ابزار نظر سنجی

دکتر شهروز شريعتي

اگر چه مفهوم اقتصاد نفتي از دهه 50 ميلاي به اين سو براي توصيف ماهيت دولت‌ در ايران به کار گرفته شده است و اين دوره عصر پهلوي اول را شامل نمي‌شود اما اين نوشتار در تلاش براي يافتن پاسخي به اين پرسش که آيا مي‌توان نظام مفهومي اقتصاد نفتي را در مورد ساختار سياسي و اجتماعي پهلوي اول نيز به کار برد، مي‌کوشد تا نخست با مروري بر مفهوم اقتصاد رانتي که قادر است نظام مفهومي اقتصاد نفتي را به خوبي تبيين کند و سپس نگاهي به برخي از شواهد و واقعيات مربوط به نفت در دوره رضاخان, پاسخي مناسب را ارائه کند.

- مروري بر مفهوم اقتصاد رانتي :

هرچند درباره مفهوم رانت تعريف چندان واحدي ميان اقتصاددانان و سياستمداران وجود ندارد, اما در هر حال مي‌توان گفت رانت به طور كلي منبع درآمدي متفاوت از سود يا مزد محسوب مي‌شود. براي مثال آدام اسميت پدر اقتصاد ليبرال كلاسيك تصريح مي‌كند رانت به شيوه‌اي متفاوت از دستمزد و سود در تركيب قيمت كالاها داخل مي‌شود از نظر اسميت رانت برخلاف سود و مزد موجب نوسانات قيمت نيست بلكه رانت خود نتيجه نوسانات قيمت است.( [1] )

ديويد پيرس نيز در لغت‌نامه اقتصاد مدرن رانت را پرداختي مي‌داند كه بيش از آن چيزي است كه در قبال كاربرد يك عامل ضروري است تا پرداخت شود.( [2] )

براساس آنچه گفته شد، در مجموع رانت را مي‌توان درآمدي دانست كه برخلاف سود و مزد كه نتيجه تعاملات و تلاش و فعاليت اقتصادي است، بدون تلاش به دست مي‌آيد، ويژگي‌هاي دولت رانتير را در مجموع مي‌توان به شرح ذيل عنوان كرد:( [3] )

دكتر محمد لگنهاوسن

ترجمه: نرجس جواندل

اشاره

در بخش نخست اين مثال، ليبراليسم سياسى و دينى و نيز پلوراليسم دينى تبيين شد. پلوراليسم دينى، كه جان هيك بنيان‌گذار آن است، انعكاس ليبراليسم سياسى در الهيات ليبرال مسيحى است. ليبراليسم سياسى، مدعى بى‌طرفى نسبت به افكار سياسى، و پلوراليسم دنى مدعى بى‌طرفى نسبت به اديان مختلف است. ولى واقع امر بدين گونه نيست. در بررسى تاريخ پيدايش ليبراليسم سياسى در آمريكا، مخالفت آن را با افكار مختلف سياسى و دنى مشاهده مى‌كنيم. به عنوان مثال هنوز در قوانين مدنى برخى از محله‌هاى آمريكا، فقط قوانين دينى بعضى از فرقه‌هاى مسيحى رواج دارد. ليبراليسم و پلوراليسم دينى هر دو با ارزش‌ها و معيارهاى ضرورى اسلام مخالف هستند. همچنين گذشت كه، پلوراليسم دنى جان هيك در واقع برنامه‌اى براى انحراف از اديان مختلف است، نه پذيرش اهداف آنان. اين برنامه را وى اصلاح اديان مى‌خواند. ولى به زعم اكثر متفكران مسيحى، برنامه اصلاحى او انحراف از دين مسيحى است. معيارهاى اصلاح اديان از نظر هيك معيارهاى اخلاقى است و اين معيارها را وى، از ارزش‌هاى رايج در جامعه ليبرال گرفته است. به همين دليل، مكتب او را «پلوراليسم دينى فروكاهشى» ناميده‌ايم. در قسمت دوم اين مقال، نظر متكلمين، علم و فلاسفه اسلامى بررسى و نشان داده مى‌شود كه «پلوراليسم دينى غير فروكاهشى» به يك معنا با افكار آنان سازگار است.

پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1357، منشا تحولات فراواني در كليه شوِ ون و ساختارهاي كشورمان شد.

