|
کریمه اهل بیت معصومه، قصه بلند مدینه تامشهد است
| ||
|
|
ايوان آينه: در قسمت شرقى حرم مطهّر ايوانى مرتفع قرار دارد که به جهت آينه کارى به آن ايوان آيينه گفته مى شود.
ايوان طلا: اين ايوان از معروف ترين ايوان هاى صحن عتيق است، همراه با دو ا يوان کوچک تر کنار آن، که در شمال روضه مقدّسه قرار دارند، در سال 925 هـ ق هنگام تجديد بناى گنبد و احداث صحن عتيق و گلدسته هاى آن توسّط شاه بيگى بيگم ساخته شده است و کار تزيين و طلاکارى آن در سال 1249 هـ ق به دستور فتحعلى شاه قاجار آغاز و در سال 1267 هـ ق در زمان حکومت ناصرالدّين شاه به اتمام رسيد. در اين ايوان ها انواع تزيينات هنرى اسلامى مانند، مقرنس کارى و گچ برى و آينه کارى به کار رفته و کتيبه هايى نفيس به خطّ کوفى و نسخ و ثلث در آن ديده مي شود.
اين دو گلدسته ها برفراز زاويه هاي بخش درونى و روبروى ايوان آينه قرار دارد که همواره مؤذنين از آنها براى اذان گفتن و مناجات خوانى، استفاده مى نمودند. اين گلدسته ها به ارتفاع 50/13 متر از کف صحن و قطر سه متر و پيرامون 90/9 به شکل هشت ضلعى منظّم ساخته شده اند. اين دو مأذنه نيز زيبايى خاصّى را در حرم ايجاد کرده اند.
مناره هاى ايوان آينه: برفراز پايه هاى دو طرف ايوان آينه دو مأذنه است که، از بلندترين بناهاى آستانه است. اين دو گلدسته در سال 1303 هـ ق توسّط على اصغرخان بنيان نهاده شد و به گلدسته هاى اتابکى مشهور شد. در بالاي مأذنه کتيبه اى با پهناى حدود يک متر ديده مى شود که متن آن در يکى از مأذنه ها عبارت؛ «لا حَولَ وَ لا قُوَّۀَ اِلّا بِاللهِ العَلى العَظيم» و در ديگرى عبارت «سُبحانَ الله وَ الحَمدُلله وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکبَر » است، ديده مي شود. پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پايين سرتاسر کاشى گره اى است که در ميان آنها نام هاى پروردگار متعال خوانده مى شود. اين گلدسته ها داراى ارتفاع 80/42 متر از کف صحن و 28 متر از سطح بام و قطرشان 30/3 متر است.
مناره هاى صحن عتيق: دو گلدسته ايوان طلاى حرم با دو مأذنه استوانه اى بلند در آغاز دوره صفويان، توسّط شاه بيگى بيگم بنا گرديد. در سال 1198 هـ ق اين دو گلدسته توسّط لطفعلى خان ويران بوده است. در سال 1218 هـ ق فتحعلى شاه اين گلدسته ها را طلاکارى کرد.
اين گلدسته ها در سال 1286 هـ ق در زمان سلطنت ناصرالدّين شاه قاجار توسّط محمّدحسين خان شاهسوند، معروف به شهاب الملک تجديد بنا گرديد و سطح آنها با کاشى آراسته شد. در سال 1299 هـ ق کامران ميرزاى قاجار قبّة آنها را به خشت هاى زرين تزيين نمود. پوشش مأذنه ها کاشى گره اى به شکل مارپيچ است که در ميان پيچ ها نام هاى مبارک الله، محمّد، على و خط بنايى خوانده مى شود. ارتفاع اين گلدسته ها از کف صحن 20/32 متر و از سطح بام 40/17 متر و قطر آنها 5/1 متر است.
