در شب قدر چه اتفاقی می افتد؟!

نباید کوچکی سوره قدر ما را فریب دهد ، چه اینکه مجموعه فشرده‌ای از معارف الهی در این سوره وجود دارد.

در اینجا می ‌خواهیم به آنچه از این سوره فهمیده‌‌ایم را بازگو کنیم؛ هرچند اینها تنها بخش کوچکی از حقایق نهفته در این سوره است. ضمناً این سوره حاوی اشاره‌ هایی به حقانیت مذهب تشیع است که در این نوشته به آن هم می ‌پردازیم.
سخن را به صورت سوال و جواب بیان می ‌کنیم:

الف) گوینده این سوره کیست؟

این سوره را خداوند کریم، خود گویندگی کرده است آن هم با عنوان "ما".

به عبارت دیگر هیچ یک از تعبیرات "او" یا "الله" یا "من" یا "رب شما" را مناسب این سوره ندانسته است: انا انزلناه فی لیلة القدر.
اگر "ما" به معنی همه صفات الهی بدانیم، نتیجه این می‌ شود که قرآن حاوی معانی گوناگون و قابل فهم برای همه و در عین حال بسیار عمیق است.(1)

ب) کدام قسمت قرآن در شب قدر نازل شد و می ‌شود؟

مسلم آن است که منظور، نازل شدن بخشی از قرآن نیست چه اینکه می ‌دانیم که قرآن به صورت پراکنده در طول بیست و سه سال بر پیامبر نازل شد؛ بنابراین نازل شدن چند آیه در یک شب فضیلت خاصی برای آن شب به حساب نمی ‌آید.

از طرفی ضمیر "ه" در انا انزلناه به صورت مفرد و مذکر است و با کل قرآن متناسب تر است یا یک سوره یا بخشی از قرآن. (2)

ج) شب قدر چه اهمیتی دارد؟

برای درک اهمیت این شب خدای کریم در این سوره به اصطلاح "به در می ‌گوید تا دیوار بشنود" یعنی به پیامبر خود – که قرآن را بر او در این شب نازل کرده و آگاه ترین کس به احوال این شب است - می ‌گوید که تو چه می ‌دانی که این شب چیست؟ - با این تعبیر معلوم می ‌شود که اهمیت این شب بسیار است و مى ‏فهماند كه تشخیص خصوصیات و اسرار قیامت و اسرار لیلة القدر امرى عظیم است كه كسى قادر به درك آن نیست. (3)

ضمناً اگر ما قرار بود این سوره را بنویسیم این قدر عبارت "لیلة القدر" را تکرار نمی ‌کردیم و مثلاً به جایش "هی" یا "تلک" می ‌گذاشتیم اما خداوند این عبارت را برای بار دوم و سوم نیز عیناً آورده تا اهمیت این شب را بنماید. سپس در دو آیه بعدی، از ضمیر "هی" استفاده کرده است.
شب قدر به سرنوشت تک تک ما مرتبط است و از یک عمر ما هم برتر است (هزار ماه برابر هشتاد و چند سال می ‌شود)

د) در این شب چه اتفاقی می ‌افتد؟

ملائکه و نیز جناب روح در این شب نازل می‌ شوند و این نازل شدن به "همه امور" مرتبط است. بنابر این شب قدر به همه مردم جهان و به همه کارها و سرنوشت ها و اتفاق ها و هر "امر خدا" مربوط است.

هر امر محکم و کلی خدا در این شب باز می ‌شود (فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ) ( دخان، آیه 4) مثلاً قرآن از حالت اجمالش در قلب پیامبر است باز می ‌شود و قابل فهم برای مردم می ‌شود و سرنوشت ها هم از حالت اجمال خارج می ‌شود و جنبه حتمی به خود می ‌گیرد و دقیقاً برای افراد تعیین می ‌گردند. (4)

ه) منظور از روح چیست؟ روح و ملائکه در این شب چه می‌ کنند و چه اثری بر این شب می‌ گذارند؟

روح از جنس ملائکه نیست اما بر آنها حالتی مثل ریاست دارد. (5) او به همراه ملائک در این شب نازل می ‌شوند در نتیجه عرصه برای کار شیاطین در این شب بسته می‌ شود و این شب "سلام" می ‌گردد نه به این معنا که بقیه شب های سال دارای سلامت نیست؛ بلکه به معنای آنکه این شب دارای یک سلامتی خاص و ویژه‌ای است.(6)

