6. مصرف نوشابه
«ایرانیان سالانه بیش از 2 میلیارد و 900 میلیون تومان نوشابه استفاده میکنند. بنابراین، از نظر سرانه مصرف نوشابه گازدار در ایران، رتبه اول جهان را داریم.»[106] «سرانه مصرف نوشابه در ایران، 42 لیتر است، در حالیکه این سرانه مصرف،4 برابر سرانه مصرف دنیاست. کارشناسانِ سلامت معتقدند مصرف نوشابه با توجه به قند مصنوعى، رنگ و گاز موجود در آن، زیانهای جبرانناپذیری برای دستگاه گوارش، کلیهها و دیگر اعضای بدن دارد؛ بهویژه درمصرف آن دارند».[107] مورد کودکان و نوجوانان که متأسفانه به خاطر شیرین بودن، علاقه زیادی به
7. ارسال پیامک
آیا این خبرها را شنیدهاید؟
«مشترکان همراه اول در شب و روز عید غدیر، بیش از 194 میلیون پیامک ارسال کردند که حدود 94 میلیون آن به مناسبت عید غدیر بود و در عید سعید قربان در طول 36 ساعت، حدود 187 میلیون پیامک رد و بدل کردند».[108]
«در روز نیمه شعبان، 103 میلیون پیامک بین مشترکان اول رد و بدل شد. این در حالی است که در سال گذشته در همین زمان، 63 میلیون پیامک ارسال شده است».[109]
امروزه تلفن همراه، به یکی از بایدهای زندگی ما تبدیل شده است. «در کشور ما طبق آمار رسمى، هر روز بهطور متوسط 60 میلیون پیامک بین کاربران تلفن همراه اول رد و بدل میشود، در حالیکه در انگلستان که زادگاه پیامک است، روزانه حدود شش میلیون پیامک فرستاده میشود. بعید نیست در آیندهای نزدیک، رتبه اول استفاده از سرویس پیام کوتاه را در
جهان به خود اختصاص دهیم. اعضای هر خانواده ایرانی بهطور متوسط دو تلفن
همراه دارند. براساس آمار شرکت مخابرات ایران، هر مشترک تلفن همراه
اپراتور اول، ماهانه بیش از 120 پیام کوتاه رد و بدل میکند. استفاده
ایرانیان از این سرویس، در مقایسه با دیگر کشورها، رشد بسیار سریعتری داشته است».[110]
«به گفته یک پژوهشگر ارتباطات، مشترکان تلفن همراه در ایران، جزو بالاترین آمار استفاده از سرویس پیامک هستند. کاربرد پیامک در ایران با اغلب کشورهای توسعهیافته متفاوت است و عوارض اجتماعی آن هم شاید فقط مختص کشور ما باشد.
آمار استفاده از پیامک در
ایران و مقایسه آن با دیگر نقاط جهان، نشان از استفاده بیش از حد یا حتی
افراطی از این رسانه دارد. آمار 60 میلیون ارسال پیام کوتاه در یک روز، کشور ما را در
بین کشورهایی که بیشترین آمار استفاده از پیامک را دارند، قرار میدهد.
سرویس پیامک، ماهیانه حدود 30 میلیارد تومان برای شرکت مخابرات درآمد دارد».[111]
آیا به راستى ارسال این حجم انبوه پیامک در کشور الزامی است؟
هشدار!
ز دریای الطاف پروردگار خورید و بنوشید در روزگار
نورزید اسراف اما در آن که نَبْوَد خدا دوست با مسرفان
آمارهایی که به آن افتخار نمیکنیم:
· ایرانیها70 درصد سفرهای خود را با خودروهای شخصی انجام میدهند، در حالیکه این شاخص در کشورهای توسعهیافته، برعکس است.[112]
· براساس گزارشی که انجمن جهانی انرژی در سال 2008 با عنوان سیاستهای بهرهوری انرژی در کشورهای جهان منتشر کرده است، در سال 1990 تا 2006، کشور ایران بیشترین افزایش شدت مصرف انرژی را در بین کشورهای دنیا داراست و ادامه این روند در آینده میتواند ایران را از یک کشور صادرکننده، به یک کشور واردکننده منابع انرژی تبدیل کند.[113]
· نگاهی به مصرف سرانه کالاهای اساسی در کشور و مقایسه آن با دنیا، نشان میدهد در مصرف سرانه شکر و روغن، بالاتر از میانگین جهانی هستیم. مصرف سرانه برنج در کشور ما کمتر از متوسط دنیاست و ما چهاردهمین مصرفکننده بزرگ جهان هستیم، ولی عنوان بزرگترین مصرفکننده نان را در جهان به خود اختصاص دادهایم. سرانه مصرف شکر در ایران حدود 30 کیلوگرم است که 3 کیلوگرم بالاتر از میانگین مصرف جهانی است و ایران بعد از روسیه، دومین واردکننده بزرگ شکر در جهان است و اندونزى، امریکا و امارات در ردههای بعدی هستند.
· مصرف سرانه روغن در ایران، حدود 17 کیلوگرم و 5/4 کیلوگرم بالاتر از میانگین جهانی است و بیش از 80 درصد نیاز داخلی از راه واردات تأمین میشود. همچنین سالانه سه میلیون تن گندم در کشور اتلاف میگردد.
سرانه مصرف نان در ایران 160 کیلو است، در حالیکه در کشور فرانسه، سرانه مصرف نان 56 کیلو و در آلمان 70 کیلوگرم در سال است.[114]
· ایران در حال حاضر به لحاظ عرضه بنزین ارزان در جهان، بعد از ونزوئلا در رتبه دوم است و عربستان بعد از ایران در رتبه سوم قرار دارد. میزان مصرف انرژی در ایران، به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلى، معادل 5/2 تا 3 برابر مقداری است که در کشورهای صنعتی و در حال توسعه مصرف میشود.
