در منابع تاريخي به همراه نام برخي از ياران امام حسين(ع) آمده است كه اين گروه از موالي بوده‌اند. موالي به كساني اطلاق مي‌شود كه تحت حمايت يكي از قبيله‌هاي عرب در مي‌آمدند تا در سايه حمايت آنان بتوانند از حقوق شهروندي خود بهره‌مند گردند. اين‌گونه افراد (موالي) را ايرانيان، ساير افراد ملل مغلوبه، و يا حتي اعرابي تشكيل مي‌دادند كه داراي قوم وقبيله‌اي نيرومند نبودند تا بتوانند از حقوق اوليه خود در برابر اقوام قوي و بزرگ دفاع كنند لذا با بستن پيمان ولاء با اقوام بزرگ‌تر يا قوي‌تر زير چتر حمايتي آنان قرار مي‌گرفتند.
با توجه به نكته فوق(كه موالي فقط بر ايرانيان اطلاق نمي‌شد) بايد گفت: در ميان اسامي ياران امام حسين(ع) به 15 و يا 17 مورد از موالي برخورد مي‌كنيم كه مي‌توان به جرات گفت تعداد آنان به مراتب بيش از اين تعداد بوده اما بدليل موقعيت پست و پائين اجتماعي آنان در هيچ منبعي از آنان ياد نشده است.
با توجه به نكات فوق بايد گفت: پس از بررسي در منابع كهن تاريخي و حتي پس از آن در منابع متاخر ايراني نيز تصريحي مبني بر حضور ايرانيان در كربلا بدست نيامد.
تنها در 2 كتاب متاخر به حضور يك ايراني (آن هم به قرينه نام وي كه به ايرانيان شباهت دارد)به نام پيروز (يا: پيروزان، فيروز، فيروزان) در كر بلا اشاره شده است كه هيچ‌گونه اعتبار و سنديتي ندارند. اين كتب عبارتند از:
1- امام حسين و ايران،‌ نوشته كورت فريشلر،‌ ترجمه: ذبيح الله منصوري،‌ انتشارات جاويدان، 1373ش، چاپ دهم. اين كتاب حالت رُمان دارد. نويسنده آلماني اين كتاب هيچگونه استناد معتبري براي مطالب خود ارائه نكرده است و معلوم نيست اين اطلاعات را از چه منبعي به دست آورده است.
2- روضه الشهداء، نويسنده اين كتاب نيز از حضور شخصي ايراني به نام فيروز يا پيروز در كربلا خبر مي‌دهد. و به تبع اين دو كتاب، كتاب ديگري نيز بدون ذكر مشخصات وي تنها به ذكر نام «پيروزان» اشاره و وي را از شهداي كربلا دانسته است.

زخم‎هاي بدن امام†
مورخان، تعداد زخم‏هاي بدن امام حسين عليه السلام را گوناگون نوشته‎اند.
1ـ از امام صادق عليه السلام نقل شده كه تعداد زخم‎هاي امام، 33 زخم نيزه و 34 ضربة شمشير[1] و در روايت ديگري از ايشان، 33 زخم نيزه و 44 زخم شمشير و تير [2] و در روايت سوم از امام صادق ع بيش از ‎هفتاد ضربة شمشير[3] بوده است.
2ـ در روايتي، از امام باقر عليه السلام، تعداد جراحات وارده، بيش از320[4] و در خبر ديگري از آن حضرت، 63 ضربة شمشير يا نيزه و يا تير نقل شده است.[5]
3ـ در روايتي از امام سجاد عليه السلام تعداد جراحات، 40 ضربه شمشير و زخم نيزه نقل شده است.[6]
4ـ برخي منابع، بيش از 110 زخم در اثر اصابت تير، نيزه و ضربة شمشير در بدن يا پارگي در لبا‎س حضرت نوشته‎اند.[7]
5ـ برخي ديگر، 120 ضربه شمشير، 6 سنگ نوشته‎اند.[8]
6ـ ابن‌سعد (مورخ مشهور اهل‌سنت)، 33 زخم، نوشته است.[9]
7ـ علي‌بن‌محمد عمري و ابن‌عنبه (م 828 ق) دو تن ديگر از مورخان و دانشمندان قرون گذشته، 70ت زخم[10] نوشته‎اند.
8 ـ سيد‌بن‌طاووس (عالم و دانشمند بزرگ شيعه)، براي امام در حال مبارزه، 72 زخم[11] و بعد از شهادت امام، نزديك به 180 زخم[12] نيزه، تير، شمشير و سنگ را گزارش كرده است. گزارش‎ها در اين مورد، آن قدر متفاوت است كه به آساني نمي‎توان يكي را ترجيح داد ‌. به نظر مي‎رسد كه تعداد جراحات، بيش از 100 زخم بوده است، و شايد برخي از ارقام ناظر به كثرت جراحات امام بوده است، نه رقم دقيق، چنان‌كه در برخي گزارش‎ها اين امر چنين تأييد شده است كه آن قدر تير بر بدن امام† اصابت كرده بود كه بدنش پوشيده از تير شده بود.[13]
-------------------------------------------------------
[1] . طبري، تاريخ الامم و الملوك، ج5، ص453.
[2] . قاضي نعمان مغربي، شرح الاخبار، ج3، ص164 .

