دورانی که به شکفتن فاطمه معصومه علیهاالسلام انجامید، هم زمان با امامت امام موسی بن جعفر علیه‏السلام بود که در سال 148 به امامت رسید و 35 سال به امامت پرداخت. خلفای بنی عباس در این دوران آن چنان عرصه را بر امام و شیعیان تنگ کردند که راویان به هنگام روایت نمی‏توانستند به صراحت از نام حضرت یاد کنند و ناگزیر کنیه‏های حضرت مانند ابی ابراهیم و ابی الحسن و القاب وی مانند عبد صالح، عالم و... را به کار می‏بردند. هارون، آن گاه که به حکومت رسید، حضرت را زندانی کرد و گاهی ایشان را آزاد می‏کرد و دوباره زندانی می‏ساخت. این وضع تا چهارده سال ادامه یافت. در چنین زمانی، زمان تولد حضرت معصومه علیهاالسلام فرا رسید.

امام رضا علیه‏السلام خواهران فراوانی داشت، ولی در میان همه آنها، حضرت معصومه علیهاالسلام با ابعادی متفاوت، سفری را در پیش می‏گیرد که همان ویژگی سفر حضرت زینب علیهاالسلام را دربردارد. در آن مرحله از تاریخ، حضرت معصومه علیهاالسلام همان رسالتی را به عهده داشت که حضرت زینب علیهاالسلام بعد از ماجرای خونین کربلا عهده دار آن شده بود؛ زیرا در آن روزگار، ظلم و خفقان دستگاه بنی عباس در همه جا سایه افکنده بود و حضرت معصومه علیهاالسلام و برادرش احمدبن موسی علیه‏السلام و چند تن دیگر، تنها شخصیت هایی بودند که از توطئه بنی عباس آگاهی داشتند و عواقب آن را پیش بینی می‏کردند. بدین جهت، حضرت معصومه علیهاالسلام برای افشای چینین خیانتی عازم شهرهای ایران شد و به افشاگری بر ضد آنان پرداخت.

در سال، ماه و روز تولد فاطمه معصومه علیهاالسلام اختلافات عمده‏ای وجود دارد که اصلی‏ترین عامل آن، خفقان حاکم بر ضد شیعیان و تقیه آنها بود. همچنین، منعکس نشدن تاریخ تولد و وفات بانوان اهل بیت عمومیت دارد، به طوری که تاریخ شهادت حضرت فاطمه علیهاالسلام، مدفن حضرت زینب علیهاالسلام، تولد و وفات ام کلثوم علیهاالسلام، مادران همه امامان از امام زین العابدین علیه‏السلام تا امام عصر علیه‏السلام و دختران امامان از امام حسن علیه‏السلام تا امام عسکری علیه‏السلام کاملاً ناشناخته مانده است. با این حال، در میان محققان درباره تولد حضرت معصومه علیهاالسلام دو نظر وجود دارد: گروهی معتقدند تولد وی در سال 183 اتفاق افتاد، و گروهی به 173 اعتقاد دارند. نظر دوم طرفداران بیشتری داشته و از ابهام کمتری برخوردار است.

دانم این را که بهشت است و ندانم لیکن  قبر معصومه علیهاالسلام بُوَد یا حرم فاطمه علیهاالسلام است.

صدای شادی افلاکیان از کوچه پس کوچه‏های مدینه به گوش می‏رسد. از خانه ساده و با صفای امام کاظم علیه‏السلام، نوری به آسمان برخاسته است. ستاره‏ها نورانی‏تر شده‏اند و ماه، همچون خورشید می‏درخشد. صدای گریه‏ای سکوت آسمان‏ها را شکسته، انتظار عاشقانه پدری را به پایان رسانده، و لب‏های پر از نور پیشوای هفتم را به لبخند زینت داده و بر اماممان، حضرت رضا علیه‏السلام همدمی بخشیده، تا زینبی دیگر برای حسینی دیگر باشد. آری، مدینه از شمیم فاطمه معصومه علیهاالسلام معطر شده است. 

پایان انتظار

با توجه به اینکه امام صادق علیه‏السلام پیش از ولادت امام کاظم علیه‏السلام از ولادت حضرت معصومه علیهاالسلام خبر داده بود، خاندان ولایت بیش از 45 سال، در انتظار به دنیا آمدن این بانوی والا مقام بودند. آنچه این انتظار را عمیق‏تر می‏کند این است که مادر حضرت رضا علیه‏السلام و حضرت معصومه علیهاالسلام، حضرت نجمه بود که در طول زندگی، دو فرزند بیشتر به دنیا نیاورد. امام رضا علیه‏السلام 25 سال پیش از حضرت معصومه علیهاالسلام چشم به جهان گشوده بود، بنابراین حضرت نجمه و امام رضا علیه‏السلام در طول این مدت در انتظار آن بانوی گرامی به سر می‏بردند.

