1-اتراف و رفاه‌زدگي:

مترف به كسي گفته مي‌شود كه از نعمت بسيار برخوردار بوده و متنعم به آن باشد و در تصرفات خويش هيچ گونه منعي رانپذيرد و زير بار هيچ حد و مرزي نرود. اتراف نوعي تصرف و مصرف كردن نابهنجار و ضد اخلاقي در نعمت‌هاي الهي است. در حقيقت اتراف ناظر به رفتارهاي شخص نسبت به سرمايه‌ها و نعمت‌‌هايي الهي است كه در اختيار وي مي‌باشد. از آن جايي كه متنعم و مترف از نعمت‌هاي الهي به درستي بهره نمي‌گيرد و رفتار ضد اخلاقي و ناسپاس گونه اي را در پيش گرفته است، انساني ضد اخلاقي تلقي و معرفي مي‌شود.

2-ريخت و پاش (تبذير):

«تبذير» كه از ريشه بذر گرفته شده و به معناي ريخت و پاش است. در واقع تبذير يعني فرد در اموال به گونه‌اي تصرف نمايد كه پخش شود بي‌آن كه به شكل درست و مناسبي مصرف شود. در قرآن كريم به صراحت اين شيوه مصرف كردن تقبيح گرديده است. (وحق خويشاوند و درويش بينوا و در راه مانده را بده و مال خود را بيهود و به گزاف مريز و مپاش – تباه مكن- همانا ريخت و پاش كنندگان برادران شيطان‌هايند و شيطان خداوند خويش را ناسپاس است. (سوره مباركه اسراء؛ 26-27)

3-اسراف (خروج از اعتدال):

«اسراف»يعني؛ زياده‌روي تجاوز از حد ومرزهاي قانوني و طبيعي درهر كاري. اسراف كردن امري است كه در آيات قرآن كريم به صراحت از آن پرهيز داده شده است. مسأله اسراف و هدر دادن منابع در رفتار مصرفي، مسأله‌اي بنيادي است كه  ناشي از فقدان حاكميت عقلاني و منطق اخلاقي و اقتصادي در عملكرد افراد و خانواده‌هاست.

1-      اسراف كاران از اصحاب آتش‌ اند: «و همانا اسراف كاران همراهان آتش‌اند – غافر / 43»

2-      خداوند گمراه كننده مسرفين است: «و بدينسان گمراه كند خدا هر كه را فزوني‌خواه و شك آورنده است-غافر 34»

3-      خداوند اسراف كنندگان را دوست نمي‌دارد: «اسراف نكنيد چرا كه خداوند اسراف‌كنندگان را دوست نمي‌دارد- انعام / 141»

4-      درست مصرف نكردن مبغوض خداوند: «بخوريد و بياشاميد ولي هرگز اسراف نورزيد همانا خداوند اسراف‌كاران را دوست ندارد.»

5-      ميانه‌روي در هر كاري حتي در انفاق: «و آنان‌كه گاهي  انفاق كنند نه فزون رفتند و نه سخت گيرند و باشد ميان اين اندازه‌ها»

بی شک رفتارهای مصرفی بر حجم مصرف کل در جامعه تأثیرگذار است. از دید اقتصادی هرچه میل نهایی افراد جامعه به مصرف، بیشتر باشد؛ فرآیند ضریب فزاینده و روابط بین متغیرهای کلان اقتصادی مصرف کل بیشتر خواهد شد. با ایجاد تقاضای مؤثر برای کالاها و خدمات، تولید کل فزونی یافته و در نتیجه درآمد ملی افزایش می یابد. از نظر اسلام مصرف باید در چارچوب صحیح و متعادل و دور از اسراف و تبذیر صورت پذیرد. همان گونه که اسلام تأکید و سفارش به اسراف نکردن و مصرف صحیح و به اندازه دارد؛ بر انفاق نیز تأکید می نماید. با انفاق؛ روح هم بستگی و کمک به دیگران تقویت می شود. زن می تواند با پرهیز از اسراف و تبذیر جلوی اتلاف و هدر رفتن امکانات، لوازم، مواد غذایی، پوشاک و ... بگیرد و جامعه را به سوی مصرف صحیح راهنما باشد.

