خوش آمدید

اين شگفت‌انگيزي، هم از باب جادوي پول است و هم به لحاظ كيفيت تهيه اسكناس. تكليف جادوي پول كه اين روزها همه به دنبال به‌دست آوردنش هستند كه روشن است و چه كارهايي ـ كه خدا كند مشروع باشد ـ براي آن نمي‌كنند. شيطان كاغذي يا حلال مشكلات، برخي لقب‌هايي است كه در اين خصوص به آن داده‌اند، اما ماجراي خلق اسكناس، حكايتي جذاب و جداگانه است كه شايد خيلي از ما اطلاع چنداني از آن نداشته باشيم و ندانيم براي تهيه يك برگ از همين ده هزار توماني‌هاي جذاب(!) چه مراحل پيچيده و جالبي طي شده است. لذا اگر مايل به دانستن آن هستيد اين چند سطر كمك موثري به شما مي‌كند.

مخلوق‌چاپي شگفت‌انگيز

اسكناس در مرحله اول و قبل از اين كه پول رايج باشد، يك محصول چاپي است. محصولي كه مثل تمام محصولات چاپي ديگر از كاغذ، مركب، كليشه و دستگاه چاپ و مخلفات آن ساخته شده است، اما به قول شاعر ميان ماه من تا ماه گردون(!) ‌ تفاوت از زمين تا آسمان است . اسكناس، مخلوق چاپي شگفت‌انگيزي است كه با يك محصول چاپي ساده مثل يك كتاب يا مجله يا بروشور و كاتالوگ فرقي اساسي دارد. شايد بتوان اسكناس را سلطان محصولات چاپي دانست، سلطاني كه هيچ رقيبي برايش نيست. در ايران بانك مركزي مانند ساير بانك‌هاي مركزي جهان، كار چاپ و انتشار اسكناس را به عهده دارد. در بانك مركزي اداره كلي به نام سازمان توليد اسكناس و مسكوك وجود دارد كه كليه امورات طولاني مربوط به چاپ و توزيع اسكناس را انجام مي‌دهد. تاريخچه چاپ اسكناس در ايران به دو بخش تقسيم مي‌شود. بخش اول قبل از سال 62 و بخش دوم پس از آن تا به امروز است. تا قبل از سال 62، كل كار كليشه‌سازي، طراحي، توليد كاغذ و مركب، چاپ و تحويل اسكناس در خارج از كشور بويژه در انگليس و آلمان ـ كه كشور مهد چاپ است ـ‌ انجام مي‌شد. بانك مركزي هر مقدار از هر اسكناس كه نياز داشت به خارج از كشور سفارش مي‌داد و بدون اين كه در هيچ مرحله آن دخالتي داشته باشد، پس از مدتي آن را تحويل مي‌گرفت. مجيد صنيعي كه اكنون مديركل سازمان توليد اسكناس و مسكوك بانك مركزي است، در اين‌باره مي‌گويد: طبق روال معمول اين شوراي پول و اعتبار است كه به درخواست بانك مركزي، مجوز توليد اسكناس به مقدار لازم و با تركيب‌هاي مورد نياز را صادر مي‌كند، مثلا اگر ما سال آينده حدود 60 هزار ميليارد ريال اسكناس براي به جريان انداختن نياز داشته باشيم، ميزان و تركيب پول و درصد سهم هر اسكناس را در آن به دست آورده و به شوراي پول و اعتبار ارائه مي‌دهيم. مثلا مي‌گوييم در اين تركيب ما 5 درصد بايد اسكناس صد هزار ريالي وجود داشته باشد. به اين ترتيب، مجوز براي ما صادر و كار پيچيده توليد اسكناس آغاز مي‌شود. در پي صدور اين مجوز، بانك مركزي تا قبل از سال 62 عينا سفارش توليد اسكناس را به خارج از كشور مي‌داد و اسكناس‌ها پس از توليد با پروازهاي امنيتي ويژه به داخل كشور حمل شده و در خزانه انباشته مي‌شد.

چاپ اسكناس

اسكناس مانند هر محصول چاپي ديگري داراي مراحل توليدي چون طراحي، كليشه‌سازي، توليد كاغذ و مركب، چاپ، برش و نگهداري و سپس توزيع در چرخه پولي است. قبل از سال 62 حتي طراحي اسكناس‌ها نيز در خارج از كشور انجام مي‌شد، به طوري كه ايران فقط علائم فرهنگي ـ هنري ايراني را كه بايد روي اسكناس‌ها درج مي‌شد به توليدكننده سفارش مي‌دادند، اما حتي با وجود فرهنگ‌ هنري غني ايراني، طرح‌ها نيز خارجي بودند. اين به آن دليل بود كه طراحي اسكناس با طراحي‌هاي عادي متفاوت است، چراكه حتي ريزترين خطوط به كاررفته در اسكناس بايد دقيقا موازي بوده و با فواصل دقيق و مختلف و با نازكي و كلفتي خاص در كنار يكديگر قرار مي‌گرفتند.

درواقع حتي در طراحي اسكناس نيز مسائل امنيتي ـ كه ويژه اين كار پيچيده است ـ بايد رعايت شود. پس از طراحي نوبت به كليشه‌سازي مي‌رسد. كليشه اسكناس همان كاري را مي‌كند كه فيلم و زينك در صنعت عادي چاپ انجام مي‌دهد. مي‌دانيم كه فيلم و زينك براي تفكيك رنگ‌هاي به كاررفته در يك محصول چاپي به كار مي‌رود به طوري كه به تعداد رنگ‌هاي به كار رفته در محصول چاپي زينك تهيه مي‌شود، اما كليشه اسكناس‌ با زينك عادي تفاوت بسياري دارد. كليشه اسكناس روي خود برجستگي‌ها و برآمدگي‌هاي متعددي دارد و سطح صافي مانند زينك‌هاي عادي نيست.

از سوي ديگر، هنگام چاپ به خاطر مسائل امنيتي، انتقال تمام رنگ‌هاي به كار رفته در اسكناس به روي كاغذ مخصوص در يك نوبت به كاغذ منتقل مي‌شود. توجه داشته باشيد در چاپ عادي، اساس كار استفاده از آب است. به‌طوري‌ كه مركب چاپ با آب مخلوط شده و روي كاغذ پاشيده مي‌شود، اما در چاپ اسكناس از سيستم خشك و بدون آب استفاده مي‌شود. به اين ترتيب، كليشه‌هاي اسكناس كه روي دستگاه چاپ بسته مي‌شود، بسيار ظريف و دقيق است و تا قبل از سال 62 اين كليشه‌ها پس از چاپ اسكناس براي استفاده در نوبت‌هاي بعدي چاپ در خزانه‌هاي امنيتي شركت‌هاي سفارش‌گيرنده اسكناس مانند «توماس دلارو» يا «جي‌اند‌بي» به امانت نگهداري مي‌شد تا در صورت نياز در آينده استفاده شود. اين نكته را هم اضافه كنيم كه شركت‌هاي توليدكننده اسكناس معمولا به بانك‌هاي مركزي يا دولت‌ها وابسته هستند و بخش خصوصي عادي به درون آنها راه ندارد.

صنيعي در اين‌باره مي‌گويد: تا قبل از سال 62، كار چاپ اسكناس در خارج از كشور و به سفارش ايران انجام مي‌شد. فرآيند چاپ اسكناس هم با چاپ عادي بسيار متفاوت و ماشين‌آلات آن پيچيده و متفاوت است. در دستگاه‌هاي عادي چاپ به تعداد رنگ‌هاي به كاررفته در دستگاه بايد يك يونيت يا استوانه داشته باشيم. به اين ترتيب، اگر در كار ما شش رنگ وجود داشته باشد، كاغذ بايد هر بار از يك استوانه رنگ عبور كند. اما دستگاه‌هاي چاپ اسكناس به گونه‌اي است كه مي‌توان تا 20 رنگ را در آن تعريف كرد و هنگام چاپ، همزمان و در يك مرحله تمام رنگ‌ها به سطح كاغذ پاشيده مي‌شود. تفاوت ديگر دستگاه‌هاي چاپ‌ عادي با اسكناس اين است كه دستگاه‌هاي عادي توان چاپ همزمان پشت و روي يك كار را ندارند. به اين ترتيب، اول بايد يك روي كار را چاپ كرده و بگذارند تا كار خشك شود و سپس پشت كار را دوباره چاپ كنند، اما دستگاه‌هاي چاپ اسكناس هر دو روي كاغذ را در يك مرحله انجام مي‌دهد. به اين روش چاپ، چاپ سيمولتان يا همزمان مي‌گويند. حكمت اين چاپ همزمان پشت و رو نيز جلوگيري از دفرمه شدن يا كوچك‌شدن حتي يك‌دهم ميلي‌متر در سايز اسكناس است. در دستگاه‌هاي عادي هنگام چاپ پشت كار، تغيير سا يز بسيار كوچكي اتفاق مي‌افتد، اما چه كليشه‌ها و چه دستگاه‌هاي چاپ اسكناس طوري طراحي شده كه حتي از همين تغيير يك‌دهم ميلي‌متري نيز جلوگيري شود و جزئي‌ترين پستي‌وبلندي‌هاي تعبيه‌شده روي كليشه به همراه مركب امنيتي در يك بار عمليات چاپ به پشت و روي اسكناس منتقل شود.