و) آیا شب قدر یکبار بوده یا هر سال تکرار می‌شود؟

به کمک اشاره ای که در سوره قدر وجود دارد می ‌فهمیم که شب قدر هر سال وجود دارد؛ زیرا در سوره قدر آمده است که "ملائک فرود می ‌آیند" و نفرموده که "فرمود آمدند" بنابراین قطعاً هر سال باید یک شب قدر با ویژگی های سوره قدر داشته باشد. (7)

ز) ملائکه و روح بر چه کسی نازل می‌شوند؟

تا زمانی که پیامبر در این دنیا زنده بودند، قلب ایشان محل نزول ملائکه و روح در شب قدر خودشان بودند اما می ‌دانیم بعد از وفات ایشان تا زمان حاضر هم باید هر سال شب قدری داشته باشد که ملائکه و روح در آن نازل شوند و همه امور عالم مشخص گردد.

بنابراین بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باید بر کسی نازل شوند که روحش همانند پیامبر با روح ملائک سنخیت داشته باشد و ملائک بتوانند بر او نازل شوند (8) و به عبارت دیگر دارای قلب محمدی باشد و او کسی جز علی علیه السلام – که برادر و جان پیامبر بود – نیست و بعد از حضرت امیر نیز سایر ائمه که فرزندان جسم و جان پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند و دارای قلب محمدی هستند، مرکز عالم و محل نزول ملائکه در شب قدر هستند.

ح) شب قدر در چه ماه و روزی از سال است؟

به کمک آیه " شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ" (بقره، 185) می ‌فهمیم که شب قدر باید در ماه رمضان باشد، از طرف دیگر باید در هر سال تنها یک شب باشد نه بیشتر، اما کدام شب؟

اهل بیت علیهم السلام یاد داده‌اند که در دهه آخر ماه رمضان و خاصه شب های نوزدهم و بیست و یکم و بیست و سوم به دنبال آن باشیم. اما فراموش نکنیم که درباره آن شب گرانقدر که ارتباط خاصی میان ملائکه و امام عصر علیه السلام برقرار است نباید انتظار داشته باشیم که تاریخ آن به طور دقیق برای ما تعیین شده باشد. چه بهتر که در همه شب های ماه رمضان یا لااقل در دهه آخر توجه بیشتری به ذکر خدا و عبادت داشته باشیم تا ما هم بهره‌ای از این شب ببریم.

سوره قدر، معرفی شأن هم-قلبان پیامبر اکرم

سوره قدر به شکل خلاصه‌ و فشرده، بدون اینکه نامی از کسی ببرد، به معرفی جایگاه و کرامت اهل بیت پیامبر پرداخته است، چه اینکه از یک طرف به "همه ساله" بودن شب قدر اشاره می ‌کند و از طرف دیگر به نزول ملائکه و روح در آن می ‌پردازد. از طرف دیگر می ‌دانیم که قرآن تنها بر قلب پیامبر صلی الله و علیه وآله نازل شده است لذا در هر شب قدر باید یک فرد هم سنخ پیامبر وجود داشته باشد که قلبش قابلیت پذیرش ملائکه و روح را داشته باشد و همواره باید یک نفر در روی زمین وجود داشته باشد که این رخدادها در شب قدر با محوریت او انجام شود یعنی قلبش هم سنخ با قلب حضرت رسول باشد، هر چند نبی نباشد. این سوره در حقیقت معرفی حقانیت مذهب تشیع هست. بجز ائمه اطهار از اهل بیت پیامبر صلی الله و علیه وآله تاکنون در عالم هیچ کسی ادعا نکرده است که دارای چنین مقامی است.
از امام باقر علیه السلام روایت شده است که ای جماعت شیعه،‌ (با مخالفان شیعه) به وسیله سوره "انا انزلناه" مقابله کنید که در نتیجه پیروز خواهید شد. سوگند به خدا که این سوره حجت بعد از رسول خدا، حجت بر خلق است.

