آيا كسى كه به درجه ايمان قطعى برسد باز هم بايد عبادات ظاهرى را انجام دهد؟ چرا ؟
براى پاسخ به چنين سؤالى، نخست شناخت ايمان و چيستى عبادت ضرورت دارد تا آنگاه به هم تنيدگى آن دو روشن گردد و راز اهميت عبادات ظاهرى و چرايى آن مبرهن شود.

1. ايمان، همان باور داشتن به خداوند، به همه پيامبران، همه كتاب هاى آسمانى، به امامت پيشوايان معصوم، و اعتقاد به معاد است. ايمان را مى توان اعتقاد قلبى به خدا و فرمان هاى او همراه با تسليم در برابر او دانست. كه ارمغان اين پيروى و اطاعت، سربلندى و تكامل انسان و عزتمندى اوست. رسول گرامى اسلام مى فرمايد:

«خداوند هر روز چنين خطاب مى كند: من پروردگار عزّتمند شمايم، هركس خواهان عزّت است از ـ خداى ـ عزيز پيروى نمايد».(1)

ايمان به خداوند سبب مى شود كه در دل و جان انسان محبت ايجاد شود. انسان به خود محبت بورزد و به ديگران گرايش عميق داشته باشد و عالم را سراسر عشق و محبت ببيند; محبتى كه همه انسان ها را به نور و كمال برساند.(2). به فرموده قرآن فقط ايمان به خدا و دستورهاى او پذيرفتنى است و هر چه غير از آن باشد كفر و ناپذيرفتنى است. از اين رو به مؤمنان چنين مى گويد:

(وَ لكِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ);(3) خداوند ايمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل هايتان زينت بخشيده است.و ـ در حالى كه ـ كفر و فسق را نزد شما نفرت آميز قرار داده است.

2. عبادت همان پرستش خداى تعالى است ; حالتى كه انسان در آن از درون خود به آن حقيقتى كه او را آفريده، توجه مى كند و خودش را در قبضه قدرت او و محتاج و نيازمند به او مى بيند. در واقع پرستش سيرى است كه انسان از خلق به سوى خالق مى كند.(1)خداپرستى و عبادت هدف آفرينش انسان است، او آفريده شده است تا بندگى كند و غير خدا را نپرستد:

1. ميزان الحكمه، ج 5، ص 1958.

2. (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا); همانا كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند خداوند براى آنها ـ در دل ها ـ محبت ايجاد مى كند». سوره مريم، آيه 96.

3. سوره حجرات، آيه 6.
 (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ);(2) جن و انس را نيافريدم جز براى آن كه مرا بپرستند.

چون عبادت بود مقصود از بشر *** ***شد عبادتگاهِ گردنكش سقر

آدمى را هست در هر كار دست *** ***ليك از او مقصود اين خدمت بُدست

(ماخلقت الجن و الانس) اين بخوان *** ***جز عبادت نيست مقصود از جهان

حقيقت بندگى آن است كه انسان، تنها خدا را بپرستد و در زندگى خويش تكيه گاهى جز خدا نداشته باشد و او را كانون اميد بداند(3) و به عبارتى «هوا پرستى» ـ نفس خود را به جاى خدا گذاشتن ـ را از خود دور نمايد و در پيراستن آفات و گناهان تلاش كند و همواره خود را با خصلت هاى مورد پسند دوست بيارايد و زندگى را با فرايض الهى چون نماز و روزه، روح بخشد و به راستى نمادى از انسان كامل گردد كه خدا در وصف او چنين مى فرمايد:

(قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ);(4) بگو: ـ در حقيقت ـ نماز من و ـ ساير ـ عبادات من و زندگى و مرگ من، براى خدايى است كه پروردگار جهانيان است.