· «92 درصد آب مصرفی کشور، در بخش کشاورزی به دلیل استفاده از روش منسوخ غرق آبی هدر میرود. ضایعات مصرف نان در کشور 30 درصد است. در سالی که گذشت، یک میلیون و 200 هزار تن روغن نامرغوب خام خوراکی وارد کشور شده است».[115]
· «هنگام سوختگیرى، در هر روز 200 هزار لیتر سوخت اتلاف میشود. بنابراین، سالانه 73 میلیون لیتر سوخت هنگام سوختگیری به هدر میرود که این مقدار در زمینه مصرف انرژى، 10 برابر اتحادیه اروپا و 15 برابر ژاپن است».[116]
· «سرانه مطالعه در ایران، روزانه 18 دقیقه است».[117] «در سبد هر خانوار ایرانى، کمتر از نیم درصد به خرید کتاب اختصاص دارد. در کشورهای توسعهیافته، سرانه کتابهای امانتی از کتابخانهها، 70 برابر کشور ماست».[118]
· «یک سوم نان تولیدی و حداقل یک پنجم آب مصرفی به هدر میرود».[119]
· «متوسط مجموع انرژی مصرفی در ایران، بیش از 2 برابر متوسط جهانی است».[120]
· «نسبت انرژی مصرفشده به کالای تولیدشده، هشت برابر کشورهای پیشرفته است».[121]
· «متوسط مصرف جهانی برق در دنیا برای مشترکان خانگى، 900 کیلووات ساعت در سال است؛ در حالیکه مشترکان ایرانی سالانه 2900 کیلووات ساعت برق مصرف میکنند. در متوسط سالانه مصرف انرژی در رتبه سیزدهم قرار داریم؛ در حالیکه امریکا در رتبه اول است و چین در رتبه دوم. 9 درصد سوخت جهان در ایران و از سوی تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف میشود. هر ساله 38 درصد بودجه سالانه دولت به یارانه بنزین اختصاص مییابد. مصرف آب در کشور، 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی است. در مصرف گاز نیز بعد از امریکا و روسیه سوم هستیم».[122]
· «متوسط مصرف بنزین در دنیا 3 لیتر است؛ در حالیکه در ایران 10 لیتر میباشد. مصرف سرانه فولاد در کشور ما بالاتر از چین است. به لحاظ مصرف دارو، در میان 20 کشور نخست جهان هستیم و در آسیا مقام دوم را داریم. ایران از نظر ضایعات موادغذایی در جهان مقام اول را دارد. کار مفید در هفته در ژاپن 49 تا 60 ساعت، در کره جنوبی 54 تا 72 ساعت و در صنایع کشور ما 6 تا 9 ساعت است».[123]
· «میزان استاندارد مصرف نمک بین 4 تا 5 گرم در روز است؛ در حالیکه ایرانیان بهطور متوسط روزانه 13 تا 15 گرم نمک مصرف میکنند».[124]
تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل...
احادیثی درباره اسراف و قناعت
سهیلا بهشتى
امام علی(ع): دور اندیش کسی است که از ولخرجی کناره و از اسراف دوری کند.[125]
امام علی(ع): بیچاره اسرافکار! چه دور است از اصلاح نفس و جبران کردن کار خود.[126]
امام علی(ع): اندازه نگهداشتن معیشت به قدر نیاز، بهتر از زیادهروی کردن است.[127]
امام علی(ع): بخشش نکردن صرفهجو، بهتر از بخشیدن اسرافکار است و امساک
کسیکه مال خود را حفظ میکند، نیکوتر از بخشش کسی است که مالش را بر باد
میدهد.[128]
امام علی(ع): هرگاه خداوند خیری را برای بندهاش
بخواهد، میانهروى و خوشتدبیری را به او الهام میکند و او را از تدبیر و
اسراف دور میسازد.[129]
امام علی(ع): میانهروى و اسراف نکردن، از شخصیت است.[130]
امام علی(ع): شاکرترین مردم قانعترین آنهاست و ناسپاسترین آنان در مقابل نعمتها، حریصترین آنهاست.[131]
امام علی(ع): کسیکه به اندک قانع نیست، چگونه میتواند خودسازی کند.[132]
امام علی(ع): ای فرزند آدم! اگر از دنیا به قدری
که تو را کفایت کند خواهى، بدان که کمترین چیز دنیا کفایتت میکند و اگر
از دنیا به اندازهای که تو را کفایت کند نخواهى، بدان که همه دنیا هم
بسندهات نخواهد کرد.[133]
امام علی(ع): میوه قناعت، میانهروى در کسب و کار است و خویشتنداری از دست درازکردن به سوی مردم.[134]
امام حسن(ع): بدان که مردانگیِ قناعت و خرسندى، بیش از جوانمردیِ بخشش است.[135]
امام زینالعابدین(ع): و مرا از زیادهروی بازدار و روزیام را از تلف شدن
نگاهدار و داراییام را با برکت دادن به آن، افزون گردان و راه مصرف آن را در کارهای خیر به من بنمایان.[136]
امام صادق(ع): به آنچه خداوند قسمت تو کرده قانع باش و به آنچه دیگران
دارند چشم مدوز و آنچه را بدان نمیرسی آرزو مکن؛ زیرا کسیکه قانع باشد،
سیر میشود و کسیکه قانع نباشد، سیر نمیشود و بهره آخرتت را دریاب.[137]
امام صادق(ع): در آنچه بدن را سالم نگه میدارد اسراف نیست، بلکه اسراف در چیزهایی است که مال را تلف کند و به بدن زیان رساند.[138]
امام صادق(ع): کسیکه به معاش اندک از سوی خدا خرسند باشد، خداوند به عمل نیک او خرسند گردد.[139]
امام رضا(ع): قناعت، سبب خویشتنداری و ارجمندی و آسوده شدن از زحمت فزونخواهی و بندگی در
برابر دنیاپرستان است. راه قناعت را جز دو کس نپیماید: یا عبادتپیشهای
که خواهان خرد آخرت است یا بزرگواری که از مردمان فرومایه دوری کند.[140]
امام حسن عسکری(ع): به درستیکه برای جود اندازهای است که اگر از آن زیاده شود، اسراف است.[141]
مصرفگرایی از دیدگاه امام خمینی(ره)
سهیلا بهشتى
دین
اسلام، نظام جامعی برای سعادت دنیا و آخرت دارد که به جنبههای گوناگون
زندگی فرد و جامعه توجه میکند. یکی از اصول نظام اقتصادی اسلام، الزام و
پایبندی فرد به رعایت اخلاق اقتصادی است که مصرف، یکی از مصداقهای آن است.
امام خمینی(ره) که یکی از پرورشیافتگان مکتب انسانساز اسلام بود، در سیره عملی خود، رفتار و منش اخلاقی داشت. این ویژگی امام(ره) نهتنها در امور اجتماعی و سیاسی وجود داشت، بلکه ایشان در امور اقتصادى، چه در جنبه فردی و چه اجتماعی نیز به اصول اخلاقی پایبند بودند.
امام
خمینی(ره) که از اوضاع دنیای معاصر بهخوبی آگاه و به مسائل آن دقیق بود،
یکی از علتهای توسعهنیافتگی جوامع مسلمان را وابستگی اقتصادی آنان
میدانست. ایشان برای رهایی مسلمانان از این بند و بحران ذلتآور، عمل به
آموزههای اسلامی را که متضمن زندگی شرافتمندانه است، چارهساز میدانست.
از دیدگاه امام خمینی(ره) ایجاد فرهنگ مصرفزدگى،
نقشهای حسابشده و استعماری برای غارت و چپاول ثروتهای دنیای اسلام است
که به تبع آن، جوامع اسلامی از رشد و پیشرفت بینصیب میمانند.
در ایران پس از انقلاب اسلامى، به برکت وجود رهبران دلسوز و هدایت خردمندانه آنان و خودباوری مردم و حضور آنها در
صحنههای گوناگون کشور از نظر اقتصادی با وجود مشکلات فراوان، رشد بسیاری
یافته است. با این همه، رسوبات فرهنگهای غیراسلامی بهطور مطلق از بین
نرفته است. مثلاً در مصرف، جامعه و مردم به لحاظ اقتصادی خسارتهای سنگینی میبینند.