این سوره سیده دین شما و نهایت علم ماست (با مخالفان شیعه) با آیات حم   وَالْكِتَابِ الْمُبِینِ   إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِینَ (دخان، 1-3) استدلال کنید که مخصوص ولی امرهای بعد از پیامبر صلی الله و علیه وآله است (یعنی کسانی که شایسته باشند که قرآن در شب قدر هر سال به آنان نازل شود) (9)

پی نوشت ها:
1و2. تفسیر فرقان، سوره قدر
3. تفسیر المیزان، سوره قدر
4. مراجعه کنید به تفسیر المیزان، سوره دخان، ذیل آیه فیها یفرق کل امر حکیم
5. تفسیر فرقان، سوره قدر
6. تفسیر فرقان، سوره قدر
7. تفسیر المیزان، سوره قدر
8. تفسیر فرقان، سوره قدر
9. کافی، ج1، ص 249

روح الله رستگار صفت           

کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث

بخش قرآن تبیان   

راهکارهایی برای استفاده بیشتر از آخرین شب قدر

شب بیست و سوم ، آخرین شب از شبهای نورانی قدر ، آخرین زمزمه های" الغوث، الغوث " ها ، قرآن به سر گرفتن ها ، و خلوت های پر سوز و گداز ما و خدای خوبمان است ، (البته در قالب شب قدر نه در زمان های دیگر )

شاید در دل خیلی هایمان این استرس و نگرانی رخنه کرده باشد که اگر این شب هم بگذرد و آمرزیده نشوم چه ؟ نکند به شب قدر بعدی نرسم ؟ یعنی خوب عبادت کرده ام ؟ یعنی خداوند متعال صدای من گناهکار را هم شنیده است ؟
حق هم داریم شب قدر ، با آن همه عظمت دارد می گذرد و ما می مانیم و دریایی از گناه و پرونده ای پر از اعمال ناشایست ، و چند ساعتی که خیلی زود می گذرد ، اما چه کنیم که وقت کم نیاوریم و بتوانیم بیشترین بهره را از این فرصت طلایی استجابت و آمرزش ببریم .  

1- به اندازه کافی استراحت کنیم

در عبادت باید شور و شوق باشد ، عبادت زورکی از سر خستگی و چشم به ساعت دوختن آنگونه که باید تأثیر ندارد ، اگر می توانیم روز بیست و دوم ماه مبارک کارهای متفرقه خود را کم کنیم و تا حد امکان استراحت  کنیم ، تا شب بتوانیم سر حال و سر زنده مراسم احیا را اجرا کنیم . 

2- برنامه ریزی برای اعمال

باید برنامه ریزی کنیم که اعمال شب قدر را چگونه به جا بیاوریم که نه خسته شویم و شور حالمان گرفته شود و نه همه اعمال بماند برای ساعت آخر که با استرس بخواهیم همه را یکباره و بدون توجه انجام بدهیم ، دعای جوشن کبیر که در این مراسم خوانده می شود ، سعی کنیم با مجلس پیش برویم ، در مضامین دعا دقت کنیم فقط همراه جمع زمزمه نکنیم ، این دعا معارف والایی را در خود دارد ، اگر دعا به نظم و قاعده خوانده شود ، حدودا 45 دقیقه تا یک ساعت زمان خواهد برد و بقیه زمان ما نباید صرف صحبت کردن ، و خوردن و آشامیدن شود ، هر چند برای خستگی در کردن مختصری استراحت و تجدید قوا لازم است .

3- بیشترین وقت ، برای مهمترین کار

در شب قدر هر عبادتی ارزش خودش را دارد و هیچ عملی بی ارزش نیست ، قرآن خواندن ، نماز شب قدر و .... اما مهمتر و تأثیر گذارتر از همه این ها وقتی است که ما دلمان را به اشک ریختن ها و شب زنده داری های این سه شب خوش نکرده باشیم ، و گمان نکنیم همین که بیدار ماندیم و عبادت کردیم، تمام شد، ما در یک سالی که گذشته هزاران خطا و اشتباه داشته ایم که حتی لحظه ای به آن ها فکر هم نکرده ایم، و امشب فرصت خوبی است که در خلوتمان با خدای خوبمان خودمان را نقد کنیم، بنشینیم و در شبی که تقدیر سال بعد امضاء می شود ، اعتراف کنیم به آنچه که مرتکب شدیم ، همه این بار عام که بیاید و ثواب ببرید ، بیایید که بخشیده می شوید ، این شب بهتر از هزار ماه است ، همه این خطاب ها به من و شما برای بیدار شدنمان است ، برای تنبه و رهایی از روزمره گی ها و غفلت ها ، وقتی ما می آییم خودستایی ها ، توجیه ها و اما و اگر ها را کنار می گذاریم و خطاهایمان را می پذیریم ، این یعنی  اینکه ما فلسفه وجودی شب قدر را درک کرده ایم .

اینجاست که منیّت ها و گردن فرازی ها شکسته می شود، اینجا انسان می فهمد که خضوع یعنی چه ، جرأت پیدا می کند صحبت کند از خطاهایش ، از عیب جویی ها، دروغ گفتن ها ، عبادات دست و پا شکسته ای که  باعث می شد از بالا به دیگران نگاه کنیم ، همه این ها را به زبان می آوریم .

و خداوند مهربانی ها هم می شنود ، حتی آن چیزهایی که فراموش کرده ایم ناخودآگاه یادمان می آید ، دل هایی که شکستیم، حق الناس و دین هایی که به گردن داریم و .... تازه خودمان متوجه می شویم که چقدر وضع اعمالمان خراب است.

اینجاست که از شرم و ندامت اشک خواهیم ریخت و این اشک خاصیت شویندگی عجیبی دارد ، این اشک است که بنیان گناه را می کند و این اشک است که خداوند برایش ارزش قائل است .

و الآن زمان طلایی توبه کردن است ، لحظه ایست که پشیمانی ما واقعی است و در آن لحظه عزم راسخ در جبران گذشته داریم و عنایت خداوند متعال را می جوییم .

اینجاست که قرآن به سر گرفتن و توسل به خداوند متعال و  ائمه اطهار علیهم السلام به ما کمک می کند تا رها شویم از سنگینی گناه و تیرگی روح.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: «مَن قامَ لَیلَةَ القَدرِ إیماناً وَ احتِساباً ، غُفِرلَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ»؛‌ کسی که از روی ایمان و اخلاص برخیزد و در شب قدر عبادت کند، گناهان گذشته او آمرزیده می شود.(شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، انتشارات اسماعیلیه، ج7، ص 263) 

4-  بهترین درخواست ها در بهترین حالت

در شب های قدر ، اوج مراسم و آداب این شبها، لحظه قرآن به سر گرفتن است در این لحظات به حرمت قرآنی که بر سر داریم دعای ما اجابت می شود.

دعا برای عاقبت به خیری : در دعای جوشن از خداوند متعال صد بار خواستیم ما را از آتش دوزخ برهاند ، در زیر سایه قرآن هم برای خود و هم امواتمان بخواهیم که از آتش دوزخ رهایی یابیم .

دعا برای امنیت : امنیت نعمتی است که اگر نباشد دنیا جهنمی بیش نیست، در سایه امنیت است که دیگر خواسته ها و رویاها رنگ می گیرند ، نمونه جامعه ای که امن نیست سوریه و عراق است که شاهد جنایات داعش در سرزمینشان هستیم ، دعا کنیم که خداوند ، امنیت را به آنان باز گرداند و کشور ما را هم از هر خطری محفوظ بدارد .

دعا برای  سلامتی خود و عزیزانمان : سلامتی نعمتی است که تا از دستش ندهیم قدرش را نمی دانیم ، وقتی که بیماری ها آمدند و ما را گرفتار کردند که دیگر چاره ای جز درمان نداریم، باید با دعا از مبتلا شدن پیشگیری کنیم، دعا کنیم، خودمان و عزیزانمان از سرطان، ایدز ، ام اس ، و هر نوع بیماری بزرگ و کوچک دیگری با عنایت خداوند متعال در امان بمانیم.

جمع بندی :

شب بیست سوم، آخرین شب از شب های قدر است و احتمال قوی شب قدر همین شب است، در این شب بکوشیم لحظه ای از آن را از دست ندهیم. در دعا و توبه و انابه هر چقدر می توانیم بکوشیم که یک شب هزار شب نمی شود. 

فاطمه محمدی                  

کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث 

بخش اقخلاق و عرفان اسلامی تبیان