[3] . شيخ طوسي، الامالي، ص677، مجلس37، ح 10. [4] . شيخ صدوق، الامالي، مجلس31، ح1، ص228؛ ابن‌فتال
[5] . مجلسي، بِحار الانوار، ج 45، ص 92، ح 36.
[6] . قاضي نعمان مغربي، دعائم الاسلام، ج2، ص 154.
[7] . قاضي نعمان، شرح الاخبار، ج3، ص 164؛ طبري، دلائل‌الامامة، ص72 .
[8] . حميد‌بن‌احمد مُحَلّيٰ، الحدائق الْوَردِيَّة، ج1، ص 213.

[9] . ترجمة‌الحسين و مقتله، فصلنامه تراثنا،‌ شماره10، ص 184.
[10] . محمد‌بن‌علي‌ علوي (عمري)، اَلْمُجْدِي في انساب الطالبيين، ص194-195.
[11] . اَلْمَلْهُوف عَليٰ قَتْلَي الطُّفُوف، ص172.
[12] . سعد السعود، ص136 .
[13] . ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابي‌طالب، ج4، ص120.

براي رسيدن به علت شيوع اين مسئله در مراسم عزاداري بايد به مطالب زير توجه نمود:
عزاداري در عصر آل‌بويه
يكي از مهم‌ترين مراحل عزاداري امام حسين ـ ع ـ ، دورة قدرت يافتن سلسلة آل‌بويه در قرن چهارم هجري مي‌باشد؛ كه اوج گسترش تشيّع است. در اين قرن حكومت‌هاي شيعي چون: زيديان يمن، حمدانيان در شمال عراق، فاطميان در مصر و آل‌بويه در عراق به روي كار آمدند. عزاداري امام حسين ـ ع ـ براي نخستين بار در اين قرن، در قلمروي حكومت آل‌بويه و تحت حمايت آنان به صورت علني و عمومي در كوچه و بازار برگزار شد. با توجه به نظامي بودن آل بويه آنان براي خبر كردن مردم و جمع كردن آنان از طبل كه وسيله شايع ميان لشكرها براي جمع نمودن سربازان بود، استفاده كردند.مورّخان اسلامي به خصوص مورّخاني كه وقايع را به ترتيب سنواتي نوشته‌اند، از جمله: ابن‌جوزي،[1] ابن‌كثير،[2] ابن‌اثير،[3] يافعي[4] و ذهبي[5] در ضمن وقايع سال 352 ق و سال‌هاي بعد از آن، چگونگي عزاداري شيعه را در روز عاشورا نوشته‌اند.
دسته‌هاي سينه‌زني شكل جديد عزاداري بود كه در عصر آل‌بويه به مراسم سوگواري امام حسين ـ ع ـ افزوده شد. معزّ‌الدوله در سال 352 ق دستور داد، روز عاشورا تعطيل شود. آن روز شيعيان به صورت دسته جمعي با حالت غم و اندوه به سر و روي خويش كاه و خاكستر مي‌پاشيدند و به سر و سينه مي‌زدند و اشعاري در عزاي امام حسين مي‌خواندند و خيابانهاي شهرها را مي‌گشتند. همچنين در اين روز مردم از تهية غذا براي خويش خودداري مي‌كردند. از اين رو نيكوكاران، احسان و اطعام مي‌دادند. تنها آلتي كه از آن در اين نوع دسته‌ها نام برده شده طبل است.

[1] ـ ابن‌جوزي، اَلْمُنْتَظِم في تاريخ الامم، ج14، ص150.
[2] ـ ابن‌كثير، البداية و النهاية، ج11، ص276.
[3] ـ ابن‌اثير، الكامل في التاريخ، ج5، ص331.
[4] ـ يافعي، مِرآةُالجِنَان، ج2، ص347.
[5] ـ ذهبي، تاريخ‌الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، ج27 (حوادث و وفيات 380ـ 351)، ص11.

