سيد عليرضا سيد كبارى
وجود پاكيزه حضرت معصومه(س) تنها هفده روز در قم دوام يافت‏و پس از اين مدت كوتاه به لقاء الله شتافت.
مولف تاريخ قم از وفات و تشييع پيكر نورانى دختر موسى بن جعفر(ع) چنين‏ياد كرده است: «... ستى فاطمه ... هفده روز در حيات بود چون او را وفات رسيد بعد از تغسيل‏و تكفين و نماز موسى بن خزرج در زمينى كه او را بابلان بود آنجا امروز روضه‏مقدسه اوست، دفن كرد و بر سر تربت از بوريا سايه ساخته بودند تا آنگاه كه زينب‏دختر محمد بن على الرضا: اين قبه بر سر تربت او بنا نهاد».
با توجه به نقل برخى از مورخان و قرائنى كه در طول مسير از ساوه تا قم مشهوداست، همانگونه كه مردان كاروان را به شهادت رسانده‏اند، حضرت فاطمه معصومه(س) وبانوان همراهش توسط عوامل بنى‏عباس مسموم شدند.
در طى مسافت هر يك از بانوان با تاثير سم، به شهادت رسيده و در شهرها وروستاهاى مسير حركت‏به خاك سپرده شدند.

نام شريف آن بزرگوار فاطمه و مشهورترين لقب آن حضرت، «معصومه» است. پدر بزرگوارش امام هفتم شيعيان حضرت موسى بن جعفر (ع) و مادر مكرمه اش حضرت نجمه خاتون (س) است . آن بانو مادر امام هشتم نيز هست . لذاحضرت معصومه (س) باحضرت رضا (ع) از يك مادر هستند.

ولادت آن حضرت در روز اول ذيقعده سال ١٧٣ هجرى قمرى در مدينه منوره واقع شده است. ديرى نپاييد كه در همان سنين كودكى مواجه با مصيبت شهادت پدر گرامى خود در حبس هارون در شهر بغداد شد. لذا از آن پس تحت مراقبت و تربيت برادر بزرگوارش حضرت على بن موسى الرضا (ع) قرارگرفت.
در سال ٢٠٠ هجرى قمرى در پى اصرار و تهديد مأمون عباسى سفر تبعيد گونه حضرت رضا (ع) به مرو انجام شد و آن حضرت بدون اين كه كسى از بستگان و اهل بيت خود را همراه ببرند راهى خراسان شدند.

از معروف ترين وقايع زندگاني حضرت معصومه(س) سفر آن حضرت به ديار قم است. از قرار معلوم، به واسطه ي عشق و علاقه ي خاص ايشان به برادر بزرگوار، هم چنين نامه اي که از امام به دست ايشان رسيد،

عزم سفر به ايران نمود. هنگامي که موکب شريف ايشان به «ساوه» رسيد آن حضرت به بيماري مبتلا شدند؛ در آن حال، ترجيح دادند که در قم باشند.
وقتي اهل قم آگاه شدند که قرار است دختر امام کاظم (ع) به قم تشريف فرما شوند، به استقبال ايشان شتافتند. در ميان آن جمع، «موسي بن خزرج » در اين کار مقدم همه ي آنان بود؛ همين که به خدمت آن مکرمه رسيد، مهار ناقه ي آن حضرت را گرفت و ايشان را با اجلال تمام به قم آورد و خانه خود را به نور حضور ايشان روشن ساخت. خانه ي «موسي بن خزرج» به احترام اقامت هفده روزه ي آن بانوي بزرگ اسلام به صورت مدرسه در آمد و به «مدرسه ي ستّيه» موسوم گريد و محراب عبادت ايشان به نام «بيت النّور» تا امروز، عبادتگاه خاص و عام شده است .

حضرت معصومه سلام الله عليها مدت هفده روز در خانه ي موسي بن خزرج به حال بيمار و رنجور به عبادت پرداخت و سرانجام در روز دهم ربيع الثاني 201 ه پيش از آنکه ديدگان مشتاق با ديدار برادرش روشن گردد، در ديدار غربت و در اندوه فراوان، رحلت نمود و شيعيان قم را در ماتم خود به سوگ نشاند .

مردم قم ، با تجليل فراوان، پيکر پاکش را تشييع کردند و در محل فعلي حرم، که آن روز در بيرون شهر بود و به موسي بن خزرج تعلق داشت، با احترام زايد الوصفي مهياي دفن نمودند. هنگامي که قبر مهيا شد، در مورد اين که چه کسي وارد قبر شود، به بحث و مشورت پرداختند. پيرمرد پرهيزگاري به نام «قادر» مطرح شد و همه در مورد او به اتفاق نظر رسيدند. کسي را به دنبالش فرستادند؛ اما پيش از آن که «قادر» بيايد، خداوند قادر منّان با قدرت بيکرانش دو تن سواره، نقاب بر چهره، از جانب ريگزار(محل رودخانه ي فعلي) نمودار ساخت که به سرعت نزديک آمدند و به تجهيز آن بانوي مظلومه پرداختند.
يکي وارد قبر شد و ديگري جسد پاک و مطّهر آن حضرت را برداشته، به دست او داد تا در دل خاک نهان سازد.
آن دو بزگوار پس از پايان مراسم دفن، بدون اين که با احدي سخن بگويند، بر اسبهاي خود سوار شده، از محل دور شدند.(1)