کالاهای مصرفی هر خانواده را می توان به دو گروه تقسیم کرد:

1. کالاهای مصرفی با دوام؛ همچون مواد غذایی که باید براساس برنامه استفاده شود. مادر خانواده باید مواد ضروری چهارگانه (پروتئین، چربی، قند، ویتامین) را در برنامه غذایی افراد خانواده بگنجاند؛ بدین منظور آشنایی به اصول علم تغذیه و آگاهی از قیمت مواد غذایی مختلف و توجه به بودجه خانواده از عناصر اصلی تهیه ی مواد غذایی مناسب می باشد. مادر می تواند در صورت محدودیت درآمد با جای گزینی مواد غذایی ارزان تر (با خواص مشابه) نیازهای تغذیه ای خانواده را تأمین کند. مادر خانواده باید در این جای گزینی توجه به ذائقه و ترجیحات خانواده داشته باشد. غذا باید به اندازه نیاز خانواده تهیه شود. پرخوری در اسلام مذموم است و موجب بیماری و افزایش هزینه ی خانواده می شود که در صورت محدودیت درآمد، باعث فشار و تحدید بر دیگر بخش های تقسیم درآمد می گردد. و حال آن که اگر خانواده ها بخشی از هزینه ی مواد غذایی را صرف خریداری کتاب و محصولات فرهنگی بنمایند از مشکلات و ضعف فرهنگی جامعه کاسته خواهد شد.

ب. کالاهای با دوام؛ مانند مسکن که باید به هنگام خرید آن توجه به امکانات، محلّه و ... نمود و از نظر قیمت متناسب با درآمد و انتظار باشد تا میزان مطلوبیت و رفاه خانواده بالا رود.

آثار رفتار اقتصادی زنان بر پس انداز کل جامعه

در بینش اسلام سرمایه گذاری در راه فعالیت های تولیدی ممدوح است. پیامبر اعظم(ص) فرمود: اگر مسلمانی اقدام به کشت درخت و زراعت نماید که پرنده یا انسانی از آن استفاده کند؛ این کار برای او عمل خیر به حساب خواهد آمد و بهترین سرمایه، سرمایه اخروی است

تقسیم و بخشش درآمد فدک از سوی حضرت زهرا(س) به مستمندان و تلاش برای احقاق حق و باز پس گیری آن از غاصبان به عنوان بهترین سرمایه برای جامعه مسلمین و رفع محرومیت و پیشرفت اقتصادی به شمار می آید؛ چرا که آن حضرت در پی جلب و کسب منافع شخصی و خانوادگی خویش نبود، بلکه از سرمایه ی آن در جهت سازندگی و توسعه و پیشرفت اقتصادی جامعه اسلامی استفاده می نمود.

- ۱- از تمامی قوانین و محدودیت‌های حفاظت آب که ممکن است در محل زندگیتان اعمال شوند، آگاه شوید و از آن تبعیت کنید.

۲- از آب حفاظت کنید چون زندگی ما به آن وابسته است. هیچ‌گاه به‌دلیل اینکه فرد دیگر مسئول پرداخت آب‌بها‌ است، آب را هدر ندهید.

۳- موقع مسواک‌زدن شیر آب تصفیه شده را باز نگذارید.

۴-  سعی کنید مدت استحمامتان کوتاه باشد. آب پخش‌کن دوش حمام را با نوع جدید آن (سردوش کاهنده مصرف) تعویض کنید.

۵- برای آب دادن به درختان، درختچه‌ها، بوته‌ها و گل‌ها از آبیاری قطره‌ای صرفه جویی‌کننده آب استفاده کنید.

۶- برای دوش گرفتن در حمام، زمان بگیرید و آن‌را به کمتر از ۵‌دقیقه برسانید چون در این صورت ماهانه حدود ۴۰۰۰‌لیتر آب صرفه‌جویی خواهد شد.

۷- بهتر است برای شستن سبزیجات ابتدا آنها را در ظرفی بخیسانید و سپس آب بکشید.