نخستين گنبدى که پس از سايبان حصيرى موسى بن خزرج بر فراز تربت پاک فاطمه ى معصومه(ع) بنا گرديد، قبه اى برجى شکل بود که به همت بانو زينب دختر امام نهم محمد جواد(ع)، از مصالح؛ آجر، سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجري قمرى ساخته شد. به مرور زمان و پس از دفن بعضى از بانوان علوى در جوار مرقد ايشان، دو گنبد ديگر در کنار گنبد اول ساخته شد. اين سه گنبد تا سال 457 هـ ق برقرار بودند تا اين که در همان سال مير ابوالفضل عراقى وزير طغرل کبير به تشويق مرحوم شيخ طوسى به جاى آن سه گنبد، گنبد مرتفعى را، آراسته به نقش هاى رنگ آميزى و تزيينات آجرى و کاشى بدون ايوان و حجره ها بنا نهاد، که تمام قبور سادات و آن بانوان را فرا مى گرفت.
بناى حرم شامل ساختمان درونى آرامگاه، مرقد مطهّر و ضريح اطراف مرقد است. اين بنا در گذشته فاقد ايوان و بيوتات و گلدسته بود و در حمله مغولان به شهر قم از آسيب مصون نماند، امّا احتمال آسيب نرسيدن به آن نيز وجود دارد، زيرا ساختمان عراقى تا دوره صفويان بر قرار بوده است. برخى نيز گفته اند که تيمور گورکانى در سال 807 هـ ق قم را ويران کرد، امّا برخى منکر هجوم تيمور به قم شده اند. حمدالله مستوفى از ويران شدن قم ياد مى کرد، امّا معلوم نيست مقصود او ويرانى ناشى از حمله مغولان است يا کسان ديگر و همچنين معلوم نيست که به خود حرم آسيبى وارد شده است يا نه.
نخستين ضريح مرقد توسّط شاه طهماسب اوّل ساخته شد. اين ضريح در سال 950 هـ ق در چهار طرف به صورت آجرى تزيين به کاشى هاى هفت و کتيبه هاي معرّق بنا شد و در اطراف آن روزنه هايى باز ايجاد گرديد تا هم مرقد ديده شود و هم زائران بتوانند نذورات خود را در داخل ضريح بريزند. طول ضريح 80/4 و عرض آن 40/4 متر و داراى دو متر ارتفاع بود. در طرف شمال اين ضريح، درى چوبى جهت ورود به مرقد در نظر گرفته شد و در سال 1213 هـ ق به دستور فتحعلى شاه قاجار به جاى آن درى نفيس از طلا ساخته و نصب گرديد. شاه طهماسب بعداً ضريحى از فولاد سفيد و شفاف در اطراف ضريح قبلى با فاصله نيم متر از زاويه جنوب غربى حرم نصب کرد. اين ضريح در سال هزار هجرى قمرى توسّط شاه عبّاس اوّل با ضريح ديگرى تعويض شد. فتحعلى شاه اين ضريح را در سال 1245 هـ ق با صفحاتى از نقره پوشانده و آن را برفراز پايه اى از سنگ مرمر به ارتفاع سى سانتى متر جاى داد.
بنایی است به شکل صندوق که در محوطه وسط ضریح مطهر قرار دارد و با کاشی و سنگ های مرمر تزیین شده است .
اين مرقد براى اوّلين بار در سال 431 هـ ق با خشت هاي کاشى زيبا تزيين گرديد، در سال 650 هـ ق پس از تجديد بناى بقعه و ساختمان آن، اميرمظفّر احمدبن اسماعيل بزرگ خاندان آل مظفّر، بزرگ ترين استاد کاشى ساز آن زمان محمّدبن ابى طاهر کاشى قمى را به کار ساخت و پرداخت کاشى هاى متنوّع مرقد گمارد. او به مدّت هشت سال به کار ساخت کاشى هاى مرقد شريف مشغول بود و سرانجام در سال 613 هـ ق کاشى هاى مرقد آماده و کار گذاشته شد.
| |