حضرت معصومه(س) با گروهي از همراهان (علويان)، به ظاهر براي زيارت امام رضا(ع) مدينه را به سوي خراسان ترك مي كنند. يك سال از آخرين ملاقات با برادرشان گذشته و اينك پس از يك سال تحمّلِ رنجِ فراق برادر و جلب امام رضا(ع) به خراسان، قصد هجرت كرده اند.
اما روي ديگر سكه آن است كه اين زيارت، يك ملاقات عادي نبوده است؛ بلكه يك حركت است. تحول عظيمي است كه آغاز آن با حضرت امام رضا(ع) بوده است و ادامه آن با حضرت معصومه(س). (گرچه ديدار حضرت معصومه با امام رضا انجام نشد و در اثناي سفر و در ساوه، جنگ سختي درگرفت و كريمه اهل بيت 23 تن از عزيزان خود را در اين ستيز از دست داد و خود نيز پس از هفده روز در قم وفات يافت).

دورنمايى از تربيت و پرورش فاطمه معصومه(س)

طى سالها تحقيق، كتابها و مقاله هاى متنوعى پيرامون زندگى حضرت فاطمه معصومه(س) نگارش يافته است; اما عموم اين نوشته ها برگرفته ازمطالبى است كه به طور صريح در متون تاريخى و انساب ثبت شده است.
اين نوع استفاده از منابع موجب شده تا يافته هاى نويسندگان غالبا پيرامون سه محور ثابت(زمان تولد، سفر به قم و رحلت) متمركز شود.
به اين دليل گاه به برخى كتب پيرامون زندگى اين بانوى بزرگوار برمى خوريم كه از صدها صفحه تنها صفحات انگشت شمارى به بيان زندگى وى اختصاص يافته است و نويسندگان به ناچار مباحث مربوط به قم، كرامتها و ... را بر مطالب خود افزوده اند..

و تو یک فاطمه دیگری‍، فقط چدی فرق است تو معصومه‏ای اما او زهرا.تو پدرت امام موسی کاظم بود اما او پدرش محمد (ص)بود... این لقب را امام هشتم (ع) به وی عطا فرمود اگر چه روزگار با حبس های پی در پی و شهادت زود هنگام امام هشتم (ع) از همان اوان کودکی مهر و محبت پدرانه را از این بانوی فرزانه دریغ نمود. لیکن دستان نوازشگر برادر بزرگوارش نگذاشت غبار غم بر آیینه دل او بنشیند آن حضرت (ع) از دوران کودکی به برادر بزرگوارش سخت انس گرفت و در دامن پر مهر وی پرورش یافت و از کشتزار دانش ، حکمت، عصمت و عفاف امامتش خوشه ها چید. القاب متعددی همچون طاهره ، عابده، رضیه، تقیه، عالمه، محدثه، حمیده، و رشیده گوشه ای از فضیلتها و سجایای اخلاقی آن بانوی گرامی را بازگو می کند. روزی گروهی از شیعیان از راه دور به دیدار امام موسی بن جعفر (ع) آمدند ولی ایشان به مسافرت رفته بود. آنان پرسشهایی داشتند که آن را نوشته و به دست بانو معصومه (س) دادند. حضرت پاسخ آن پرسشها را نوشته فردای آنروز به آنان رساند. آن گروه هنگام بازگشت در بین راه با امام کاظم (ع) برخورد کردند و ماجرا را شرح دادند. امام فرمود: پاسخها را به من نشان دهید. وقتی پاسخها را دیدند فرمودند: ابوها فداها. یعنی پدرش به قربان چنین دختری!

زمینی که هم اکنون مرقد مطهر حضرت معصومه (س) و صحن و سرای آن حضرت در آن جای دارد در عصر ورود حضرت معصومه (س) به قم با نام بابلان خوانده می شد و از باغهای ساحلی موسی بن خزرج اشعری بود. پس از وفات حضرت معصومه (س) جنازه مطهر او را غسل داده و کفن کردند.

 تعداد امامزادگان شـايسته تعظيـم و تجليل در ((دارالايمان قـم)) كه بـر فراز قبـور مطهرشان گنبـد و سايبان هست به چهارصـد نفـر مى رسد.
در ميان ايـن چهار صد اختر تابناكى كه در آسمان قـم نـورافشانى مـى كنند, ماه تابانـى كه همه آنها را تحت الشعاع انـوار درخشان خـود قـرار داده, تـربت پـاك شفيعه محشـر, كـــــــريمه اهل بيت پيمبر(عليهم السلام), دخت گرامى موسى بـن جعفر, حضرت معصـومه(س) مى باشد.
پژوهشگر معاصر, علامه بزرگـوار, حاج محمدتقى تسترى, مولف قامـوس الرجال مى نويسد:
((درميان فرزنـدان امام كاظم(ع) با آن همه كثرتشان بعد از امام رضا(ع), كسـى همسنگ حضرت معصـومه(س) نمـى باشد.)) محـدث گرانقدر حـاج شيخ عبـاس قمـى به هنگام بحث از دختـران حضـرت مـوسـى بـن جعفر(ع), مى نويسد:
((بـرحسب آنچه به مارسيده, افضل آنها سيـده جليله معظمه, فاطمه بنت امام مـوسـى(ع), معروف به حضـرت معصـومه(س) است.)) بـررسـى شخصيت بـرجسته و فضايل گستـرده حضـرت معصـومه(س) در ايـن صفحات نمى گنجد. در ايـن نـوشته به برخـى از ويژگيهاى آن خاتـون دوسرا اشاره مى كنيم: