یکی از دست آوردها و توفیقات نظام مقدس جمهوری اسلامی در عرصه اقتصادی، رشد و توسعه کمی و کیفی بازار سرمایه بوده که نمونه بارز آن راه اندازی بورس های کالایی در کشور می باشد. در حقیقت نیاز به ایجاد بازاری متشکل و سازمان یافته برای تقابل آزاد عرضه و تقاضا و دستیابی به اثرات مثبت این مهم در اقتصاد تولید و مصرف، دولت و مجلس شورای اسلامی را بر آن داشت تا بستر قانونی لازم جهت تاسیس و راه اندازی بورسهای کالایی را در ایران فراهم سازند.
در این راستا با تصویب بند (ج) ماده (۹۵) قانون برنامه سوم و بند (الف) قانون برنامه چهارم، شورای عالی بورس موظف به تشکیل و گسترش بورس های تخصصی کالایی در ایران گردید.
در پی این تکلیف قانونی، بورس فلزات در شهریور ماه سال ۸۲ و پس از آن نیز بورس کالای کشاورزی در شهریور ماه سال ۸۳ شروع به فعالیت نمودند. سپس بر اساس قانون جدید بازار اوراق بهادار و مصوبه شورای عالی بورس، در آذر ماه سال ۸۵ موجبات تشکیل شرکت بورس کالای ایران با ادغام بورس فلزات و کشاورزی فراهم شد و بورس کالای ایران پس از طی مراحل قانونی و پذیره نویسی سهام از ابتدای مهر ماه سال ۸۶ فعالیت خود را آغاز کرد.
بدین ترتیب، هم اکنون بورس کالای ایران عملا با تجربه ای بیش از ۶ سال، به داد و ستد انواع محصولات فلزی و معدنی، فرآورده های نفت و پتروشیمی، کشاورزی و طلا در قالب معاملات نقد، نسیه، سلف و آتی مشغول است و راه اندازی معاملات سایر ابزارهای مشتقه از جمله قراردادهای آپشن را نیز در برنامه های توسعه ای خود دارد.
در ذیل بخش هایی از سخنان مقامات ارشد بازار سرمایه کشور در خصوص فواید و دست آوردهای فعالیت بورس کالا در ایران و چشم انداز این رکن مهم بازار سرمایه، از نظر خوانندگان گرامی می گذرد:
▪ دکتر حسینی وزیرامور اقتصادی و دارایی:
بورس کالای ایران به سمت بین المللی شدن حرکت می کند
با توجه به اینکه اقتصاد دستوری در حال برچیده شدن است افتتاح تالار معاملات بین المللی نفت و پتروشیمی در کیش نیز یکی از آن پنجره هایی است که به همان سمت گشوده شده است. خدا را شکر می کنم که نگین شفاف بورس نفت و پتروشیمی بر رکاب مرجان کیش نشست. اقتصاد ایران، اقتصادی است با ظرفیت بسیار بالا. از هر حیث که بخواهیم تحلیل کنیم قطعا ایران دارای فرصت ها و ظرفیت های بسیار بالایی است به هر حال، بازار سرمایه ایران روند رو به رشد خود را ادامه می دهد. این رشد هم فقط رشد کمی نیست.
رشد کیفی هم هست. اگر دقت کنیم و متمرکز شویم روی همین بورس کالایی ببینیم چه اتفاقی افتاده است. حجم معاملات از ۲۴۰۰ میلیارد تومان در سال ۸۴ به ۸۱۰۰ میلیارد تومان در سال ۸۷ رسیده. در ۷ ماهه امسال از ۵ هزار میلیارد تومان عبور کرده، در کنار این رشد کمی ملاحظه می کنید که ابزارهای جدید مالی در این بازار عرضه شده است. در سال گذشته ما شاهد عرضه معاملات آتی یا فیوچرز در بورس کالا بودیم آن هم با در نظر گرفتن ملاحظات شرعی. به نظرم ظرافت، سختی و حلاوت کار در اقتصاد ایران بر می گردد به این که شما بایستی از ابزارهای نوین استفاده کنی ولی بایستی خیلی ملاحظات را در نظر بگیری از جمله ملاحظات شرعی. مهم این نیست چه حجمی از فیوچر در سال گذشته در بورس کالای ایران شکل گرفته، مهم این است که متخصصین مالی ما موفق شدند بتوانند با علمای ما در معرفی این ابزار در قالب اسلامی و با رعایت نکات شرعی به تفاهم برسند و به توفیق دسترسی پیدا کنند.
اتفاق جالب دیگری که افتاد، تنوع محصولات بود. دوستانی که تحولات بورس کالا را دنبال می کنند خاطرشان هست که روزهای اول ما چند قلم کالا در بورس معامله می کردیم و امروز با سربلندی اعلام می کنند که حدود ۶۰ قلم محصولات مختلف در بورس کالا معامله می شود. مطرح شده که شمش طلا آمده است، سکه نقدی هم به آن می پیوندد. این هم یکی دیگر از دستاوردهایی بوده که حاصل تلاش دوستان ما در سازمان بورس و بورس کالا بوده است. اتفاقی که با راه اندازی تالار معاملات بین المللی نفت و پتروشیمی در کیش دارد می افتد این است که ما داریم حرکت می کنیم به این سمت که پوشش بورس را به لحاظ جغرافیایی بیشتر کنیم. در بورس تهران هم امکان معامله محصولات پتروشیمیایی توسط خارجیان بود؛ ولی در بورس کیش این امکان بسیار گسترده تر شده و بسیار تسهیل شده است؛ لذا این تکلیفی که به عهده گذاشته شده مبنی بر اینکه ما حرکت کنیم به سمت بین المللی شدن بورس ها، در بورس کالا امروز دارد اتفاق می افتد و از این بابت هم بسیار جای خوشبختی است. من می خواهم به یک نکته مهم هم تاکید کنم. اگر می پذیریم که رقابت چیز خوبی است اگر می پذیریم که سیاست های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی برای اقتصاد ایران نسخه شفابخشی است، بایستی الزامات آن را هم بپذیریم.
نمی شود ما فرض کنیم که بازار محصولات پتروشیمی رقابتی می شود ولی بازار خوراک پتروشیمی رقابتی نشود، امکان ندارد. این جمع نقیضین محال است. اگر می خواهیم حرکت کنیم به سمت بازار رقابتی و ادعا بر این است که حرکت به سمت بازار رقابتی سبب جلب و افزایش انگیزه حضور بخش غیردولتی در اقتصاد می شود نمی توان به این فضایی که امروز در اقتصاد ایران وجود دارد و بخش بزرگی از اقتصاد ایران تحت عنوان بازار انرژی و حامل های انرژی در انحصار و چمبره قیمت های دولتی باقی است، امیدوار بود. این امکان پذیر نیست. چگونه می شود یک محصول اولیه یا ماده اولیه را قیمت گذاری کرد، بعد فرآورده های آن را قیمت گذاری نکرد. شما یکی از این محصولات را انتخاب کنید، مثلا نفت یا گاز. آن را قیمت گذاری کنید. بعد حلقه های بعدی را ببینید. کدامش را می توانید قیمت گذاری نکنید. همان شبهه ای که گاه پیش می آمد. فکر می کردیم که می شود قیمت خوراک که گاز باشد یا نفت را یارانه ای بدهیم ولی قیمت پتروشیمی را آزاد کنیم. خیلی زود متوجه شدیم که ادامه این سیاست امکان پذیر نیست. لذا امروز اقتصاد ایران یک کار مهم باید انجام دهد و آن این است که الزامات رقابت، کارایی و بهره وری را بپذیرد. طرح هدفمند کردن یارانه ها همین الزام را تامین می کند.
▪ سیدعلی اکبر هاشمیان، مدیرعامل بورس کالای ایران مطرح کرد:
بورس کالای ایران؛ یک بازار تمام عیار با ویژگی های اسلامی
بورس کالای ایران از ادغام دو بورس کشاورزی و فلزات متولد در تاریخ ۱ /۷/ ۸۶ شد و در بهمن ماه ۸۶ با تصویب دولت، فاز اول بورس نفت هم به فعالیت های بورس کالا اضافه شد و الان بورس کالا در ۳ محور فرآورده های نفتی و پتروشیمی، فلزات و کشاورزی فعالیت می کند.
از همان اولی که فاز نخست بورس نفت آغاز شد بستر لازم را برای معاملات بین المللی نفت و فرآورده های نفتی فراهم کردیم و با مصوبه ای که شورای عالی اداری داشت محل کیش را برای معاملات تعیین کردند و ما هم در کیش تالاری را خریداری و تجهیز کردیم به طوریکه الان یک تالار تمام عیار برای معاملات بین المللی نفت، پتروشیمی و فرآورده های نفتی در منطقه کیش وجود دارد که فعلا فرآورده های نفتی و پتروشیمی در آن معامله می شود.
از سال ۸۲ که بورس فلزات شروع به فعالیت کرد، استراتژی که برای بورس تعیین شد این بود که چون بازار ما قبلا یک بازار دولتی بود، قرار بر این بود که ما اول یک بازار فیزیکی قوی را در کشور ایجاد بکنیم و بعد ابزارهای مشتقه را به این بازار اضافه کنیم. به نظر ما این وظیفه به خوبی انجام شده و الان نقطه مرجع و شاخص بازارهای فلزات بورس کالا است. یعنی قیمت های بورس کالا مرجع است و بازارهای بعدی عمده فروشی و خرده فروشی تا زمانی که قیمت ما کشف نشود، قیمت ارائه نمی کنند. لذا بورس جایگاه خودش را در بخش فلزات باز کرده، البته در بخش پتروشیمی مشکلات بیشتر از بخش فلزات است چون در بخش فلزات یک بازار OTC صد ساله وجود داشت و از بورس ما حمایت می کرد؛ اما در بخش پتروشیمی با توجه به عمق کم ۲۰ ساله اش و اینکه همیشه مواد پتروشیمی و نفتی تحت کنترل دولت بوده، هیچ گاه بازارهای OTC آن ایجاد نشده بود؛ لذا از حدود دو سال پیش که کار دادوستد فرآورده های نفتی و پتروشیمی را شروع کردیم با یک کار اضافی برای ایجاد همان بازارهای OTC که پشتیبان بازار بورس باشد روبه رو بودیم و الحمدلله با همکاری بسیار خوبی که وزارت نفت، شرکت ملی پتروشیمی، بازرگانی پتروشیمی و اتحادیه مربوطه انجام دادند و تعامل نزدیکی که با هم داشتیم در حال گذر از چالش های موجود هستیم.
در سال قبل ما مجوز شورای بورس را برای معاملات فیوچر با ۴ فلز مس کاتد، اونس طلا، سکه طلا و مفتول مس دریافت کردیم که الان در بخش سکه طلا بسیار موفق هستیم و برای مفتول مس، کاتد مس و اونس طلا در حال راه اندازی هستیم که انشاءالله به زودی انجام خواهد شد. در آینده نزدیک هم ما برای پلی اتیلن، نفت کوره و ذرت، معاملات فیوچر را در دست مطالعه داریم و پس از تصویب انشاءالله، آن را هم شروع خواهیم کرد که به این ترتیب کم کم داریم به سمت یک بورس اوراق تمام عیار و کامل با ویژگی های اسلامی آن پیش می رویم.
در بحث قراردادهای آپشن نیز مسائل شرعی آن حل شده و ما مجوزهای لازم را دریافت کرده ایم و ابزار آپشن را هم انشاءالله به زودی عملیاتی می کنیم و این از برنامه های مهم آینده ما هست. ما الان بیش از ۲ سال است که شمش طلا را معامله می کنیم و بانک مرکزی قبول کرده که عرضه نقدی سکه هم در بورس کالا انجام شود. با توجه به اینکه ما قراردادهای فیوچر سکه را انجام می دهیم امیدواریم برای بازار نقدی سکه هم بورس کالا مرجعیت خودش را نشان بدهد ضمن اینکه بانک مرکزی هم خوشبختانه این مساله را پذیرفته و به زودی شاهد عرضه نقدی سکه طلا در بورس کالا خواهیم بود.
همچنین ما مجوز سلف مجدد را هم از شورای بورس دریافت کرده ایم و این مجوز از چند ماه قبل به ما ابلاغ شده است که در حال عملیاتی شدن است.
می دانید که در دنیا بورس های کالا شعبه ندارند و بورس ما هم همین طور است. با این حال بورس ما برای اینکه مساله زمان و مکان را حل بکند پروژه موبایل تریدینگ را آغاز کرد که دو فاز آن هم اکنون فعال است. در فاز سوم که به شبکه ساتنا و امضای الکترونیک ارتباط پیدا می کند، مشتری می تواند از طریق کارگزار خودش در تالار بورس ما وارد شود و اقدام به معامله کند. با راه اندازی این، بحث زمان و مکان از بورس ما منفصل خواهد شد.