۸- از جریان آب به‌منظور آب‌شدن یخ گوشت یا دیگر مواد‌غذایی منجمد استفاده نکنید و برای آب شدن یخ مواد خوراکی منجمد، آن را در هوای آزاد قرار دهید.

۹- فرزندانتان را در مورد نیاز به حفاظت از آب آگاه‌سازید. از خرید اسباب‌بازی‌ها و سرگرمی‌هایی که به جریان ثابت آب نیاز دارند، اجتناب کنید.

۱۰- هنگام استفاده از دستشویی شیر آب را به‌طور مداوم باز نگذارید چون جریان دائم آب موجب اتلاف آن می‌شود.

۱۱- اگر دوش حمام شما بتواند طی کمتر از ۲۰‌ثانیه یک ظرف ۴لیتری را پر از آب کند در آن صورت حتما آن را با یک سر دوش کاهنده مصرف تعویض کنید.

۱۲- برای نظافت حیاط به‌جای مصرف آب، بهتر است از جارو استفاده شود.

۱۳- در باغچه خانه، درختان، بوته‌ها و چمن‌های بومی و مقاوم به خشکی که به آب کمتری نیاز دارند و تحمل ماه‌های گرم تابستان را دارند؛ بکارید. این‌گونه‌ها هنگام کاشت، نیازی به آبیاری مرتب ندارند و معمولاً یک دوره خشکی را بدون آبیاری، به‌خوبی تحمل می‌کنند. در یک منطقه گیاهانی را در کنار هم بکارید که نیازی مشابه داشته باشند. بهتر است از روش آبیاری قطره‌ای استفاده شود. از کاشت گیاهانی مانند چمن و شمشاد که هر روز نیاز به آبیاری فراوان دارند،خودداری کنید.

۱۴- تمام شیلنگ‌ها، اتصالات و شیرها را به‌طور مرتب کنترل کنید تا از نشتی آب جلوگیری شود.

۱۵- ضروری است برای اطمینان از سلامت لوله‌ها و شیرهای آب، آنها مرتبا کنترل شوند.

۱۶- در مواقع جایگزینی یا افزودن گل و گیاه در باغچه خانه، گیاهی را انتخاب کنید که آب کمتری را مصرف کند. به این طریق سالانه تا ۲۲۰۰‌لیتر آب برای هر گیاه قابل صرفه‌جویی خواهد بود.

۱۷- از نصب سیستم‌های آب تزیینی (مثل فواره‌ها) اجتناب کنید. مگر اینکه آب در سیستم بازیافت شود. همچنین سیستم را درجایی نصب کنید که تلفات کمی در اثر تبخیر و باد داشته باشیم.

۱۸- لوله‌های آب منزلتان را عایق بندی کنید. عایق کاری لوله‌های گرم، روشی است که هدر رفتن آب را قبل از خروج آب گرم کاهش می‌دهد.

۱۹- لوله‌های آب گرم را عایق‌بندی کنید تا برای رسیدن آب‌گرم به شیر آب لازم نباشد آن را بی‌جهت باز بگذارید.

۲۰-  ماشین‌های لباسشویی معمولاً مقدار زیادی آب مصرف می‌کنند، بنابراین اگر از تعداد دفعات کاربرد ماشین لباسشویی بکاهید، عملاً در مصرف آب صرفه جویی کرده‌اید.

ایمان بی‌بهره از کار و تلاش سازنده ادعایی است خالی از معنی و ارزش. بدین جهت، بهترین‌ها و شایسته‌ترین‌ها، که انبیای الهی (ع) هستند، پیشتازان وادی کار و تلاش و کوشش‌اند. بر این اساس است که در نگرش نبوی «من اکل من کدیده، کان یوم القیامه فی اعداد الانبیاء و یأخذ ثواب الانبیاء»؛ هر کس از دسترنج خود بخورد، روز قیامت در شمار انبیا خواهد بود.
همان‌طور که دیده می‌شود در آموزه‌های اسلامی با نگرش تکلیفی به کار و کارآفرینی و جهاد خواندن آن، انگیزه‌ی کارآفرینی را بالا برده است؛ همچنان که از طریق مبارزه با بیکاری، به احیا و تقویت «فرهنگ کار و کارآفرینی» اقدام کرده است.
احادیث و روایاتی که به بیان ابزارهای تنبیهی در جهت تقویت فرهنگ کارآفرینی پرداخته‌اند، به طور خلاصه، در ادامه مورد بررسی قرار می‌گیرند:

دوری از رحمت خدا
در نگرش دینی، زیست گوارا و رحمت الهی شامل حال فرد و جامعه‌ای می‌شود که تمامی اعضای آن به کار و تلاش سازنده دست یازند و در هیچ زمانی از سعی و تلاش و کوشش بازنایستند. در غیر این صورت از رحمت الهی به دور و مورد لعن و نفرین قرار می‌گیرند. در حدیث نبوی است: «ملعون من القحی کله علی الناس»؛ هر کس بار زندگی خود را بر دوش دیگران گذارد از رحمت الهی به دور است.
امام باقر (ع)، کلامی از موسی بن عمران (ع) این گونه نقل می‌کند که موسی بن عمران (ع) ا زخدای سبحان سوال کرد: پروردگارا از کدام یک از بندگانت بیشتر نفرت دارد؟ خداوند فرود: آن کس که شب هنگام چون مردار است، و روز بیکار.

تضعییع حقوق دیگران در آموزه‌های دینی کسی که در پی کسب و کار و تلاش و کوشش نیست، و به بیکاری و بی‌عاری و سستی و تنبلی عمر خود را سپری می‌کند، تضییع‌کننده‌ی حقوق خود ودیگران است. از این رو، پیامبر عظیم‌الشان اسلام (ع) با نهی از داشتن چنین خصلتی می‌فرماید: «یا علی... ایاک و خصلتین: الضجر و الکسل، فانک ان ضجرت لم تصبر علی حق، و ان کسلت لم تود حقا». امام صادق (ع) نیز در این باره می‌فرماید: «ایاک و الضجر والکسل،‌انهما مفتاح کل سوء، انه من کسل لم یود حقا، و من ضجر لم یصبر علی حق». علی (ع) «من اطاع التوانی، ضیع الحقوق»؛ آن کس که به کاهلی و سهل‌انگاری گردن نهد حقوق دیگران را ضایع می‌سازد.

فساد و تباهی
اراده‌ی الهی بر کار و تلاش سازنده و فعالیت انسان‌ها در زندگی دنیوی آنان تعلق گرفته است. چه این که حتی آفرینش مرگ و حیات نیز برای سنجش سعی و تلاش‌هاست؛ «الذی خلق الموت و الحیاه لیبلوکم ایکم احسن عملا». بر این اساس، صلاح و سداد زندگی به کار و تلاش و کوشش بی‌وقفه بستگی دارد؛ همچنان که فساد و تباهی در زندگی فردی و اجتماعی در پی سستی و بیکاری به وقوع خواهد پیوست. به تعبیر امام صادق (ع) «الکسل یضر بالدین و الدنیا»؛ کاهلی و تنبلی به دین و دنیای انسان آسیب می‌رساند. آن حضرت (ع) بیکاری را عامل فساد و تباهی می‌داند؛ «ان یکن الشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده».

فقر و نابسامانی
به طور کلی توسعه و رشد در گرو کار و تلاش و سعی و کوشش است. جامعه‌ای که از تلاش و کوشش و سخت‌کوشی روی گردان است، چاره‌ای جز پذیرش فقر و بدبختی نخواهد داشت. علی (ع): من لم یصبر علی کد یده، صبر علی الافلاس»؛ فرد و جامعه‌ای که نتواند از کار و تلاش خود حیات اقتصادی و اجتماعی خود را سامان دهد سرانجام پذیرای تهیدستی و فقر و نابسامانی خواهد شد.