هدایت و هوشیاری رهبران و رهنمودهای آنان به جامعه در زمینه رعایت الگوی مصرف، امری راهگشا و ضروری است. ازاینرو، دیدگاههای امام خمینی(ره)، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران را درباره مصرفزدگی و مصرفگرایی که برگرفته از وصیتنامه و سخنان ایشان است، مرور میکنیم.
ایجاد فرهنگ مصرفزدگى، نقشه استعمارى
«از جمله نقشهها، که معالاسف تأثیر بزرگی در
کشورها و کشور عزیزمان گذاشت و آثار آن باز تا حد زیادی به جا مانده،
بیگانه نمودن کشورهای استعمارزده از خویش، و غربزده و شرقزده نمودن آنان
است. ...
قصه این امر غمانگیز طولانی و ضربههایی که از آن خورده و
اکنون نیز میخوریم، کُشنده و کوبنده است؛ و غمانگیزتر اینکه آنان
ملتهای ستمدیده زیرسلطه را در همهچیز عقب نگهداشته و کشورهایی مصرفی
بار آوردند. ... وارد کردن کالاها از هر قماش و سرگرمکردن بانوان و
مردان، خصوصاً طبقه جوان، به اقسام اجناس وارداتى، از قبیل ابزار آرایش و
تزئینات و تجملات و بازیهای کودکانه، و به مسابقه کشاندن خانوادهها و مصرفی
بار آوردن هر چه بیشتر، که خود داستانهای غمانگیز دارد، و سرگرم کردن و
به تباهی کشاندن جوانها، که عضو فعال هستند... و دهها از این مصائب حساب
شده، برای عقب نگهداشتن کشورهاست».[142]
اسلام تنها راه نجات از فرهنگ مصرفزدگی و ستمپذیرى
«وصیت
مشفقانه میکنم که از اسلام، که یگانه استقلال و آزادیخواهی است و خداوند
متعال همه را با نور هدایت آن به مقام والای انسانی دعوت میکند، چنانچه
امروز وفادارید، در وفاداری استقامت کنید، که شما را و کشور و ملت شما را از ننگ وابستگیها و پیوستگیها به قدرتهایی که شما را جز برای بردگی خویش نمیخواهند و کشور و ملت عزیزتان را عقبمانده و بازار مصرف
و زیر بار ننگین ستمپذیری نگه میدارند، نجات میدهد؛ و زندگی انسانی
شرافتمندانه را، ولو با مشکلات، بر زندگانی ننگین اجانب، ولو با رفاه
حیوانى، ترجیح دهید و بدانید مادام که در احتیاجات صنایع پیشرفته دست خود را پیش دیگران دراز کنید و به دریوزگی عمر را بگذرانید، قدرت ابتکار و پیشرفت در اختراعات در شما شکوفا نخواهد شد؛ و بهخوبی و عینیت دیدید که در این مدت کوتاهِ پس از تحریم اقتصادى، در
همانها که از ساختن هر چیز خود را عاجز میدیدند و از راه انداختن
کارخانهها آنان را مأیوس مینمودند، افکار خود را به کار بستند، و بسیاری
از احتیاجات ارتش و کارخانهها را خود رفع نمودند».[143]
وظیفه جوانان و دولتها در برابر فرهنگ مصرفزدگى
«بر دولتها و همه دستاندرکاران است، چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده، که از متخصصین خود قدردانی کنند و آنان را با کمکهای مادی و معنوی تشویق به کار نمایند؛ و از ورود کالاهای مصرفساز و خانهبرانداز جلوگیری نمایند؛ و به آنچه دارند بسازند تا خود همهچیز بسازند.
و
از جوانان، دختران و پسران، میخواهم که استقلال و آزادی و ارزشهای
انسانی را، ولو با تحمل زحمت و رنج، فدای تجملات و عشرتها و
بیبندوباریها و حضور در
مراکز فحشا، که از طرف غرب و عمال بیوطن به شما عرضه میشود، نکنند، که
آنان، چنانکه تجربه نشان داده، جز تباهی شما و اغفالتان از سرنوشت
کشورتان و چاپیدن ذخایر شما و به بند استعمار و وابستگی کشیدنتان و مصرفی
نمودن ملت و کشورتان به چیز دیگر فکر نمیکنند؛ و میخواهند با این وسایل
و امثال آن، شما را عقبمانده و به اصطلاح آنان «نیمه وحشی» نگه
دارند».[144]
کالاهای دشمنان در بازار مسلمانان
«اکنون بازارهای کشورهای اسلامى، مراکز رقابت کالاهای غرب و شرق شده است، و سیل کالاهای تزیینی مبتذل و اسباببازیها و اجناس مصرفی بهسوی آنها سرازیر شده است. همه ملتها را آنچنان مصرفی
بار آوردهاند که گمان میکنند بدون این اجناس امریکایی و اروپایی و ژاپنی
و دیگر کشورها زندگی نمیتوان کرد. معالاسف، مکه معظمه و جده و مشاهد
مشرفه حجاز، ... مملو از کالاهای بیگانگان و بازار برای دشمنان اسلام و
پیامبر بزرگ شده است».[145]
مصرفگرایی و اصلاح الگوی مصرف در سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی
علی سورى
· مصرفگرایی
و اسراف و این چیزها... این جزو میراثهای ما از گذشته است و متأسفانه این
میراث را نگهداشتیم. ما ملت ایران باید این جامه ناسازِ بیاندامِ زشت را
از تنمان بیرون بیاوریم. ما خیلی مصرفزده هستیم؛ باید این را حلش کنیم.[146]
· امروزه متأسفانه... مصرفگرایی و مسابقه تجملپرستی و مسابقه پول درآوردن و تلاش برای پول جمع کردن، یک طبقه جدیدی درست کرده.[147]
·
نظام اسلامی با تولید ثروت مخالف نیست، با ایجاد ثروت مخالف نیست، بلکه
مشوق اوست. اگر تولید نباشد، اگر ایجاد ثروت نباشد، حیات و بقای جامعه به
خطر خواهد افتاد، اقتدار لازم را جامعه به دست نخواهد آورد؛ این یک اصل
اسلامی است. اما اینی که آحاد مردم دلشان لک بزند برای مسابقه اشرافیگرى،
برای تجملپرستى، این یک چیز بسیار نامطلوب است؛ این چیزی است که متأسفانه
در درون ما هست؛ همانطور که قبلاً هم گفتهام: اسراف و مصرفگرایی افراطى.[148]
·
امروز دشمن چشمش به نقطه حساس اقتصادی است تا بلکه بتوانند این کشور را از
لحاظ اقتصادى دچار اختلال کنند. هرچه میتوانند اختلال ایجاد کنند و هرچه
هم نمیتوانند، در تبلیغاتشان وانمود کنند که اختلال هست! این کاری است که امروز در تبلیغاتِ دشمنان ما، با قدرت و به شکلهای مختلف انجام میگیرد. راه مقابله هم انضباط مالی و صرفهجویی و نگاه پرهیزگرانه به مصرفگرایی است.[149]
