پاداش سحر خیزان و نیکوکاران

کانوا قلیلاً من اللّیل ما یهجعون و بالاسحار هم یستغفرون.
آنها (پرهیزکاران) کمی از شبها را می‌خوابیدند و در سحرگاهان استغفار می‌کردند.«ذاریات ، 17 و 18»
پاداش سحر خیزان و نیکوکاران
آیات بعد به توضیح چگونگی نیکوکار بودن آنها پرداخته، سه وصف را از میان اوصاف آنها بیان می‌کند.
نخست این که: آنها کمی از شبها را می‌خوابیدند» «کانوا قلیلاً من اللیل ما یهجعون».
(یهجعون) از ماده‌ (هجوع) به معنی خواب شبانه است.
بعضی گفته‌اند منظور این است که آنها اکثر شب را بیدار بودند و کمی از شب را می‌خوابیدند، و به اصطلاح همواره شب زنده‌دار بودند.
ولیاز آنجا که این حکم به صورت یک دستور عمومی برای پرهیزکاران و محسنین بعیدبه نظر می‌رسد این تفسیر مناسب نیست، بلکه منظور این است که آنها کمتر اتّفاق می‌افتاد تمام شب را بخوابند، و به تعبیر دیگر (لیل) (شب) به صورت جنس و عموم در نظر گرفته شده.
بنابراینهمه شب بخشی را بیدار بودند و به عبادت و نماز شب می‌پرداختند و شبهایی راکه تماماً در خواب باشند و عبادت شبانه از آنها به کلّی فوت شود کم بوده است.
این تفسیر در حدیثی از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نیز نقل شده است.[1]
دومین وصف آنها را چنین بیان می‌کند: آنها پیوسته در سحرگاهان استغفار می‌کردند «و بالاسحارهم یستغفرون».
درآخر شب که چشم غافلان در خواب است، و محیط از هر نظر آرام، قال و غوغای زندگی مادّی فرو نشسته، و عواملی که فکر انسان را به خود مشغول دارد خاموش است برمی‌خیزند، و به درگاه خدا می‌روند، در پیشگاه معبود به راز و نیاز می‌پردازند، نماز می‌خوانند، و مخصوصاً از گناهان خود استغفار می‌کنند.
بسیاری معتقدند که منظور از استغفار در اینجا همان نماز شب است، از این جهت که قنوت نماز وتر مشتمل بر استغفار است.
(اسحار)جمع (سحر) (بر وزن بشر) در اصل به معنی پوشیده و پنهان بودن است، و چون درساعات آخر شب پوشیدگی خاصّی بر همه چیز حاکم است (سحر) نامیده شده.
واژه‌ (سحر) (بر وزن شعر) نیز به چیزی گفته می‌شود که چهره‌ حقائق را می‌پوشاند و یا اسرار آن از دیگران پوشیده است.
در روایتی در تفسیر (درّ المنثور) آمده است که پیغمبر گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود:
ان‌آخر اللیل فی التهجد احب الی من اوله، لان الله یقول و بالاسحارهم یستغفرون: آخر شب برای تهجد (نماز شب) نزد من محبوبتر است از آغاز آن، زیراخداوند می‌فرماید: پرهیزکاران در سحرگاهان استغفار می‌کنند.[2]
ودر حدیث دیگری از امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌خوانیم: (کانوا یستغفرون الله فی الوتر سبعین مرة فی السحر): (نیکوکاران بهشتی در نماز وتر به هنگامسحر هفتاد مرتبه از خدا طلب آمرزش می‌کردند).[3]
ـو در درّ منثور است که ابن مردویه از انس روایت کرده که گفت: رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: برای شب زنده‌داری و نماز شب آخر شب را بیشتر از اوّل شب دوست دارم چون خدای تعالی فرموده: «و بالاسحارهم یستغفرون».
ودر همان کتاب است که ابن مردویه از ابن عمر از رسول خدا ـ صلّی الله علیه وآله ـ روایت کرده که در پاسخ کسی که از معنای جمله «و بالاسحارهم یستغفرون» پرسید، فرمود: یعنی نماز می‌خوانند.
ـمؤلف: شاید تفسیر استغفار به نماز از این جهت است که استغفار جزئی از نمازشب یعنی نماز وتر است، همچنان که در آیه‌: «و قرآن الفجران قرآن الفجر کانمشهوداً»[4] منظور از قرآن فجر همان نماز است.[5]

[1]. مرحوم طبرسی در مجمع البیان به این حدیث اشاره کرده است (ج 9، ص 155) درتفسیر صافی نیز حدیث از کافی به این صورت نقل شده است: «کانوا اقل اللیالییفوتهم لا یقومون فیها» (تفسیر صافی ذیل آیه‌ی مورد بحث).
[2] . در المنثور، ج 6، ص 113.
[3] . نمونه ج 22، ص 321 ـ 322 ـ 323.
[4] . اسری / 78.
[5] . المیزان. ج 18 ص 586.