امام رضا (ع) در دوران ولايتعهدي كه دوران مبارزه منفي ايشان با حاكميت خاندان عباسي و بويژه مامون عباسي بود اقدامات سياسي گوناگوني انجام داد كه نمونه هايي را به شرح ذيل بيان مي كنم .

1- بر اساس مصالح اسلام عمل نمودند نه طبق دستور مامون

2- اقدامات امام رضا (ع) مستقل و با نظر خاص خودش بود كه اين كار باعث توجه مردم به او گرديد و مردم دانستند كه امام رضا (ع) وابستگي به حاكميت مامون ندارد و او را برحق نمي داند .

پس از ورود امام رضا (ع) به مرو مردم خراسان دسته دسته به ديدار امام رضا (ع) مي رفتند ، مامون نيز به دفعات اظهار مودت و دوستي مي نمود تا اينكه در يكي از ملاقاتها نيت شوم خود را ابراز داشته به امام رضا (ع) پيشنهاد خلافت و زمامداري نمود حضرت با آگاهي از نيت پليد مامون پاسخ دندان شكني به او داد و فرمود :

پس از ورود امام رضا (ع) به نيشابور و توقف چند روزه آنحضرت آماده حركت به شهر مرو كه مقر حكومت مامون بود شد شهر مرو بر اساس روايتي از رسول اكرم (ص) بدست ذوالقرنين ساخته شد و عزيز پيامبر در آن نماز خواند . امام رضا (ع) بنا به روايت شيخ صدوق پس از چهار ماه طول سفر در نيمه اول سال 201 قمري وارد مرو گرديد اما موضوع مهم در مسير حركت از نيشابور اين بود كه هنگام خروج آنحضرت ، محدثان و عالمان و مردم زيادي آن حضرت را تا كيلو مترها بدرقه نمودند در اين ميان ابوزرعه و محمدبي اسلم طوسي كه دوتن از حديث شناسان بودند به امام رضا (ع) عرض كردند كه اي آقا ي ما اي پيشوائي كه فرزند ائمه طاهريني ... تو را به حق پدرانت قسم ميدهيم که چهره خود را بر ما بگشايي تا جمال مبارکت را ببينيم و درخواست ميکنيم که حديثي برايمان نقل كني تا يادگار ي براي ما باشد ..

برخي از تاريخ نگاران مسير حركت حضرت را بشرح ذيل بيان نمودند :

مدينه - بصره - اهواز - فارس - اصفهان - قم - ري - سمنان - دامغان - نيشابور - طوس - سرخس - مرو .

صاحب كتاب تحفه الرضويه مي نويسد وقتي امام رضا (ع) به نواحي دامغان رسيدند چند آهو به خدمت آن امام همام رسيدند و عرض كردند يابن رسول الله مخالفان قصد كشتن شما را دارند و صلاح شما در اين است كه از راه برگردي حضرت فرمودند از اجل نتوان گريخت و براي آنها دعاي خير نمود و بدين جهت آن محل را آهوان مي گويند .

شخصي بنام محول سجستاني ( سيستاني ) مي گويد زماني كه فرستاده مامون براي بردن امام رضا (ع) وارد مدينه شد من در مدينه بودم حضرت براي وداع با پيامبر (ص) وارد حرم رسول الله شدند و با صداي بلند گريه مي كرد و با جدش خداحافظي مي نمود من نزد امام رضا (ع) رفتم و براي سفر به او تبريك گفتم حضرت فرمودند مرا خوب زيارت كن من در حالي از كنار جدم خارج مي شوم كه در غربت از دنيا خواهم رفت و در كنارهارون دفن مي شوم ، آنحضرت هنگام خارج شدن از مدينه تمام خويشان خود را جمع نمود و به آنان فرمود ، بر من گريه كنيد زيرا ديگر به مدينه باز نخواهم گشت با چنين مقدماتي بود كه امام رضا (ع) به سفر سياسي و تحميلي خروج از مدينه و عزيمت به سوي خراسان تن در داد و تمام سياستها و برنامه هاي مامون را در هم كوبيد و با يك مبارزه منفي و آرام نقشه شيطاني دشمن را خنثي كرد.