· مصرفگرایی به صورت اسراف، یکی از بیماریهای خطرناک هر ملتی است.[150]
· ما یک خرده به مصرفگرایی افراطی دچار هستیم.[151]
· یکی از موارد اسراف، اسراف در آب است؛ نه فقط آبی که مصرف شُرب در خانهها میشود، نوع آبیاری کشاورزی ما هم یک نوع مسرفانه است و آب را هدر میدهیم.[152]
· ما در زمینه مصرف، در زمینه هزینه کردن منابع مالی کشور بهوسیله خود ما و بهوسیله همه برادران
هممیهن ما و بهوسیله مسئولین کشور با زحمت زیاد به وجود میآید، دچار
نوعی بیتوجهی هستیم، که بایستی این را تبدیل کنیم به یک توجه و اهتمام
خاص. ما دچار اسراف هستیم، ما دچار ولخرجی و ولنگاری در مصرف هستیم.[153]
· شاید بشود گفت بخش مهمی از منابع کشور در همه زمینهها چه در زمینه مسائل شخصى، و چه تا حدودی در زمینههای عمومی صرف اسرافها و زیادهرویهای ما در مصرف میشود. [154]
· ما بایستی مصرف کردن را مدبرانه و عاقلانه مدیریت کنیم. مصرف
نه فقط از نظر اسلام، بلکه از نظر همه عقلای عالم، چیزی است که باید تحت
کنترل عقل قرار بگیرد. با هوا و هوس، با خواهش دل و آنچه نفس انسان از
انسان مطالبه میکند، نمیشود مصرف را مدیریت کرد. کار به جایی میرسد که منابع کشور به هدر میرود، شکاف بین فقرا و اغنیا زیاد میشود، عدهای در حسرت اوّلیات زندگی میمانند و عدهای با ولخرجی و ولنگاری در مصرف، منابع را هرز و هدر میدهند. [155]
· ما بایستی الگوی مصرف را اصلاح کنیم. [156]
· ما بایستی به سمت الگوی مصرف حرکت کنیم. [157]
· مسئولین کشور در درجه اول چه قوه مقننه، چه قوه مجریه، و چه سایر مسئولین کشور؛ قوهی قضائیه و غیر آنها و اشخاص و شخصیتها در رتبههای مختلف اجتماعی و آحاد مردم ما از فقیر و غنى، بایستی به این اصل توجه کنند که باید الگوی مصرف را اصلاح کنند. [158]
· اینجور مصرف کردن در همه زمینهها در امور ضروری زندگى، در زیادیهای زندگی مصرف کردن بیرویّه و بدون منطق و بدون تدبیر عقلانى، به ضرر کشور و به ضرر آحاد و اشخاص ماست. [159]
· من از عموم مردم و بهخصوص از مسئولین درخواست میکنم، خواهش میکنم که در این زمینه فعالیت خودشان را دراصلاح الگوی مصرف برنامهریزی کنند.[160] این سال زیاد کنند، افزایش بدهند و برای
·
امروز خوشبختانه همان موج ضدارزش کردن اشرافیگرى، بحمدالله وجود دارد؛
یعنی دولت، مسئولین دولتی ساده زیستند، مردمی هستند و این خیلی فرصت خوبی
است؛ نعمت بزرگی است.[161]
· اسلام به ما میگوید ثروت تولید کنید، اما اسراف نکنید.[162]
· مصرفگرایی افراطى، مورد قبول نیست.[163]
·
اشرافیگرى، مثل یک بیماری است. بر هر کجا که وارد شد، بسیاری از خویهای
مستحسن و پسندیده را تحتالشعاع قرار میدهد، کمکم آنها را ضعیف میکند و
شاید از بین میبرد. اسیر اشرافیگری نباید بشویم ما مردم ایران.[164]
· ما مردم مسرفی هستیم؛ ما اسراف میکنیم؛ اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در وسایل گوناگون و تنقلات، اسراف در بنزین.[165]
·
کشوری که تولیدکننده نفت است، واردکننده فرآورده نفت؛ بنزین است! این
تعجبآور نیست؟! هر سال میلیاردها بدهیم بنزین وارد کنیم یا چیزهای دیگری
وارد کنیم برای اینکه بخشی از جمعیت و ملت ما دلشان میخواهد ریختوپاش
کنند! این درست است؟!
· اسراف بد است؛ حتی در انفاق راه خدا هم میگویند... افراط و تفریط نکنید.
· میانهروى؛ میانهروى در خرج کردن. این را باید ما به صورت یک فرهنگ ملی دربیاوریم.
·
قرآن میفرماید: «والّذین اذا انفقوا»؛ کسانیکه وقتی میخواهند خرج کنند،
«لم یسرفوا و لم یقتروا»؛ نه اسراف و زیادهروی میکنند، نه تنگ میگیرند
و با فشار بر خودشان، زندگی میکنند؛ نه، اسلام این را هم توصیه نمیکند.
· اسلام نمیگوید که مردم بایستی با ریاضت و زهد آنچنانی زندگی کنند؛ نه، معمولی زندگی کنند، متوسط زندگی کنند.[166]
· ما اگر آدمهای اهل اسراف و ولنگاری در
خرج باشیم، ممکن است تحریم برای آدم مسرف و ولنگار سخت تمام بشود؛ اما
ملتی که نه، حساب کار خودش را دارد، حساب دخل و خرج خود را دارد، حساب
مصلحت خود را دارد، زیادهروی نمیکند، اسراف نمیکند. خوب، تحریم کنند.
بر یک چنین ملتی از تحریم ضرری وارد نمیشود.[167]
· اسراف، یک بیماری اجتماعی است.[168]
· یک اقدام اساسی در زمینه همین پیشرفت و عدالت، آن مسئلهای است که من در پیام نوروزی خطاب به ملت عزیز ایران عرض کردم؛ و آن مسئله مبارزه با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از ولخرجیها و تضییع اموال جامعه است؛ این بسیار مسئله مهمی است.[169]
· لازم است به عنوان یک سیاست، ما مسئله صرفهجویی را در خطوط اساسی برنامههایمان در سطوح مختلف اعمال کنیم. [170]
· مردم عزیزمان توجه داشته باشند که صرفهجویی به معنای مصرف نکردن نیست؛ صرفهجویی به معنای درست مصرف کردن، بجا مصرف کردن، ضایع نکردن مال، مصرف را کارآمد و ثمربخش کردن است. [171]
· اسراف در اموال و در اقتصاد این است که انسان مال را مصرف کند، بدون اینکه این مصرف اثر و کارایی داشته باشد. مصرف بیهوده و مصرف هرز، در حقیقت هدر دادن مال است. [172]
· عادتهای ما، سنتهای ما، روشهای غلطی که از این و آن یاد گرفتهایم، ما را سوق داده است به زیادهروی در مصرف به نحو اسراف. [173]
· مصرف
ما به نسبت، از تولیدمان بیشتر است؛ این، کشور را به عقب میرساند؛ این،
ضررهای مهم اقتصادی بر ما وارد میکند؛ جامعه دچار مشکلات اقتصادی می شود.
