصادي جهان، تداوم تحريم‌ها، سند چشم‌انداز 20 سال كشور (ايران 1404)، تصويب لايحه برنامه پنجم و تداوم نوآوري و شكوفايي و... شرايطي را حاكم نموده كه نخبگان و‌انديشمندان حوزه و دانشگاه بيانات رهبر گرانقدر انقلاب را فصل الخطاب خود قرار دهند و با ارائه راهكارهاي مستند و علمي، علاوه بر تاكيد بر اهميت اين‌ايده مهم و ارزشمند، سهم شايان توجهي را در تحقق افق‌هاي بي بديل آن بر عهده گيرند.

شناخت مولفه‌هاي اصلاح الگوي مصرف

با نگاهي به‌انديشه اصلاح الگوي مصرف، سه مولفه عمده را در آن مي‌يابيم كه از مجموع آنها، اصلاح الگوي مصرف حاصل مي‌شود. اولين مولفه، بي گمان «مصرف» مي‌باشد. كه به زعم كارشناسان، به معناي بهره برداري و استفاده از امكانات موجود به قصد برطرف كردن نيازهاست.

مولفه دوم، «الگو» است. الگو به عنوان استاندارد و نرم تعريف شده بر اساس معيارها و شاخص‌ها تبيين گرديده، اما مهمترين مولفه، «اصلاح» مي‌باشد، كه معاني‌اي از جمله: تصحيح، بازنگري، پالايش، زدودن معايب و افزودن راهكارهاي جديد را در بر مي‌گيرد.

لذا با بررسي اين مولفه‌ها، در مي‌يابيم كه مواردي همچون: عدم مصرف، كم مصرف كردن و مصرف مطابق الگوهاي ناكارآمد، هرگز در آن جايي ندارد. بلكه مصرف صحيح و مطابق الگوهاي خردمندانه بر پايه پشتوانه‌هاي ديني، علمي، عرفي و كارآمد، هدف نهايي و غايت تعريف شده اين راهبرد استراتژيك مي‌باشند.

اصلاح الگوي مصرف از منظر تعاليم دين اسلام

معارف غني اسلامي مي‌توانند به عنوان پشتوانه‌اي محكم در تبيين‌ايده‌هاي سازنده تلقي گردند. از نگاه جامع تعاليم دين اسلام، نه تنها مصرف كردن امري مذموم و ناپسند تلقي نمي‌گردد، بلكه تشويق هم مي‌گردد. منتها با رعايت اقتضائاتي همانند:

-1 شكرگزاري

يا ايها الذين امنو كلوا من طيبت ما رزقناكم و اشكروالله ان كنتم اياه تعبدون؛

«اي كساني كه‌ايمان آورده‌ايد! از روزي‌هاي پاكيزه كه به شما داده شده است بخوريد و خداوند را شكرگزار باشيد، اگر او را عبادت مي‌كنيد.»(1)

-2 اطعام مستمندان

فكلوا منها و اطعموا البائس الفقير؛

«پس بخوريد از آن و به مستمندان و فقيران طعام دهيد.»(2)

-3 عدم اسراف

... و كلوا و اشربوا و الاتسرفوا...؛

«و بخوريد و بياشاميد و اسراف مكنيد.»(3)

-4 ميانه روي

امام علي(ع) مي‌فرمايد: «هر كس در زندگي ميانه رو باشد، پيوسته بي نياز خواهد بود و ميانه‌روي كمبودهايش را جبران مي‌كند.»(4)

-5 عدم تبذير

امام حسن عسكري(ع) مي‌فرمايد: «ميانه روي‌اندازه‌اي دارد كه اگر از آن بگذرد، خسيسي و بخيلي است.»(5)

پس با عطف توجه به اقتضائات مطرح شده در دين مبين اسلام، در مي‌يابيم كه تعيين الگوي مصرفي كه در آن ميانه روي فارغ از اسراف و تبذير لحاظ شده باشد، تائيد و سفارش مي‌گردد. چنان كه يكي از اطرافيان حضرت امام خميني(ره) در اين خصوص مي‌گويد: «بارها ديدم كه ايشان از اتاقشان به طرف‌اندروني رفتند ولي چند لحظه بعد از ميان راه برگشته لامپ مهتابي را خاموش كرده و دوباره به طرف‌اندروني رفتند، با آنكه درآن موارد معمولا بيش از چند دقيقه در‌اندروني نمي‌ماندند و دوباره به همين اتاق بر مي‌گشتند.»(6)

محورهاي عمده محقق كننده اصلاح الگوي مصرف

به طور كلي پنج محور عمده محقق كننده اصلاح الگوي مصرف عبارتند از:

-1 سياسي:

در بعد سياست داخلي، دنبال كردن بحث اصلاح الگوي مصرف در قالب طرح، قانون و كميسيون ويژه، بازنگري و اصلاح قوانين، ساختارها، رفتارها و نگرش‌هاي ناكارآمد ترويج دهنده مصرف بي رويه در مجلس شوراي اسلامي، امري اجتناب ناپذير مي‌باشد. دولت هم با گنجاندن دستورالعمل جامع اصلاح الگوي مصرف در لايحه برنامه پنجم (با نگاهي به سند چشم‌انداز 20 ساله كشور ايران 1404) و اجراي اصلاح الگوي مصرف از درون خود، مي‌تواند سهم قابل توجهي را در اجرايي نمودن اين امر خطير به خود اختصاص دهد.