عنوان کتاب : اسلام و مصرف

پديد آورنده : اکبري‌،بهمن
سر شناسه : BP ، 252 ،/ف‌لا7ف‌لا5،1370
اسلام‌ و مصرف‌
تهران‌ موسسه‌ مطالعات‌ و پژوهشهاى‌ بازرگانى‌ 1370
فهرست‌نويسى‌ براساس‌ جلد سوم‌، 1370
کتابنامه‌
کليد واژه ها : 1.نظرى‌ اجمالى‌ بر اصول‌ و مبانى‌ مصرف‌ در اسالم‌ .-- ج‌. 2. اسالم‌ و مصرف‌ خوراك‌ .-- ج‌. 3. اسالم‌ و مصرف‌ پوشاك‌ .مصرف‌ -- جنبه‌هاى‌ مذهبى‌، مواد غذايى‌ -- مصرف، پوشاك‌ -- مصرف‌، جنبه‌هاى‌ مذهبى‌

اقتصاد خانواده به معنای چگونگی سامان دهی و مدیریت منابع خانه است. خانواده سازمانی است که تولید و توزیع کالاهای مورد نیاز را فراهم می سازد و زن بدون مناقشه به عنوان یکی از دو رکن اساسی خانواده در این سازماندهی و مدیریت، نقش اساسی را ایفا می کند. جایگاه مادری و همسری عمده ی منابع مصرف را به زن می سپارد و انتظار می رود که او بتواند با سازماندهی و مدیریت صحیح بین درآمد و مصرف، توازن برقرار کند و با برنامه ریزی و اجرای صحیح در رشد و توسعه ی اقتصاد خانواده نقش مؤثر ایفا نماید. از آن جا که جدول بازدهی اقتصاد خانواده در تنظیم نمودار رشد و توسعه اقتصادی جامعه و برنامه های کلان بخش های مختلف دولتی و خصوصی تأثیر به سزا دارد، می توان گفت که زنان در واقع نقش کلیدی در استفاده ی بهینه از منابع را دارند. منابع در این جا شامل: زمان، پول یا درآمدهای دیگر می باشد.

دسترسی به منابع سخت، و از دست دادن آن ها آسان است؛ از این رو باید مدیر خانواده با سازماندهی و مدیریت صحیح و سالم بتواند بهترین انتخاب ها و گزینش ها را داشته باشد.

خانواده غیر از منابع مادی منابع دیگری نیز در اختیار دارد که قابل تبدیل به پول نیست و در بیشتر موارد تجدیدپذیر هم نمی باشد. از جمله ی این منابع؛ عشق، انسجام خانواده، خاطرات خوش و ... است، و چون این منابع برای اعضای خانواده رضایت خاطر ایجاد می کند، باید نقش اساسی آن ها و جایگاه خاص هر کدام مورد توجه قرار گیرد تا افراد بتوانند با بالاترین سطح مطلوب از آن ها بهترین استفاده را بنمایند؛ از این رو باید گفت: انتخاب، قلب اقتصاد خانواده است.

نقش الگوهای دینی در هدایت زندگی بشر به سوی فلاح و رستگاری دنیا و آخرت زنده و پویا است. حضرت زهرا(س) همان گونه که در تمام شؤون، الگویی حسنه است، در این مورد نیز بهترین نقش را در مدیریت و سازماندهی اقتصاد خانواده ایفا می نماید. در سیره ی عملی حضرت زهرا(س) نقش منابع غیر مادی در اقتصاد اسلامی مهم تر از منابع اقتصادی است که آن حضرت بهترین شکل معقول و منطقی را جهت استفاده از آن ها به کار گرفت. از آن جمله؛ شکرگزاری، دعا و کمک گرفتن از ذکر خداوند برای رفع نیازمندی های مادی خانواده و ... بیشترین رضایت خاطر را برای اعضا ایجاد می کند. آنچنان که در ماجرای اطعام مسکین و یتیم و اسیر اعضای خانواده شامل: همسر، فرزندان و حتی خادم منزل با رضایت و خشنودی کامل، حضرت زهرا(س) را همیاری نمودند.

امروز عوامل تأثیرگذار بر رضایت مندی یا تابع مطلوبیت خانواده در ادبیات اقتصادی شامل: عوامل اقتصادی و غیر اقتصادی است که باعث افزایش مطلوبیت خانواده ها می شود.