گرچه حدود جغرافيايي و خصوصيات قم قبل از اسلام بخوبي روشن نشده است اما آنچه مسلم مي نمايد اين است كه قم قبل از اسلام داراي سكنه و آبادي بود . و بصورت قلعه هاي متعدد وجود داشته كه در برخي از آنها از اقوام زرتشتي و غيره زندگي مي كردند ، اسم قم و حتي نام بعضي از محصولات آن در كتب دوران ساساني ذكر شده است و در بعضي از نوشتارها قدمت بناي قم را به تهمورث دومين يا سومين پادشاه پيشدادي نسبت داده اند . بهر حال سابقه آبادي و سكونت مردم در قم در دوره ساسانيان جزء مسلمات تاريخي است و در دوران باستان اسم اوليه قم ، براوستان بوده و حوزه رستاقي آن كميدان و بعضي گفته اند كمندان و مركز آن بنام كوم يا كم ناميده مي شد .

محل برگزاري جلسات و مراسم استقبال و پذيرائي از ميهمانان ويژه توليت آستانه مقدسه است. اين سالن در طبقه فوقاني صحن صاحب الزمان (ع) واقع شده و مديريت آن توسط دفتر توليت مي باشد.

محل غذاخوري خادمين آستانه مقدسه در دو نوبت ظهر و شام است. ضمناً در هفته سه نوبت " شب چهارشنبه ، شب جمعه و ظهر جمعه " تعدادي از زائرين هم اطعام داده مي شوند. ضوابط اين اطعام زير نظر توليت محترم آستانه مقدسه است. هم چنين مسئوليت برگزاري افطاريه ماه رمضان و بعضي از تشريفات آستانه مقدسه با اين واحد است.

به تعداد چهار محل براي دريافت و نگهداري اسباب و اثاثيه حجيم زائرين وجود دارد ، تا زائران محترم با فراغت بيشتر به زيارت بپردازند. ضمن اينکه از جهات امنيتي و انتظامي هم بردن اثاثيه به داخل حرم مطهر ممنوع مي باشد.
در اين دفاتر پس از اخذ اثاثيه ، رسيد و شماره مخصوصي به صاحب کالا داده مي شود و در مراجعت اثاث تحويل مي گيرند.

مسئوليت جذب و دريافت هداياي نقدي و غير نقدي زائران را دارند. در سطح حرم تعداد 5 دفتر و 10 صندوق براي اين منظور وجود دارد.
زائران محترم چنانچه نذر خاصي داشته باشند با مراجعه به مسئول دفتر مورد نذر را بيان مي کنند تا در مسير مورد نظر مصرف شود. هم چنين افرادي که خارج از آستانه مقدسه هستند مي توانند نذورات و هداياي خود را به حساب جاري بانک ملي- شعبه حضرتي قم واريز نمايند.

 

تعداد 16 شعبه کفشداري در حرم مطهر مستقر است که مسئوليت نگهداري کفش زائران را بر عهده دارند. و در صورت شلوغي پاکت هاي پلاستيک در اختيار زانران قرار مي دهند.
کفشداري هاي بخش خواهران توسط مأمورين خاصي از خواهران اداره مي شود و داوطلبان افتخاري در اين بخش بر اساس ضوابط خدمت مي نمايند.
اين واحد براي خدمتگزاران افتخاري حرم مطهر جاذبه خاصي دارد که بر اساس همان انگيزه هاي معنوي است.

اين محل که در همان دفتر انتظامات صحنين واقع شده ، محل نگهداري افراد و اطفال گمشده است که در صورت نياز از طريق بلندگو اسامي اعلان مي شود و يا با خانواده هاي آنها از طريق تلفن تماس گرفته مي شود.

اين دفتر در واحد هدايا و نذورات مستقر است که مسئوليت جمع آوري کليه اشياء و اثاثيه است که در حرم مطهر به جاي مانده يا گمشده است که طي برنامه خاصي چند روز در حرم مطهر نگهداري مي شود و سپس به انبار مرکزي منتقل مي شوند ؛ کليه اشياء شماره گذاري و شناسائي مي شوند و در صورت مراجعه افراد و يا مسئولان به آنها تحويل داده مي شود.

واحد انتظامات مهمترين بخشي است که در اداره حرم مطهر خدمت مي نمايد. اين واحد مسئوليت اجراء نظم و انضباط را در کليه بخش هاي حرم مطهر بر عهده دارد.
 

وظايف اين مديريت به دو صورت است :
- مديريت مستقيم بر خدام حرم مطهر
- مديريت هماهنگي با دوائر مختلف آستانه مقدسه
الف ) مديريت مستقيم :
اين نوع از مديريت همان نظارت و مسئوليت اجرايي مستقيم بر امور خدام حرم مطهر است که در 4 بخش خلاصه مي شود :
1. خدمتگزاران
2. نگهباني ها
3. کفشداري ها
4. امانتداري ها