[174]
· در آیات شریفه قرآن بارها راجع به پرهیز از اسراف در امور اقتصادی تأکید شده. [175]
· اسراف، هم لطمه اقتصادی میزند، هم لطمه فرهنگى. [176]
· وقتی جامعهای دچار بیماری اسراف شد، از لحاظ فرهنگى هم بر روی او تأثیرهای منفی میگذارد.[177]
·
مسئله صرفهجویی و اجتناب از اسراف، فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ هم
اقتصادی است، هم اجتماعی است، هم فرهنگی است؛ آینده کشور را تهدید
میکند.[178]
· ما مجموعاً بیش از دو برابر مصرف متوسط جهان در انرژی چه برق، چه حاملهای انرژی مصرف میکنیم؛ یعنی نفت، گاز، گازوئیل، بنزین. مصرف این چیزها در کشور ما از دو برابر متوسط جهان بیشتر است. خوب، این اسراف است. اسراف نیست؟[179]
· شاخصی به نام شاخص شدت انرژی وجود دارد؛ یعنی نسبت بین انرژیای که مصرف میشود، با کالایی که تولید میشود؛ که هرچه انرژیای که مصرف میشود، کمتر باشد، برای کشور سودمندتر است. در این زمینه گاهی نسبت به بعضی از کشورهای پیشرفته، مصرف شدت انرژی ما هشت برابر بیشتر است! اینها اسرافهایی است که در جامعه دارد انجام میگیرد. [180]
· در مصارف گوناگون شخصی و خانوادگى، اسرافِ فردی صورت میگیرد.[181]
·
تجملگراییها، چشم و همچشمیها، هوسرانی افراد خانواده، مرد خانواده،
زن خانواده، جوان خانواده، چیزهای غیرلازم خریدن؛ اینها از موارد اسراف
است. [182]
· وسایل تجملات، وسایل آرایش، مبلمان خانه، تزئینات داخل
خانه؛ اینها چیزهایی است که ما برای آنها پول صرف میکنیم. پولی که
میتواند در تولید مصرف
شود، سرمایهگذاری شود، کشور را پیش ببرد، به فقرا کمک کند، ثروت عمومی
کشور را زیاد کند، این را ما صرف میکنیم به این چیزهای ناشیشده از هوس،
چشم و همچشمى، آبروداریهای خیالى.[183]
· اینها حرف دین است و روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد. در روایت دارد که کسی میوهای خورد و نیمی از میوه ماند، آن را دور انداخت. امام(ع) به او نهیب زد که اسراف کردى؛ چرا انداختى؟ در روایات ما هست که از دانه خرما استفاده کنید. تا این حد! خردههای نان را استفاده کنید. آن وقت در هتلها میهمانی درست
کنند و به یک عدهای میهمانی بدهند؛ بعد هر چه غذا ماند، به بهانه اینکه
بهداشتی نیست، توی سطل آشغال بریزند! این مناسب یک جامعه اسلامی است؟
اینجوری میشود به عدالت رسید؟[184]
· باید خودمان را اصلاح کنیم. باید الگوی مصرف جامعه و کشور اصلاح شود. ما الگوی مصرفمان غلط است. [185]
· اسراف فقط در زمینه فردی نیست؛ در سطح ملی هم اسراف میشود.[186]
· بخش مهمی از این اسراف در اختیار مردم نیست؛ در اختیار مسئولین کشور است. [187]
· این شبکههای ارتباطاتی، شبکههای انتقال برق، سیمهای برق، اینها وقتی فرسوده بشود، برق هدر میرود. برق را تولید کنیم، بعد با این شبکه فرسوده آن را هدر بدهیم، که بخش مهمی هدر میرود. یا شبکههای انتقال آب اگر فرسوده باشد، آب هدر میرود. اینها اسرافهای ملی است؛ در سطح ملی است؛ مسئولین آن، مسئولین کشورند. [188]
· اسراف در سطح سازمان هم اتفاق میافتد. رؤسای سازمانهای گوناگون مصرف شخصی نمیکنند، اما مصرف بیرویه در
مورد سازمان خودشان اتفاق میافتد؛ تجملات اداره، اتاق کار، تزئیناتش،
سفرهای بیهوده، مبلمانهای گوناگون؛ باید با مراقبت و نظارت از این کارها
جلوگیری کرد.[189]
· هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمانها بایستی نگاه عیبجویانهی به اسراف وجود داشته باشد.[190]
· آب را صرفهجویی کنیم؛ یعنی از سدهایمان صیانت کنیم، شبکه آبرسانی را اصلاح کنیم، آبیاریهای با صرفه در کشاورزی را آموزش بدهیم که چه جوری آبیاری بشود.[191]
پند پیر نیشابور: قناعت
سهیلا بهشتى
قناعت، تحفهای است الهی برای مردمان و گنجی است برای اهل ایمان که گذران از جهان شتابان، به عالم جاویدان را تسهیل میزند. آنچه در پی میآید، پندی است از عارف نامى، عطار نیشابوری در باب قناعت که به گوش جان مینیوشیم:
ای
پسر! اگرچه از فقر تلختر چیزی وجود ندارد، قناعت کن و به آنچه داری بساز.
سحرگاهان از خدایت طلب بخشش کن و لحظههای باقیمانده عمر را غنیمت دان.
همنشین خود را غیبت مکن و شیطان را لعنت فرست. هر آن کس که از خداوند نهراسد، پروردگار هراسی در
دل او ایجاد میکند تا از هر چیزی بترسد. نیاز نیازمندان را برآورده کن تا
خداوند نیازت را برآورده کند. آگاه باش که هر آنچه نزد توست، همه، عاریتی
است و آنها را از کف خواهی داد:
هست مالت، جمله در کف، عاریت
گر بماند از تو، باشد زاریت
عاریت را باز میباید سپرد
هیچکس دیدی که زر با خود ببرد؟
ای عزیز! سرانجام دنیا، جز کفن و قطعهای گور نخواهد بود. آنچه جاودان برای تو باقی خواهد ماند، کارهایی است که دردرگذر:
راهِ حق انجام میدهی و آنچه از مال دنیا جمع کنى، جز رنج و عذاب، حاصلی
ندارد. دنیا همانند مرداری بیارزش است، اگر مرد راهی از آن
هست دنیا بر مثال قطرهای
بگذر از وی زان که داری بهرهاى
ای پسر! انسان عاقل خانه آخرتش را با اعمال نیک خود در
این دنیا محکم خواهد ساخت و چنین انسانی، هرگز، لذات جاودانه آخرت را به
خوشیهای زودگذر دنیایی از دست نخواهد داد؛ همچنان که انسان عاقل بر سر پل
خانه نمیسازد؛ زیرا یقین دارد که چنین خانهای دیری نمیپاید و سیل آن را
ویران خواهد کرد.