نظام اقتصادي كشور با خروج تعداد زيادي از واحدهاي توليدي و خدماتي و همچنين سرمايه گذاران داخلي و خارجي روبه رو شد.

به موازات، ارزيابي منتقدانه عملكردهاي ساختاري نظام اقتصادي رژيم سابق و نگرشي كه از حكومت اسلامي در ذهن مسوِ ولان كشور به ويژه اعضاي شوراي انقلاب وجود داشت، موجب شد تا در اكثر فعاليت هاي اقتصادي، مالكيت و تصدي دولت شـكـل بـگـيـرد و رونـد مـلـي كـردن بـسياري از فعاليت هاي اقتصادي در كنار روند مصادره اموال وابستگان نظام قبلي، بخش بزرگي از تصدي هاي اقتصادي را در دست دولت قرار دهد.

پس از مدت كوتاهي، شروع جنگ تحميلي احكام و تكاليف و نتايج جديدي در ساختار اقـتـصـاد كـشور فراهم نمود.

دولت در چنين شرايطي، دو رسالت و وظيفه اصلي بر عهده داشت: اول، پشتيباني و تا مين تجهيزات مورد نياز رزمندگان و جبهه هاي جنگ، دوم تا مين معيشت حداقل براي مردم و جلوگيري از بروز قحطي هاي رايج در زمان جنگ.

اين وظايف طبيعي و لازم، تا ثيري كه دوران اول در دولتي كردن اقتصاد به وجود آورده بود را تشديد و مضاعف كرد؛ به طـوري كـه مـجـمـوعـه سـيـاست هاي اقتصادي، تجاري، ارزي، سرمايه گذاري، واردات، صادرات، سرمايه گذاري خارجي، بانكي و پولي و بازارهاي سرمايه را به صورت يك مجموعه منسجم و محكم منطبق بر يك اقتصاد جنگي تمام عيار، طراحي و تجديد ساختار نمود.

پس از پايان جنگ، به طور همزمان بازسازي خرابي هاي جنگ و بازسازي نظام اقتصادي در دستور كار قرار گرفت.

- سيد عباس موسويان (2)

چكيده

در هر جامعه‏اى از طرفى به علل مختلف بخشى از سرمايه‏هاى نقدى در دست افرادى قرار دارد كه توانايى به كارگيرى آن را ندارند از طرف ديگر كارفرمايانى وجود دارند كه در عين توانايى، سرمايه لازم در اختيار ندارند. بر اين اساس، وجود مؤسساتى كه بتوانند اين دو گروه از افراد جامعه را به هم مرتبط سازند براى به كار گيرى تمام عوامل توليد و رسيدن به اشتغال كامل و رشد و شكوفايى اقتصادى ضرورى است.

بانكها با بهره گيرى از تجربيات چند صدساله و با استفاده از شعبات گسترده خود بهترين و روانترين ابزار جهت تحقق اين هدف به حساب مى‏آيند. لكن اساس كار بانكها (3) « نظام بهره‏» است چه در امر جذب سپرده‏هاى نقدى و چه در اعطاى وام و اعتبار، به اعتقاد فقهاى اسلام ربا و حرام است.

از حدود صد سال پيش برخى از انديشمندان مسلمان به فكر يافتن راه حلى براى پياده كردن نظام بانكى با حفظ مقررات اسلام افتاده‏اند، تعدادى از اينها به فكر طراحى نظام ديگرى براى بانكدارى هستند و تعدادى درصدد توجيه و تجويز نوع خاصى از بهره مى‏باشند، حضرت آيت اله معرفت از جمله اين انديشمندان بوده كه چندى است‏با ارايه مقالات و مصاحبه‏هايى «نظريه استثناء بهره بانكهاى دولتى‏» از رباى محرم را پيشنهاد مى‏كنند ايشان در مقام استدلال دلايل زيادى چون «امكان تسرى موارد استثناء ربا»، «كارمزد همراه با جبران كاهش ارزش پول‏»، «مضاربه با سود تضمين شده‏» و. .. اقامه كرده‏اند. مقاله حاضر در مقام نقد اين نظريه برآمده نشان مى‏دهد هيچ يك از اين راه حلها كافى نيست.