▪ دکتر صالح آبادی رییس سازمان بورس و اوراق بهادار تاکید کرد:
بورس کالا محلی برای رقابت، شفاف سازی و کشف قیمت منصفانه و عادلانه
در بورس کالا به رغم بحران مالی جهانی طی سال گذشته، به ویژه در نیمه دوم سال ۸۷، خوشبختانه ما بیشترین ارزش معاملات را در تاریخ بورس کالا داشتیم که حدود ۸ هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان حجم معاملات بورس کالا بود. این در حالی بود که ارزش بسیاری از کالاها کاهش پیدا کرده بود، بنابراین ما سال گذشته وضعیت مناسبی را نسبت به کل دورانی که از تاسیس بورس کالا در سال ۸۲ می گذرد پشت سر گذاشتیم. در ۱۰ ماهه امسال هم حدود ۷ هزار میلیارد تومان حجم معاملات بورس کالا بوده که هنوز چند ماه دیگر تا پایان سال باقی مانده است. این البته در حالی است که ما در دنیا بحران های سختی را شاهد بودیم؛ اما خوشبختانه به رغم اینکه در دنیا بسیاری از کارخانجات فولاد و امثال اینها ورشکست شدند و با کاهش تولید مواجه شدند؛ ولی ما خوشبختانه نه تنها با کاهش تولید مواجه نشدیم، با افزایش تولید، افزایش مصرف و رشد و بالندگی بورس کالا مواجه بودیم.
ما یک هدف کلی برای بورس کالا قائل هستیم. بورس کالا محلی است برای شفاف سازی، برای رقابت و بر ای کشف قیمت. این هدف اصلی ما از راه اندازی و توسعه بورس کالا است که به این سه هدف رقابت، شفافیت و کشف قیمت منصفانه و عادلانه برسیم. کلیه کالاهایی که قابلیت پذیرش در بورس کالا را داشته باشند در هیات پذیرش کالا بحث و بررسی می شوند و کالاهایی که وضعیت رقابتی شان مناسب تر است، انحصاری وجود ندارد و می توانیم شفاف سازی کنیم وارد بازار بورس کالا می شوند و معامله می شوند.
جا دارد که از دولت محترم تشکر کنیم که بورس کالا را برای عرضه محصولات پتروشیمی و فرآورده های نفتی انتخاب کرد چون در قانون پیش بینی آزادسازی شده بود منتها اینکه چه روشی انتخاب بشود برای آزادسازی؛ در خارج بورس باشد یا داخل بورس، دولت روش بورس را انتخاب کرد و عزم دولت بر این بوده که برویم به سمت رقابت بیشتر و این حجم از معاملات و افزایش ارزش معاملات هم نشان می دهد که ما به سمت رقابت بیشتر حرکت کردیم.
تاکنون برای بورس کالا بیش از ۲۰ جلسه هیات پذیرش برگزار شده، انواع و اقسام کالاها آمده اند بررسی شده اند، پذیرفته شده اند، قریب به ۶۰ نوع کالا با زیر گروه های شان پذیرفته شده اند اعم از عرضه های دولتی و خصوصی. هم دولتی ها آمده اند و هم خصوصی ها و هر دو مورد را ما شاهد بوده ایم.
با توجه به موفقیت خوب و مناسبی که در فاز اول راه اندازی بورس نفت شاهد بودیم و حجم بالای معاملاتی که در فاز اول انجام شد، زیرساخت های لازم در بورس کالا به وجود آمد. بورس کالا در کنار محصولات فلزی و کشاورزی با محصولات پتروشیمی و این ادبیات هم آشنا شد و با این تجربه ای که به وجود آمد و با توجه به پتانسیلی که کشور ما در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس و حتی در دنیا دارد (به لحاظ تولیدات محصولات پتروشیمی) ما بازار مناسبی برای صادرات داریم. بر اساس آماری که شرکت پتروشیمی می داد، حدود ۱۷ میلیون تن تولیدات واقعی پتروشیمی داریم که ۶ میلیون تن آن به مصرف داخل می رسد و حدود ۱۱ میلیون تن آن صادراتی است یعنی تقریبا دو برابر آن چیزی که در داخل مصرف می کنیم به خارج از کشور صادر می کنیم.
بر این مبنا بورس کالا به دنبال ایجاد تالار معاملات بین المللی این فرآورده بود که در منطقه خلیج فارس در جزیره کیش راه اندازی شد و ما فکر می کنیم با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران در منطقه حدود ۲۵ درصد تولیدات محصولات پتروشیمی را در اختیار دارد، افتتاح و ایجاد این رینگ می تواند در منطقه خلیج فارس برای جمهوری اسلامی ایران یک موقعیت استراتژیک ایجاد بکند که به برخی از مزایای آن اشاره می کنم.
از دیگر مزایای این تالار تبدیل جایگاه ایران از حالت قیمت گرفتن به حالت قیمت گذاشتن خواهد بود. ما از حالت price taker می توانیم به حالت price maker تبدیل شویم. در بسیاری از محصولات با توجه به حجم تولید حجم و صادرات قابل توجهی که ما در منطقه داریم انشاءالله می توانیم در منطقه خاورمیانه تعیین کننده نرخ برای محصولات پتروشیمی و فرآورده های نفتی باشیم.