اما در بعد سياست خارجي، با تبيين درست و اصولي اصلاح الگوي مصرف مي‌توان مواضع خردمندانه‌تري را در قبال ساير ملل و نهادهاي بين المللي اتخاذ نمود. براي مثال؛ از سفرهاي موازي و ايجاد دفاتر ديپلماتيك در مناطقي كه توجيه استراژيك ندارند، جلوگيري نمود و با مد نظر قرار دادن روشهاي نوين در ديپلماسي خارجي و استفاده از تجربيات مفيد ساير دولت‌ها گام مهمي را در تحقق اين‌انديشه راهبردي برداشت.

-2 دفاعي:

تدوين دستور العمل جامع اصلاح الگوي مصرف خاص نيروهاي نظامي، طراحي و ساخت ادوات نظامي مدرن داراي بازده بالا و مصرف بهينه توسط نيروهاي مبتكر و خلاق داخلي، بازنگري در شيوه آموزش و اصلاح ساختار تربيت نيروهاي نظامي و امنيتي با محوريت اصلاح الگوي مصرف، پرهيز از شيوه‌ها و راهكارهاي پر مصرف در حراست از امنيت مرزهاي كشور، از جمله موارد تامين كننده اصلاح الگوي مصرف قلمداد مي‌گردند.

-3 اقتصادي:

هدفمند كردن يارانه‌ها، اصلاح قيمت حامل‌هاي انرژي، پرهيز از هدر دادن سرمايه‌ها، اسراف ننمودن در شيوه توليد، استفاده از حداكثر ظرفيت توليد، به كارگيري سيستم‌هاي كارآمد در توزيع، بالا بردن بهره وري نيروي انساني و ماشين آلات صنعتي، اصلاح الگوي مصرف در سرفصل‌هايي همچون، آب، برق، گاز، نفت و... حمايت منطقي از طرح‌هاي زودبازده اقتصادي، استفاده از‌انديشه‌ها و افكار بزرگان علم اقتصاد خصوصا جوانان، توجه هر چه بيشتر به استانداردها به عنوان راهكاري در جهت اصلاح الگوي مصرف، حمايت از مكانيزه نمودن پروژه‌هاي اقتصادي با دادن وام‌هاي بلند مدت به منظور بالا بردن ظرفيت توليد و كم كردن ضايعات، گسترش دولت الكترونيك به عنوان عاملي در جهت زدودن بوروكراسي هزينه بر اداري، تنها بخشي از موارد محقق كننده اصلاح الگوي مصرف محسوب مي‌شوند.

-4 علمي:

توليد علم بر محوريت اصلاح الگوي مصرف خصوصا در مورد انرژي‌هاي تجديد نشدني، تشكيل اتاق‌هاي فكر و بانك‌هاي اطلاعاتي پژوهشي به منظور استفاده از توان حداكثري دانشمندان و متفكران و نخبگان صاحب نظر، بهينه هزينه نمودن اعتبارات پژوهشي دانشگاه‌ها و شتاب مناسب در موارد مهمي همانند؛ برنامه هسته اي، عدم رجعت به راهكارهاي هزينه بر و فاقد بازده علمي، نهادينه نمودن جايگاه پژوهش مبتني بر پرداختن به فلسفه آن علم و دوري از تجهيزات و امكانات بعضا تجملي و پر مصرف فاقد استانداردهاي علمي، مي‌توانند خود از زمينه‌هاي استقرار الگوي مصرف تلقي گردند.

-5 فرهنگي:

توجه به فرهنگ غني اسلامي و ايراني در مصرف بهينه، استفاده از توان فرهنگي نخبگان حوزه و دانشگاه به منظور فرهنگ سازي در جهت اصلاح الگوي مصرف، غافل نشدن از توان فوق العاده رسانه‌ها خصوصا رسانه ملي در فرهنگ سازي و تبيين صحيح سطح توقعات و انتظارات و باورهاي عمومي در خصوص مصرف، نهادينه نمودن فرهنگ تشويق و تنبيه سازمان‌ها و افراد رعايت كننده و تخطي كننده از الگوي مصرف، از مهمترين محورهاي بالنده توان فرهنگي كشور در خصوص اصلاح الگوي مصرف مي‌باشند.

در انتها لازم است به دو نكته اشاره نماييم؛ نخست آنكه تحقق‌ايده اصلاح الگوي مصرف بدون ياري گرفتن از اصحاب‌انديشه كشور امري خام و فاقد بهره دهي مناسب مي‌نمايد و دوم آنكه اصلاح الگوي مصرف تنها وظيفه‌اي بر دوش دولتمردان نمي‌باشد، زيرا اگر تعامل سازنده مردم با سه قوه در پرتو عنايت به فرمايشات مقام معظم رهبري نباشد، تحقق اين راهبرد عملياتي امكان پذير نخواهد بود.

پي نوشتها:

-1 بقره، آيه 172.

-2 حج، آيه28.

-3 اعراف، آيه 31.

-4 ميزان الحكمه، ج 8، صص138 -139.

-5 همان منبع، ج 8، صص139 - 138.

-6 در سايه آفتاب، محمد حسين رحيميان، ص86.

نويسنده: محمد علي خزاعي