ای انسان! آگاه باش که مال و اولاد، اگرچه برایت عزیز و دوستداشتنیاند، دشمن تو هستند. آن که در راه خداوند گام مینهد و سالک راه حق است، هیچگاه برای از دست دادن آنچه دارد در هراس نیست؛ زیرا وابستگیهای دنیا را گذرا و نابودشده میداند و جاودانگی را فقط در وجود حق میبیند:
آنکه در بندِ زیادت میشود
دور از اهلِ سعادت میشود
آنانکه در راه خداوند جان خود را از دست دادهاند، اسب اندیشه خود را تا آسمانها راندهاند و به کمال مقصود رسیدهاند:
تا بتازی در ره حق آنچه هست
آنچه میباید کجا آید به دست؟[192]
محوریابی جوان و اصلاح الگوی مصرف
مرضیه رضاییان
1.علل و عوامل مصرفگرایی در جوانان
الف) علل بیرونى
تهاجم فرهنگى
مجرد زیستن برخی جوانان
دینگریزی برخی جوانان
سنتگریزی برخی جوانان
شکاف نسلها
عادتهای نامناسب (تنبلیها، کسالتها، عدم اعتمادبهنفس و...)
تجملگرایی برخی مسئولان
ب) علل درونی و روانى
چشمو همچشمى
حسادت
تنوعطلبى
قدرتطلبى
2. پیآمدهای مصرفگرایی در جوانان
روی آوردن به محرّمات اقتصادی اسلامی (ربا، رشوه و اختلاس و...)
از بین رفتن اهداف مفید در زندگی فردى، خانوادگی و اجتماعى
تنوعطلبى و نوجویی افراطی و بدون منطق (ارضای خواستهها به هر قیمت)
بزهکاری و لاابالیگرى
هرجومرج مصرفى
فرار مغزها
رها کردن کشاورزی از سوی جوانان روستایى
روی آوردن جوانان روستایی به شهرها
3. آمار مصرفی مورد علاقه جوانان
- مقایسه شاخصهای مصرفی جوانان در قبل و بعد از انقلاب (مدرسه، کتابخانه، حوزه، دانشگاه، اماکن مذهبى، فرهنگى، تفریحی و...)
مقایسه حجم آمار مصرف در بین گروههای مختلف جوانان (مرفه، متوسط و ضعیف)
مقایسه حجم سرمایههای نقدى، غیرنقدی و پسانداز در بین جوانان
آمار مصرف قرصهای روانگردان در بین جوانان
آمار راهاندازی و استفاده از سایتهای مخرب
آمار استفاده لوازم پوشاکى، بهداشتی و آرایشى
آمار استفاده از مواد سرگرمکننده خوراکی و تفریحى
و...
4. راهکارها (اصلاح الگوی مصرف و جوان)
جوان و اصلاح الگوی مصرف از منظر آموزههای اسلامی (اقتدا به الگوهای شایسته مذهبی)
شاخصهای الگویی جوان متعادل در مصرف براساس دیدگاههای اسلامی (باهوش، قانع، زحمتکش و صبور بودن به همراه داشتن انگیزه والا)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و دیدگاه امام و رهبری
جوان، اصلاح الگوی مصرف و نظر علما، بزرگان و دانشمندان
جوان، اصلاح الگوی مصرف و دولت (مشارکت اقتصادی، فرهنگى و سیاسی)
بررسی نقش جوانان در تولید، توزیع و مصرف در حوزههای گوناگون
بررسی نقش جوانان در ارائه الگوی صحیح مصرف در جامعه اسلامى
بررسی نقش جوانان در فعالیتهای مذهبى، هنری و...
جوان، اصلاح الگوی مصرف، الگوی شایسته اقتصادی و فرهنگى
جوان، اصلاح الگوی مصرف و مدهای سالم و مناسب (لزوم تغییر مد مصرفی جوانان)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و جنبش علمی و نرمافزاری در علم اقتصاد
جوان، اصلاح الگوی مصرف و شناخت بحران اقتصادی در غرب
جوان، اصلاح الگوی مصرف و اشتغال
الف) روی آوردن به مشاغل مفید و مناسب
ب) پرهیز از مشاغل کاذب و ناقص
ج) جلوگیری از بیکاری سرسامآور جوانان و ایجاد فرصتهای شغلی و...
جوان، اصلاح الگوی مصرف و ازدواج (انتخاب همسری مناسب، مراسم خواستگارى، مهریه و شیربها، جهزیه، مراسم ازدواج، برنامهریزی اقتصادی درست در خانواده و...)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و مسکن مناسب
الف) ایجاد تسهیلات مناسبت مسکن برای همه جوانان
ب) یاری خانوادهها برای در اختیار گذاردن مسکن مناسب
ج) اعطای وامهای بلندمدت و کوتاهمدت و...
جوان، اصلاح الگوی مصرف و سنتهای پسندیده اسلامی
وقف
نذورات
قرضالحسنه
هدیه و هبه
خیرات و مبرّات
زکات
انفاق
خمس
جوان، اصلاح الگوی مصرف و تفاوتهای فردی (سلیقهها، سبکهای گوناگون زندگی و...)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و روابط (با خود، خدا، خانواده و دوستان و همکاران، جامعه و طبیعت)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و فنآوریهای ارتباطی (رسانههای جمعی)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و سلامت جسم و جان (براساس آموزههای اسلامی)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و فرهنگ عامّه (روی آوردن به باورها و سنتهای درست و پرهیز از سنتها، عادتها و باورهای نامناسب)
جوان، اصلاح الگوی مصرف و مدیریت
فکر و اندیشه (جهانبینی توحیدی)
زمان و مکان (چه کاری در چه زمان و مکانی انجام شود؟)
داشتهها و خواستهها (نیازهای واقعی و کاذب)
نقاط قوت و ضعف
هیجانهای سالم و ناسالم
اوقات فراغت و ورزش و...
پی نوشتها:
[1]. احمد اخوى، اقتصاد کلان، تهران، شرکت چاپ و نشر بازرگانى، 1380، ص 151.
[2]. باقر قدیری اصل، کلیات علم اقتصاد، تهران،مرکز نشر سپهر، 1379، ص 274.
[3]. طهماسب محتشم دولتشاهى، نظریهها و سیاستها در اقتصاد کلان، تهران، ویستار، ص 145.
[4]. سید مهدی موسوی کاشمرى، پژوهشی در اسراف، قم، بوستان کتاب، 1377، ص 121.
[5]. حسن فاطمى، گرسنگى؛ ارمغان استعمار، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1362، ص 94.