سال 62 به بعد

تمام اين عمليات طراحي، كليشه‌سازي، توليد كاغذ و چاپ اسكناس از سال 62 به اين سو، تغيير وضع يافته و از خارج به ايران منتقل مي‌شود. چاپخانه اسكناس بانك مركزي در حدود سال 56 و پيش از انقلاب طراحي و كلنگ آن به زمين زده مي‌شود. كار ساخت اين چاپخانه در سال 61 تمام و در سال 62 به بهره‌برداري مي‌رسد. در اين چاپخانه، تمام مراحل توليد اسكناس از طراحي، كليشه‌سازي و چاپ گرفته تا توليد كاغذ اسكناس ـ كه خود حكايتي جداگانه دارد ـ توسط كارشناسان آموزش‌ديده ايراني انجام مي‌شود. البته بهره‌برداري تمام مراحل طرح مرحله به مرحله انجام شد به طوري كه مثلا تا سال 82 طول كشيد كه كل فرآيند توليد كاغذ اسكناس در ايران انجام شود. اين كارخانه توليد كاغذ و اسكناس را اصطلاحا تكاب مي‌نامند.

تكاب، مخفف كارخانه توليد كاغذ بهادار است كه در آمل و در نزديكي منطقه‌اي به نام چمستان قرار دارد. در تكاب فقط كاغذ اسكناس توليد نمي‌شود، بلكه تقريبا تمام كاغذهاي امنيتي مورد استفاده در ساير بخش‌هاي اداري كشور مانند كاغذ شناسنامه و گذرنامه، كاغذ ايران‌چك‌ها و تراول‌چك‌ها و چك‌هاي بانكي توليد مي‌شود. وجود تكاب باعث شده است كه هم‌اكنون ايران بجز مركب امنيتي در ساير فرآيندها و محصولات لازم براي توليد اسكناس خودكفا باشد. اولين محصول تكاب كه اسكناس توليد ايران بود، 2000 توماني‌هاي آبي‌رنگ است، اما توليد اين اسكناس‌ها در فرآيند انتقال فناوري انجام مي‌شد و لذا 50 درصد كليشه‌هاي توليد اين اسكناس در ايران و 50 درصد ديگر آن در خارج انجام شد. سرانجام در توليد اسكناس 5000 توماني بود كه صد درصد كار طراحي، كليشه‌سازي، توليد كاغذ و... توسط ايران انجام و اسكناس كاملا ايراني به چرخه توليد عرضه شد. مديركل سازمان توليد اسكناس و مسكوك بانك مركزي درباره تكاب و انتخاب محل احداث آن در آمل استان مازندران مي‌گويد: توليد كاغذ اسكناس نياز به آب فوق‌العاده زياد و محيطي مرطوب دارد و انتخاب شمال كشور براي تكاب به همين منظور بوده است.

وي افزود: آنچه شما به عنوان كاغذ اسكناس مي‌شناسيد در واقع كاغذ نيست، پارچه پنبه‌اي است كه از الياف پنبه ساخته شده است. به همين علت است كه عمر كاغذ اسكناس بالاست و هر قدر در دست‌ افراد، دستگاه‌هاي پول‌شمار، كيف پول و... بچرخد و استفاده شود، دوام خود را از دست نمي‌دهد.

وي افزود: كاغذهاي اسكناس در رول‌هاي با عرض سه متر توليد شده و پس از طي مراحل مختلف كنترل كيفيت، هر رول به شش بخش تقسيم و با بسته‌بندي خاص و در كانتينرهاي يخچال‌دار به مقصد چاپخانه حمل مي‌شود. علت استفاده از كانتينرهاي يخچال‌دار اين است كه كاغذ اسكناس تا مرحله چاپ بايد مرطوب باشد و تا لحظه استفاده، اين رطوبت بايد حفظ شود. اين است كه حتي پس از حمل اسكناس نيز محيط نگهداري آن بايد مرطوب باشد.

