نام شريف آن بزرگوار فاطمه و مشهورترين لقب آن حضرت، «معصومه» است. پدر بزرگوارش امام هفتم شيعيان حضرت موسى بن جعفر (ع) و مادر مكرمه اش حضرت نجمه خاتون (س) است . آن بانو مادر امام هشتم نيز هست . لذاحضرت معصومه (س) باحضرت رضا (ع) از يك مادر هستند.

ولادت آن حضرت در روز اول ذيقعده سال ١٧٣ هجرى قمرى در مدينه منوره واقع شده است. ديرى نپاييد كه در همان سنين كودكى مواجه با مصيبت شهادت پدر گرامى خود در حبس هارون در شهر بغداد شد. لذا از آن پس تحت مراقبت و تربيت برادر بزرگوارش حضرت على بن موسى الرضا (ع) قرارگرفت.
در سال ٢٠٠ هجرى قمرى در پى اصرار و تهديد مأمون عباسى سفر تبعيد گونه حضرت رضا (ع) به مرو انجام شد و آن حضرت بدون اين كه كسى از بستگان و اهل بيت خود را همراه ببرند راهى خراسان شدند.

از معروف ترين وقايع زندگاني حضرت معصومه(س) سفر آن حضرت به ديار قم است. از قرار معلوم، به واسطه ي عشق و علاقه ي خاص ايشان به برادر بزرگوار، هم چنين نامه اي که از امام به دست ايشان رسيد،

عزم سفر به ايران نمود. هنگامي که موکب شريف ايشان به «ساوه» رسيد آن حضرت به بيماري مبتلا شدند؛ در آن حال، ترجيح دادند که در قم باشند.
وقتي اهل قم آگاه شدند که قرار است دختر امام کاظم (ع) به قم تشريف فرما شوند، به استقبال ايشان شتافتند. در ميان آن جمع، «موسي بن خزرج » در اين کار مقدم همه ي آنان بود؛ همين که به خدمت آن مکرمه رسيد، مهار ناقه ي آن حضرت را گرفت و ايشان را با اجلال تمام به قم آورد و خانه خود را به نور حضور ايشان روشن ساخت. خانه ي «موسي بن خزرج» به احترام اقامت هفده روزه ي آن بانوي بزرگ اسلام به صورت مدرسه در آمد و به «مدرسه ي ستّيه» موسوم گريد و محراب عبادت ايشان به نام «بيت النّور» تا امروز، عبادتگاه خاص و عام شده است .

حضرت معصومه سلام الله عليها مدت هفده روز در خانه ي موسي بن خزرج به حال بيمار و رنجور به عبادت پرداخت و سرانجام در روز دهم ربيع الثاني 201 ه پيش از آنکه ديدگان مشتاق با ديدار برادرش روشن گردد، در ديدار غربت و در اندوه فراوان، رحلت نمود و شيعيان قم را در ماتم خود به سوگ نشاند .

مردم قم ، با تجليل فراوان، پيکر پاکش را تشييع کردند و در محل فعلي حرم، که آن روز در بيرون شهر بود و به موسي بن خزرج تعلق داشت، با احترام زايد الوصفي مهياي دفن نمودند. هنگامي که قبر مهيا شد، در مورد اين که چه کسي وارد قبر شود، به بحث و مشورت پرداختند. پيرمرد پرهيزگاري به نام «قادر» مطرح شد و همه در مورد او به اتفاق نظر رسيدند. کسي را به دنبالش فرستادند؛ اما پيش از آن که «قادر» بيايد، خداوند قادر منّان با قدرت بيکرانش دو تن سواره، نقاب بر چهره، از جانب ريگزار(محل رودخانه ي فعلي) نمودار ساخت که به سرعت نزديک آمدند و به تجهيز آن بانوي مظلومه پرداختند.
يکي وارد قبر شد و ديگري جسد پاک و مطّهر آن حضرت را برداشته، به دست او داد تا در دل خاک نهان سازد.
آن دو بزگوار پس از پايان مراسم دفن، بدون اين که با احدي سخن بگويند، بر اسبهاي خود سوار شده، از محل دور شدند.(1)