3. ايمان با عبادات هاى ظاهرى به هم تنيده است و عبادتى عارى از ايمان معنا و مفهوم ندارد و از آن سو ايمان بى عبادت پذيرفتنى نيست. روح ايمان، تسليم فرمان و بندگى است كه انظباط و مقرراتى را مى طلبد. ايمان قطعى چيزى جز پايبندى به آثار و لوازم عملى آن نيست . گرچه ايمان مراتبى دارد و اعتقاد قلبى كمترين مرتبه آن است ليكن نبايد از نظر دور داشت كه مؤمن واقعى كسى است كه ملتزم به آثار ايمان و انجام دهنده فرايض الهى باشد زيرا كه فرايض از اركان ايمان است.(5) امام هشتم از پدران خود و آنان از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل مى كنند كه آن حضرت فرمود:

1. اسلام و مقتضيات زمان، مرتضى مطهرى، ص 165.

2. سوره ذاريات، آيه 56.

3. الميزان، ج 18، ص 392.

4. سوره انعام، آيه 162.

5. منشور عقايد اماميه، جعفر سبحانى، ص 218 ـ 217.
«الايمان معرفة بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالاركان»;(1) ايمان معرفت قلبى، اقرار زبانى و عمل به وسيله اعضا و جوارح است.

در برخى از روايات در كنار شهادتين، امورى همچون برپا داشتن نماز، پرداخت زكات، انجام دادن فريضه حج و روزه ماه رمضان نيز قيد شده است.(2)

4. از نظر شيعه، مؤمن كسى است كه علاوه بر اعتقاد قلبى به خداوند، عبادات و تكاليف ظاهرى را نيز انجام دهد و هرگاه شخصى از روى عمد تكاليف ظاهرى را ترك كند ديگر مؤمن نخواهد بود، هرچند كه اعتقاد قلبى اش به خداوند هم چنان باقى باشد.(3) از اين رو مى توان سستى ديدگاه صوفيان را يافت كه مروج چنين پرستش هستند. صوفيه در مورد عبادات نظر خاص و انحرافى دارند، آنان معتقداند كه شريعت وسيله كمال سالك است و چون سالك به مرتبه كمال بر شهود و وصول به حق رسيد، تكاليف شرعيه از او ساقط است مگر كسى كه مبعوث به رسالت و مأمور به تربيت خلق گردد كه از جهت ارشاد، تعليم و تربيت و تكميل ديگران بايد باز آداب و قوانين شرع را رعايت نمايد.(4)

5. عبادت انسان را به كمال مى رساند و استمرار و پيوستگى آن بذر محبت و قرب الهى را در نهاد انسانى مى كارد. به عنوان مثال، نماز يك عبادت ظاهرى است، همين عبادت عاملى براى نزديكى به خداست ; در روايت است كه «الصلاة قربان كلّ تقى»;(5) نماز وسيله تقرب هر پرهيزگارى ـ به خدا ـ است. لازمه چنين قربى تجديد و استمرار آن است كه در اين صورت انسان، از هر فحشا و منكرى خواهد رست:

(إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ);(6) نماز از كار زشت و ناپسند باز مى دارد.

شهيد مطهرى مى نويسد :

«تأثير نماز در نهى از فحشا و منكر كه در قرآن بيان شده است، تذكر پاداش ها و يادآورى مجازات ها نيست، بلكه هدف اصلى نماز تقرب و نورانيت و پرورش فطرت انسانى است كه طبعا نوعى حالت تعالى و حالتى ملكوتى و ملكى براى انسان به وجود مى آورد كه او را از فحشا و منكر منزجر مى سازد.(1)

1. عيون الاخبار الرضا، شيخ صدوق، ج 1، ص 226.

2. صحيح، بخارى، ج 1، ص 16، كتاب الايمان.

3. الميزان، ج 18، ص 170.

4. عارف و صوفى چه مى گويند، ميرزا جواد تهرانى، ص 37.

5. تحف العقول، حرانى، ص 221.

6. سوره عنكبوت، آيه 45.
1. ر.ك: يادداشت هاى استاد مطهرى، ج 1، ص 468.