در شماره اخير فصلنامه «نامه مفيد» (4) مقاله اى تحت عنوان «ربا از گناهان كبيره و استثنا ناپذير است‏» از حضرت آيت اله محمد هادى معرفت منتشر شد كه تا حد زيادى نگرانيهاى به وجود آمده از مصاحبه قبلى ايشان (5) را برطرف كرد ولى در عين حال نكات مبهم و قابل مناقشه اى خصوصا در قسمت پايانى آن وجود دارد.

ايشان بعد از تبيين موارد استثناى ربا و بيان وجه آن در مقام تسرى برآمده، مطالبى بيان مى‏كنند كه اساس نظريه ايشان را تشكيل مى‏دهد.از باب حفظ امانت ابتدا مطالب مذكور را نقل كرده به بررسى آنها مى‏پردازيم.

برادران! نتيجه ى اين جلسه ى ما، بايد اين باشد كه ما در نگرشهايمان در مسئله ى اقتصاد كشور، در رفتارهامان و در ساختارهاى تشكيلاتى و اداريمان، قوانينمان و قواعد موضوعه مان، نقشها و سهمهايى كه هر كدام از دستگاهها دارند، بايد تغييراتى بدهيم و بر اساس اين سياستگذارى و اين سياستها، آينده ى خودمان را شكل بدهيم. اين جزو وظايف حتمىِ همه ى دستگاههاى كشور است.

بودجه بر اساس اين سياستها بايستى تنظيم و تصويب بشود؛ بايد فعاليتهاى اقتصادىِ بيرون از بودجه، بر اساس اين سياستها تنظيم بشود. در اين زمينه هم مجلس، هم دولت، هم قوه ى قضائيه وظائف بسيار مهمى دارند، كه بايد انجام بدهند.

در درجه ى اول ما يك تبيينى بكنيم؛ انگيزه هاى اين سياستها را عرض بكنيم. ما وقتى به وضع خودمان نگاه مى كنيم، مى بينيم تحولاتى كه از انقلاب اسلامى در كشور ما ناشى شد، تحولات بسيار عظيم و عميقى است؛ در زمينه هاى فرهنگى، در زمينه هاى سياسى، در زمينه هاى اجتماعى، در اثبات هويت ملى، اين تحولات، تحولات 180 درجه اى است و بسيار هم عميق است. با اين حرفها و گفتها و مطالبى كه دشمنان ما يك جور، بعضى از دوستانِ بى توجه ما يك جور بيان مى كنند، آنچه كه به دست آمده، خدشه دار هم نمى شود؛ خيلى عظيم تر از اين حرفهاست. لكن صريحاً عرض مى كنم تحولاتى كه در زمينه ى اقتصادى انجام گرفته، متناسب با تحولات در بخشهاى ديگر نيست. ما بايد مى توانستيم يك الگوى موفقى از اقتصاد به دنيا عرضه كنيم.

به طور خلاصه بايد ما هم كارآمدى در جهت رشد رونق اقتصاد، هم كارآمدى در جهت تأمين عدالت را به دنيا نشان مى داديم. البته كارهايى را كه شده و مى دانيم، نمى خواهيم انكار كنيم؛ كارهاى بسيار مهمى انجام گرفته، لكن به آن سطحى كه بايد مى رسيديم، قطعاً نرسيده ايم و اين براى ما دردناك است.

دكترصحرائيان

مقام‏ هاي عالي ‏رتبه‏ ي دولت، اكنون نگراني خود را از رفتارهاي جمعيت گسترده‏ي بيكاران نشان مي‏دهند.

اين نگراني ناشي از آن است كه درحال‏حاضر، حدود سه ميليون بيكار در كشور زندگي مي‏كنند و چنانچه نتوان ساليانه حدود 800 هزار فرصت شغلي ايجاد كرد، شمار بيكاران در سال 83 به پنج ميليون نفر خواهد رسيد كه دراين‏صورت، آمار بزهكاري‏هاي اجتماعي و احتمال دست زدن به شورش‏هاي سياسي افزايش خواهد يافت.

در اين ميان، آنچه حايز اهميت است اين‏است‏كه، علل افزايش نرخ بيكاري و راهكارهاي ايجاد فرصت‏هاي شغلي را شناسايي كنيم، تا با استفاده از آن بتوان مانع از بروز وضعيتي شد كه براي امنيت ملي خطرناك است.