بارگاه حضرت معصومه (س) در قم، زيارتگاه خاص و عام شده است و چه بسا بزرگاني که به قم مهاجرت نموده، تا از فيوضات آن مزار نوارني بهره مند شوند؛ از جمله ي آن بزرگان، حضرت آيت الله مرعشي نجفي است. ايشان تعريف نموده اند که علت آمدن من به قم اين بود که پدرم، آقا سيد محمود مرعشي(که از زهّاد و عبّاد معروف بود) چهل شب در حرم حضرت امير(ع) بيتوته نمود و معتکف شد تا آن حضرت را زيارت کند؛ شبي در حال «مکاشفه » ديده بود که آن حضرت به او مي فرمايد: «سيد محمود! چه مي خواهى؟» عرض مي کند: «مي خواهم بدانم قبر فاطمه ي زهرا (س) کجاست، تا آن را زيارت کنم.» حضرت فرموده بود: «خداوند «جلال» و «جبروت» حضرت فاطمه زهرا(س) را به فاطمه ي معصومه (س) عنايت فرموده است؛ هر کسي بخواهد ثواب زيارت حضرت زهرا(س) را درک کند، به زيارت فاطمه معصومه (س) برود.»
خود آيت الله مرعشي نجفي در آن زمان به طلاب مي فرمودند که «شصت سال است که هر روز، من اول زائر حضرت هستم!»
پي نوشت:
1- تاريخ قم؛ ص 213 و بحار 48/290 . (به نقل از «کريمه ي اهل بيت» ص 177 )

شاید سر برتری شخصیت والای فاطمه معصومه (سلام الله علیها) بر دیگر فرزندان حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) در همین نکته نهفته است که فاطمه معصومه (سلام الله علیها) مانند برادرش از هر دو طرف پاکیزه‌ترین خصال و ویژگی‌ها را به ارث برد.

1. تعدادي از اهالي ري خدمت امام صادق(ع) رسيديند. حضرت فرمود:‌ آفرين بر برادران قمي ما. گفتند:‌ ما اهل ري هستيم (نه اهل قم). حضرت سخن خويش را تكرار فرمود و آنان چندين‌بار گفتند كه ما اهل قم نيستيم و حضرت هم چندين‌بار فرمود كه اي برادران قمي ما خوش آمديد. سپس حضرت فرمود:‌ «إِنَ لِلّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَكَةُ وَ إِنَ لِلرَّسُولِ (ص) حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِينَهُ وَ إِنَ لِأَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ(ع) حَرَماً وَ هُوَ الْكُوفَهُ وَ إِنَ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ بَلْدَهٌ قُمَّ وَ سَتُدْفَنُ فِيهَا امْرَأَهٌ مِنْ أَوْلَادِي تُسَمَّي فَاطِمَةَ فَمَنْ زَارَهَا وَ جَبَتْ لَهُ الْجَنَةُ؛ خداوند حرمي دارد كه مكه است و رسول خدا حرمي دارد كه مدينه است و براي اميرالمؤمنين حرمي ديگر است كه كوفه است و براي ما اهل‌بيت حرمي ديگر است كه آن شهر قم است و به زودي بانويي از اولاد من در آن دفن مي شود كه نامش فاطمه است. پس هر كه او را زيارت كند بهشت بر وي واجب مي شود».
راوي مي گويد اين سخن امام صادق(ع) پيش از ولادت حضرت فاطمه معصومه بود
2. امام صادق(ع) مي فرمايد:‌همانا قم كوفه كوچك است. آگاه باشيد كه بهشت هشت در دارد كه سه در از آنها براي قم است. بانويي از اولاد من در آنجا از دنيا ميرود كه نامش فاطمه دختر موسي است و با شفاعت اين بانو تمام شيعيان وارد بهشت خواهند شد.