[6]. ریچارد بارنت و رونالد مولر، سیطره جهانى، ترجمه: مصطفی رحیمى، تهران،هاشمى، 1363، ص 298.
[7]. علامه طباطبایى، تفسیر المیزان، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1379 ه .ق، ج 8، ص 79.
[8]. علامه مجلسى، بحارالانوار، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1404 ه .ق، ج 47، ص 232.
[9]. سباء: 15.
[10]. نک: اعراف: 85؛ هود: 84 86.
[11]. نک: انعام: 141؛ اعراف: 31.
[12]. نک: محمدعلی انصارى، الموسوعة الفقهیة المیسره، قم، مجمع الفکر الاسلامى، 1415 ه .ق، ج 3، ص 186.
[13]. شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، قم، آلالبیت(ع)، 1409 ه .ق، ج 21،ص 551.
[14]. علیاکبر کلانترى، اسلام و الگوی مصرف، قم، بوستان کتاب، 1387، ص 43.
[15].
برای نمونه، از امام باقر(ع) روایت شده است فلان شخص از انصار که مزرعهای
داشت، هرگاه محصول آن را جمع میکرد، تمام آن را صدقه میداد و خود و
عیالش تهیدست میماندند. سپس خداوند این عمل را اسراف قرار داد. (وسائل
الشیعه، ج 6، باب 16، ابواب زکات الغلات)
[16]. «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنّهُ لا یُحِبّ الْمُسْرِفینَ» (اعراف: 31)
[17]. امیرمؤمنان علی(ع): «بترسید از فساد، به درستی که دادن مال به غیر جایگاه آن، تبذیر و اسراف است. آنچنان کاری که نام صاحبش را نزد مردم بالا میبرد، در حالی که مقامش را نزد خداوند پایین میآورد». (نهجالبلاغه: 390)
[18]. امام صادق(ع): «لقمان به فرزندش گفت: ای پسرم! هر چیزی نشانهای دارد که با آن شناخته میشود و برای مصرف نیز سه نشانه است: چیزی که در شأن او نیست، میخرد؛ چیزی که در شأن او نیست، میپوشد و چیزی که در شأن او نیست، میخورد». (بحارالانوار، ج 12، ص 415)
[19]. امام صادق(ع): «کسی که بیش از آنچه برای سکونت لازم دارد، مسکن بنا کند، باید در روز قیامت آن را بر دوش خود حمل نماید». (همان، ج 4، ص 54)
[20]. میزان الحکمه، ج 4، ص 448.
[21]. وسائل الشیعه، ج 11، ص 260.
[22]. انفال: 2 4؛ سجده: 15 و 16؛ حجرات: 15؛ توبه: 88.
[23]. بقره: 3 و 110؛ انفال: 3.
[24]. بقره: 254؛ تغابن: 17.
[25]. توبه: 99 و 104.
[26]. تصنیف غررالحکم و درر الکلم، ص 379.
[27]. ملامحسن فیض کاشانى، محجة البیضاء، قم، نشر جامعه مدرسین، ج 6، ص 79.
[28]. محمدبن یعقوب کلینى، الکافى، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365، ج 5، ص 63.
[29]. روزنامه اطلاعات، 25/11/1382 و 15/1/1373.
[30]. همان،/4/1373.
[31].محمدرضا،محمد و علی حکیمى، الحیاة، ج 3، صص 326 و 327.
[32]. مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى، ج 1، ص 267.
[33]. مصطفی عباسیمقدم، نقش اسوهها در تبلیغ و تربیت، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، 1381، ص 48.
[34]. همان، ص 43.
[35]. نک: علیقائمى، شناخت، هدایت و تربیت، تهران، امیر بهادر، 1378، ص 13.
[36]. نقش اسوهها در تبلیغ و تربیت، ص 333.
[37].
نک: علی اسدى، افکار عمومی و ارتباطات، تهران، سروش، 1371؛ فرامرز
رفیعپور، وسایل ارتباط جمعی و تغییر ارزشهای اجتماعى، تهران، کتاب فرا،
1378.
[38]. سیطره جهانى، ص 240.
[39]. همان، ص 289.
[40]. همان،ص 287.
[41]. مقاله «تهاجم فرهنگى و الگوی مصرف»، روزنامه سلام، 6/11/1372.
[42]. احمدعلی قانع، محدودیتهای پیامرسانی در قوانین دینی و بشرى، قم، بوستان کتاب، 1385، ص 40.
[43]. نزهت قائممقامى، مقدمهای بر جامعهشناسی وسایل ارتباط جمعى، ص 36.
[44]. www.nyoir.com
[45]. روزنامه خبر جوان، 22/12/1383.
[46]. www.Bornanews.ir
[47]. روزنامه همشهرى، 22/6/1384.
[48]. احمدرضا غرویزاد، درآمدی بر تئوریها و مدلهای تغییرات اجتماعى، تهران، جهاد دانشگاهى، 1373، ص 196.
[49]. لغتنامه دهخدا، ج 12، ص 18115.
[50]. مقاله «جستوجوی الگوی مصرف مناسب برای خانوار»، اطلاعات، 9 و 16/3/1373.
[51]. فرامرز رفیعپور، آناتومی جامعه، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1378، بخش 7 و 8.
[52]. نک: همو، کندوکاوها و نداشتهها، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1380، صص 175 178.
[53]. دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، پدیدهشناسی فقر و توسعه، قم، بوستان کتاب، 1380، ج 2، ص 215.
[54]. هربرت مارکوزه، انسان تکساحتى، ترجمه: محسن مؤیدى، تهران، امیرکبیر، 1378، ص 227.
[55]. ستیز با تهاجم فرهنگى غرب، ص 67.
[56]. نشریه نصر، (ویژه اطلاعات و تحقیقات بینالملل)، ش 2، ص 33.
[57]. همان، ص 36.
[58]. بحارالانوار، ج 3، ص 279.
[59]. محمدتقی فلسفى، جوان از نظر عقل و احساسات، تهران، نشر فرهنگ، ج 1، ص 343.
[60]. محدث نورى، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، 1407 ه .ق، ج 15، ص 256.
[61]. وسائل الشیعه، ج 9، ص 432.
[62]. عبدالواحد محمد تمیمی آمدى، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، ص 367.
[63]. همان، ص 369.
[64]. همان.
[65]. وسائل الشیعه، ج 9، ص 12.
[66]. محمد بن علی بن ابراهیم احسایى، عوالی اللئالى، قم، انتشارات سیدالشهداء، 1403 ه.ق، ج 2، ص 70.
[67]. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص 361.
[68]. ضحى: 6 و 7.
[69]. ضحى: 9.
[70]. کافى، ج 1، ص 45.
[71]. محمد بن محمد شعیرى، جامع الأخبار، قم، آل البیت(ع)، 1414 ه.ق، ص 385.
[72]. شیخ صدوق، الخصال، قم، نشر جامعه مدرسین، 1403 ه .ق، ج 1، ص 133.