كاغذ شگفت‌انگيز اسكناس

كاغذ اسكناس علاوه بر جنس، داراي ويژگي‌هاي امنيتي كوچك و منحصربه‌فردي است كه آن را شگفت‌انگيز كرده است. در اين كاغذ، المان‌هاي امنيتي ويژه‌اي به كار رفته است كه به صورت مرئي يا نامرئي وجود دارد. يكي از اين المان‌ها نخ امنيتي است كه به دو صورت به كار مي‌رود. صورت اول نخ منحني است كه در درون كاغذ به كار رفته و زير لامپ UV قابل تشخيص است. روي اين نخ پرچم سه رنگ ايران و نوشته جمهوري اسلامي ايران وجود دارد. نوع ديگر نخ اسكناس، نخ‌هاي نازكي است كه حدود پنج عدد روي هر برگ اسكناس وجود دارد. عرض اين نخ‌ها حدود پنج ميلي‌متر است و به آن نخ ويندو يا پنجره مي‌گويند. در واقع، هر اسكناس پنج پنجره دارد كه آن را به هر سو بچرخانيد و زاويه ديدتان را تغيير بدهيد يك چيز متفاوت روي آن مشاهده خواهيد كرد، اما اين نخ چنان ظريف و پيچيده و هنرمندانه در كاغذ اسكناس جاي گرفته كه آن را شگفت‌انگيز كرده است. نخ اسكناس چهار يا پنج بار داخل خمير اسكناس شده، از آن خارج و دوباره داخل خمير مي‌شود. به اين ترتيب است كه در كاغذ اسكناس بخشي از اين نخ‌ها آشكار و بخشي از آن پنهان است. اين نخ‌ها هم هلوگرافيك است؛ يعني با تغيير زاويه ديد، نقش آن تغيير مي‌يابد و هم كالرشيفت است؛ يعني با تغيير زاويه ديد، رنگ آن تغيير مي‌كند. ويژگي ديگر كاغذ اسكناس، داشتن واترمارك، يعني همان پرتره حضرت امام(ره) است كه در خمير كاغذ قرار گرفته است. اين واترمارك با سيستم مولتي‌تون جاگذاري مي‌شود كه با نگاه به آن از سايه‌روشن‌هاي محو تا آشكار ادامه مي‌يابد.

صنيعي مي‌گويد: مي‌بينيد كه فرآيند توليد اسكناس از مرحله طراحي، كليشه‌‌سازي، توليد كاغذ و چاپ چقدر تخصصي، ظريف، حساس و ضمنا دشوار است، اما خوشحاليم كه اين ظرفيت اكنون در داخل كشور وجود دارد.

خزانه كجاست؟!

با اين حال پس از طي اين مراحل شگفت‌انگيز، بخش ديگري از ماجرا هنوز باقي است؛ توزيع يا امحاي اسكناس.

صنيعي در اين باره توضيح مي‌دهد: پس از چاپ اسكناس، اسكناس‌ها به خزانه تحويل و در نقاط مختلفي نگهداري مي‌شود تا به مرور وارد چرخه پولي شود. محل خزانه هم كه گفتني نيست! ولي همين قدر بگويم كه محل‌هاي آن آنقدر متعدد است كه حتي من هم از خيلي جاهاي آن اطلاعي ندارم.

وي افزود: ما در قانون هياتي به نام نظارت بر اندوخته اسكناس داريم. اين هيات، هم مجوز امحاي اسكناس و هم مجوز ورود اسكناس جديد به چرخه را صادر مي‌كند و سه قوه كشور در آن حضور دارند. در واقع اختيار اسكناس‌هايي كه چاپ مي‌شود با آنهاست. اين مقام مسئول تصريح مي‌كند: هم‌اكنون با احتساب ايران‌چك‌ها، 5/7 ميليارد قطعه اسكناس در گردش در كشور داريم. سرانه اسكناس در كشور بين 110 تا 114 قطعه به ازاي هر نفر است كه بايد به حد استاندارد يعني 30 تا 40 قطعه به ازاي هر نفر برسد. ديديد كه توليد اسكناس چقدر دشوار است، از جانب ما از مردم بخواهيد به اسكناس به عنوان ثروت ملي نگاه كنند. كمترين كار اين است كه اسكناس را داخل كيف پول نگهداري كنند تا عمر آن افزايش يابد.

سرقت شده؟

و امنيت، آخرين پرسش در فرآيند توليد اسكناس است. مديركل سازمان توليد اسكناس و مسكوك بانك مركزي در پاسخ به اين پرسش كه كارخانه تكاب، خزانه و چاپخانه بانك مركزي تاكنون مورد سرقت، شبيخون و... قرار گرفته، با قاطعيت مي‌گويد: خير! حتي يك مورد هم نداشته‌ايم. حتي اگر فردي از پرسنل اين اماكن با وجود عبور از تمام فيلترهاي حراستي و گزينشي باز هم فكري به سرش بزند، آنقدر سيستم امنيتي لايه‌لايه و پيچيده و غيرقابل نفوذ وجود دارد كه اصلا امكانش نيست. حتي يك مورد هم از اين دست موارد نداشته‌ايم و نخواهيم داشت.

سيدعلي دوستي موسوي