اشارات :: آبان 1387، شماره 114
امين عظيمي

حضرت معصومه(س) با گروهي از همراهان (علويان)، به ظاهر براي زيارت امام رضا(ع) مدينه را به سوي خراسان ترك مي كنند. يك سال از آخرين ملاقات با برادرشان گذشته و اينك پس از يك سال تحمّلِ رنجِ فراق برادر و جلب امام رضا(ع) به خراسان، قصد هجرت كرده اند.
اما روي ديگر سكه آن است كه اين زيارت، يك ملاقات عادي نبوده است؛ بلكه يك حركت است. تحول عظيمي است كه آغاز آن با حضرت امام رضا(ع) بوده است و ادامه آن با حضرت معصومه(س). (گرچه ديدار حضرت معصومه با امام رضا انجام نشد و در اثناي سفر و در ساوه، جنگ سختي درگرفت و كريمه اهل بيت 23 تن از عزيزان خود را در اين ستيز از دست داد و خود نيز پس از هفده روز در قم وفات يافت).

روى القاضى نور اللّه عن الصادق عليه السلام قال:
ان للّه حرماً و هو مكه ألا انَّ لرسول اللّه حرماً و هو المدينة ألا وان لاميرالمؤمنين عليه السلام حرماً و هو الكوفه الا و انَّ قم الكوفة الصغيرة ألا ان للجنة ثمانيه ابواب ثلاثه منها الى قم تقبض فيها امراة من ولدى اسمها فاطمه بنت موسى عليهاالسلام و تدخل بشفاعتها شيعتى الجنة با جمعهم .
خداوند حرمى دارد كه مكه است پيامبر حرمى دارد و آن مدينه است و حضرت على (ع) حرمى دارد و آن كوفه است و قم كوفه كوچك است كه از 8 درب بهشت سه درب آن به قم باز مى شود - زنى از فرزندان من در قم از دنيا مى رود كه اسمش فاطمه دختر موسى (ع) است و به شفاعت او همه شيعيان من وارد بهشت مى شوند .

دورنمايى از تربيت و پرورش فاطمه معصومه(س)

طى سالها تحقيق، كتابها و مقاله هاى متنوعى پيرامون زندگى حضرت فاطمه معصومه(س) نگارش يافته است; اما عموم اين نوشته ها برگرفته ازمطالبى است كه به طور صريح در متون تاريخى و انساب ثبت شده است.
اين نوع استفاده از منابع موجب شده تا يافته هاى نويسندگان غالبا پيرامون سه محور ثابت(زمان تولد، سفر به قم و رحلت) متمركز شود.
به اين دليل گاه به برخى كتب پيرامون زندگى اين بانوى بزرگوار برمى خوريم كه از صدها صفحه تنها صفحات انگشت شمارى به بيان زندگى وى اختصاص يافته است و نويسندگان به ناچار مباحث مربوط به قم، كرامتها و ... را بر مطالب خود افزوده اند..

فصل چهارم

بررسي سند زيارت نامه حضرت فاطمه معصومه عليها السلام

آنچه در بررسي رجال سند روايت حضرت امام رضاعليه السلام درباره اهميّت زيارت نامه حضرت فاطمه معصومه عليها السلام گذشت، ما را به اين نتيجه رهنمون مي كند كه همه رجال اين حديث، «موثق» و «امامي مذهب» هستند؛ و روايتشان «صحيح» شمرده مي شود.

اكنون سه پرسش درباره اين روايت را طرح مي كنيم:

1. مراد از «سعد» كه از امام رضاعليه السلام روايت نموده، كيست؛ «سعد بن سعد» يا «سعد بن عبدالله»؟ اگر مراد، «سعد بن سعد» است، تفاوت ها يا شباهت هاي اين روايت با روايتي كه همان «سعد بن سعد» از امام رضاعليه السلام درباره زيارت حضرت فاطمه معصومه عليها السلام مي پرسد، چيست؟

2. آيا متن زيارت نامه نيز از امام رضاعليه السلام است يا توسط ديگران نگاشته شده است؟

3. مراد از «كتب زيارات» در سخن علامه مجلسي: «رأيت في بعض كتب الزيارات»، چيست؟

پيش از اين بيان شد كه دو روايت، يكي از «سعدبن سعد» و ديگري از سعد أشعري به نقل از امام رضاعليه السلام در شأن حضرت فاطمه معصومه عليها السلام وارد شده است. در اين دو روايت، شباهت ها و تفاوت هايي مشاهده مي شود.