[73]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1390 ه .ق، ج 2، ص 38.
[74]. شیخ مفید، امالى، قم، نشر جامعه مدرسین، 1403 ه .ق، ص 177.
[75]. کافى، ج 4، ص 28؛ وسائل الشیعه، ج 16، ص 305.
[76]. کافى، ج 2، ص 18.
[77]. کافى، ج 3، ص 506؛ وسائل الشیعه، ج 9، ص 22.
[78]. کافى، ج 3، ص 503؛ وسائل الشیعه، ج 9، ص 32.
[79]. کافى، ج 4، ص 61؛ وسائل الشیعه، ج 7، ص 40.
[80]. عوالی اللئالى، ج 1، ص 370.
[81]. کافى، ج 3، ص 504.
[82]. نهجالبلاغه، نامه 45.
[83]. بحارالانوار، ج 75، ص 303.
[84]. عوالی اللئالى، ص 251.
[85]. نک: محمدعلی صالح مازندرانى، فقیه صالح، قم، اشارات صالحان.
[86]. نک: حسن عسکریراد، رمز جاودانگى، قم، بوستان کتاب.
[87]. رضا باقیزاده، رمز موفقیت بزرگان، قم، گاه سحر، ص 178.
[88]. حسین دیلمى، هزار و یک نکته درباره نماز، قم، حرم، 1381، چ 7، ص 72.
[89]. همان، ص 59.
[90]. روزنامه کیهان، ش 19286، ص 5.
[91]. خبرگزاری پانا، 29/1/1388.
[92]. روزنامه دنیای اقتصاد، ش 1495، 25/1/1387.
[93]. سایت آفتاب، 21/10/1387.
[94]. سایت خبر آنلاین، 18/9/1387.
[95]. همشهری onLINE، 11/11/1386.
[96]. همان، 2/11/1387.
[97]. روزنامه سرمایه، ش 385، 14/11/1385.
[98]. سایت خبری ایران iran newsssite، 7/2/1388.
[99]. سایت Farda news، 20/12/1386.
[100]. سخنرانی رهبر معظم انقلاب در مشهد، 1/1/1388.
[101]. نهجالبلاغه، ترجمه محمد دشتى، نامه 56، ص 423.
[102] سخنان مقام معظم رهبری در تاریخ 22/8/1370.
[103]. نک: غلامعلی حداد عادل، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگى، تهران، سروش.
[104]. روزنامه سرمایه، ش 444، 11/2/1386، ص 14.
[105]. سایت خبرخوان، 7/2/1388.
[106]. روزنامه ابتکار، ش 1437، 15/1/1388.
[107]. پایگاه اطلاعرسانی دولت www.dolat.ir، 30/1/1388.
[108]. سایت شرکت ارتباطات سیار ایران، همراه اول، 30/9/1387.
[109]. خبرگزاری فارس، 2/6/1387.
[110]. سایت تابناک، 7/8/1387.
[111]. گروه علمی تحلیلی طیف، Teyf group، 15/11/1387.
[112]. خبرگزاری فارس، 3/2/1388.
[113]. سایت رجانیوز www.rajanews.com، 30/1/1388.
[114]. خبرگزاری فارس، 21/1/1388.
[115]. خبرگزاری فارس، 2/2/88؛ سایت ایران پترو، شبکه خبری نفت و انرژى، 8/2/1388.
[116]. پایگاه اطلاعرسانی دولت www. dolat.ir، 30/1/1388.
[117]. خبرگزاری ایسکا نیوز (باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران).
[118]. سایت آفتاب، 9/10/1386.
[119]. سخنان رهبر معظم انقلاب در مشهد در تاریخ 1/1/1388.
[120]. همان.
[121]. همان.
[122]. سایت خبری توانیر، 7/2/1388.
[123]. روزنامه ابتکار، ش 1437، 15/1/1388.
[124]. پایگاه اطلاعرسانی نوآوری ایران و جهان، 23/1/1388.
[125]. غررالحکم، ح 1530.
[126]. همان، ح 10092.
[127]. همان، ح 4812.
[128]. همان، ح 3406-3407.
[129]. همان، ح 4127.
[130]. غررالحکم، ح 10053.
[131]. همان، ج 77، ح 422.
[132]. غررالحکم، ح 6979.
[133]. اصول کافى، ج 2، ح 138.
[134]. غررالحکم، ح 4634.
[135]. بحارالانوار، ج 78، ح 111.
[136]. صحیفه سجادیه، دعای 20.
[137]. اصول کافى، ج 8، ح 243.
[138]. بحارالانوار، ج 75، ح 303.
[139]. اصول کافى، ج 2، ح 138.
[140]. همان، ج 78، ح 349.
[141]. درة الباهره، ح 43.
[142]. وصیتنامه موضوعی امام خمینی(ره)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1377، صص28-30.
[143]. همان، ص 44.
[144]. همان، صص 30 و 31.
[145]. صحیفه امام، ج 19، ص 344.
[146]. سخنان رهبر معظم انقلاب در دیدار عمومی مردم ابرکوه، 15/10/86.
[147]. سخنان رهبر معظم انقلاب در دیدار اساتید و دانشجویان دانشگاههای شیراز، 14/2/1387.
[148]. همان.
[149]. سخنان رهبر معظم انقلاب در دیدار با مردم شیراز، 14/2/1387.
[150]. همان.
[151]. همان، 11/2/1387.
[152]. همان.
[153]. پیام نوروزی رهبر انقلاب به مناسبت آغاز سال 30/12/1387.
[154]. همان.
[155]. همان.
[156]. همان.
[157]. همان.
[158]. همان.
[159]. همان.
[160]. پیام نوروزی رهبر انقلاب به مناسبت آغاز سال 30/12/1387.
[161]. سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اساتید و دانشجویان در دانشگاه علم و صنعت، 24/9/1387.
[162]. اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حرم مطهر رضوى، 1/1/1386.
[163]. همان.
[164]. سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی در اجتماع بزرگ مردم یزد، 12/10/1386.
[165]. همان.
[166]. همان.
[167]. همان.
[168]. سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اساتید و دانشجویان در دانشگاههای استان سمنان، 18/8/1385.
[169]. بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت علی بن موسی الرضا(ع)، 1/1/1388.
[170]. همان.
[171]. همان.
[172]. همان.
[173]. همان.
[174]. همان.
[175]. همان.
[176]. همان.
[177]. بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت علی بن موسی الرضا(ع)، 1/1/1388.
[178]. همان.
[179]. همان.
[180]. همان.
[181]. همان.
[182]. همان.
[183]. همان.
[184]. همان.
[185]. همان.
[186]. همان.
[187]. همان.
[188]. همان.
[189]. همان.
[190]. همان.
[191]. همان.
[192] . پند پیر نیشابور: بازنویسی و تخلیص پندنامه عطار نیشابورى، به کوشش: جعفر شجاع کیهانى، تهران، اهل قلم، 1381، صص 111 و 112.