دكتر محمد جمال خليليان اشكذري

چكيده

نظام اقتصاد اسلامي نگرشي جامع به جنبه‏هاي مادي و معنوي انسان دارد و به همه ابعاد فردي، اجتماعي، حيات دنيوي و اخروي او توجّه داشته و درصدد پاسخ‏گويي به انواع خواسته‏ها و تمايلات عقلاني و عاطفي او مي‏باشد. از اين‏رو، تلاش براي رسيدن به رشد و توسعه در ابعاد مذكور، از يكديگر تفكيك‏ناپذير است.

بر اساس بينش اسلامي، محور تلاش براي رشد و توسعه و قلب آن انسان است و از آن‏رو كه قلمرو توسعه اصلاح درون و برون انسان مي‏باشد، تفكرات، انگيزه‏ها و خواسته‏هاي انسان همسان منابع فيزيكي در تعيين خط مشي‏ها نقش اساسي ايفا مي‏كند.

بنابراين، در جامعه اسلامي ارزش و كرامت انسان پايه و اصل است و مهم‏ترين عامل بنيادين واساسي براي دست يابي به رشد اقتصادي مطلوب و توزيع مناسب درآمدها و اتّخاذ الگوي صحيح مصرف تحقق توسعه انساني به معناي جامع آن، يعني رشد دانش و تخصّص افراد جامعه همراه با تعهّد آنان مي‏باشد.

ضياءالدين موسوي جراحي

اگر به انسان ها شخصيت و فرصت ابراز عقيده بدهيد، پاداش و امکان مشارکت بدهيد، رشد خواهند کرد و انديشه هاي ناب خود را بيرون خواهند ريخت.

رابرت اسلاتر كونوسوكي ماتسوشيتا(4-1989189)مؤسس شركت پاناسونيك علت موفقيت خود را چنين توصيف مي كند: «كليد كاميابي شركت پاناسونيك در پديد آوردن محصول، داشتن درجه دكترا، يا داشتن بودجه كلان در واحد پژوهش و گسترش نبود. بلكه در تلاش، زحمت كشيدن و عرق ريختن كاركنان شركت بود». وي رويكردي جديد و متفاوت از زمان خود به كاركنان خود داشت. از نظر وي، سرمايه هاي يك سازمان، كاركنان آن هستند.

توجه به «خرد گروهي»، «نظام بخشي»، «تعيين مأموريت سازمان»، از شيوه هاي مديريتي وي به شمار مي آيند؛ شيوه هايي كه پس از گذشت چندين دهه از پياده سازي آنها توسط ماتسوشيتا، در سازمانهاي كنوني مطرح مي گردند.

گسترش صادرات : دشواري ها ، راهکارها با تاکيد بر کارآمدي يارانه ها و جوايز صادراتي

کمابيش از آغاز دهه هفتاد به بعد ارتقاي صادرات غيرنفتي و کاهش وابستگي کشور به نفت، همواره جزو اهداف اصلي برنامه ها و سياست هاي اقتصادي کشور بوده است. ولي چون در برنامه ها و سياستها هميشه همه چيز را با هم خواسته ايم، از اين روي گاهي سياستهاي نادرست و متناقضي هم تجويز شده است.

در بيشتر گزارشهايي که کارگزاران بازرگاني و دست اندرکاران صادرات کشور ارائه مي دهند، از افزايش صادرات غيرنفتي خبر داده مي شود به ويژه در يکي دو سال گذشته که رشد خوبي داشته ايم. ولي در برابر آنچه کمتر شنيده شده است، يا اصلا شنيده نشده است، ارائه گزارشي است که حاکي از درصد کاهش وابستگي کشور به نفت باشد. به زبان ديگر تاکنون هيچ مسئولي نگفته است که ما در يک برنامه يا دوره ويژه براي نمونه 10% از وابستگي به نفت کاسته ايم. هر وقت که درآمدهاي نفت بيشتر شده است. نفس آسان تري کشيده ايم و صادرات غيرنفتي کمرنگ تر جلوه کرده است.

صندوق اندوخته ارزي يا حساب اندوخته ارزي و تمهيداتي از اين دست نيز به گونه مستقيم در خدمت افزايش صادرات غيرنفتي قرار نگرفته است. منظور تنها آنچه در برنامه ها گفته مي شود، نيست. بلکه بحث حرف و عمل است و بيشتر عمل ما با نوشته ها و قوانين فاصله دارند. به زبان ديگر، فاصله و شکاف ميان برنامه و اجراء داريم.