اي اتصال نوري ما تا خدا حسين

بي تو نبود خلقت ما كيميا حسين

اي نور تو امانت اصلاب شامخه

گشتي شهود خلق وعيان شدخدا حسين

دنيا و آخرت به جمالت جلا گرفت

عالم حجاب محض و تو بدر الدجا حسين

روشن تر از درخشش خورشيد مشرقين

در جان ماست نور جمال شما حسين

تسليم عشق هول قيامت نمي چشد

اي سايه ي ولاي تو تاييد ما حسين

بي تو بشر قابل ذكر و ثنا نبود

تو آمدي و شد گل ما بر ملا حسين

خيل ملك به طينت ما سجده كرد وگفت

مسجود ماست آيه اي از هل اتا حسين

هر جا كه هست نور خدا سجده واجب است

آري به پيشگاه خدا سجده واجب است

بي تو اله نور پرستش نمي شود

رب جلي بدون تو كرنش نمي شود

اي باطن حقايق واسرار لو كشف

در ذات دين بجز تو سفارش نمي شود

دستي نمي رسد به تو الا المطهرون

بي دست تو تكامل و جوشش نمي شود

عشق حقيقي دل مومن ولاي تست

با تو خيال عشق مشوش نمي شود

اي صورت گذشته و آينده دست تو

بي پاسخت ز نزد تو پرسش نمي شود

هرگز پيمبري به مقام پيمبري

بي اشك روضه ي تو پذيرش نمي شود

اي ساقي سبوي شهادت اراده كن

جان را اراده كن كه به كوشش نمي شود

آن ساغري كه پرده ي پندار مي درد

ما را ز خويش تا به سر دار مي برد

دل را شعاع جلوه ي جانان عوض كند

غم را نگاه مست طبيبان عوض كند

مستي كجا و باده ي هجده عيار عشق

جان را پي امام شهيدان عوض كند

عشقت چو پيش دوزخيان عرضه ميشود

صدها زهير خيمه به رضوان عوض كند

اي از نسيم يكدم تو نو بهار ها

نامت مسير گردش طوفان عوض كند

ما از ره تراجمه الوحي مي رويم

دل را صداي ناطق قرآن عوض كند

آن را كه از مسير تو بيرون نهد قدم

هر روز رنگ چهره ي ايمان عوض كند

باور نمي كنيم به جز بِر والدين

نيكي به تو مسير گناهان عوض كند

رفتار تو معلم رفتار انبياست

گفتار تو ملين دلهاي اولياست

اي گاهواره ي تو همان كشتي نجات

ما را رسان به ساحل سرخابي فرات

جبريل در ترنم لالايي تو ديد

مادر گرفته بود به نجواي كربلات

قامت بلند از چه به كوته ترين زمان

طاقت نداشتي به رحم مادرت فدات

از بس نواي العطش تو بلند بود

خشكيده شير مادر مظلومه ات برات

گفتا مرا به تشنه جگر حاجتي نبود

گفتند اين گلوست همان چشمه ي حيات

گفتا مگر كه گريه كني دارد اين پسر

گفتند تا قيام قيامت چو امهات

گويا ز راز سينه ي مادر شنيده اي

سازم نثار، كودك شش ماهه اي به پات

مهدي بيايد و تو خطاب از حرم كني

رجعت بيايد و تو علي را علم كني

اي خوي تو به نرمي احساس فاطمه

وي لهجه ات ز گرمي انفاس فاطمه

اي وارث شجاعت وجود پيمبري

دست كرامتت گل احساس فاطمه

آن صورتت كه صورت تمثيلي خداست

يك جلوه است از دل حساس فاطمه

اي سرو ناز باغ علي زودتر ببال

شايد كمك شوي تو به دستاس فاطمه

چندان مجال نيست به اين روز هاي خوش

واي از هجوم دشمن خناس فاطمه

بعد از عروج فاطمه نيلي شوند باز

باغ شكوفه هاي گل ياس فاطمه

روز ي كه خون زاده اي ام البنين چكد

عباس اوست حضرت عباس فاطمه

با عاشقان سخن زجدايي ملال نيست

تا عصر كوفه فاصله بيش از هلال نيست

به حق میتوان زيارت عاشورا را بيانگر روح «تولى و تبرى» دانست و اوج اشتياق به ولايت و نفرت از ستمكاران و غاصبان و خيانتكاران برشمرد، روح زيارت عاشورا، روح حاكميت اخلاق، پاكى و بندگى خداست و سراسر آن بيانگر مقام و جايگاه انسان آرمانى و حقيقت طلب است، جرأت و جسارت در بيان عواطف و احساسات پاك قلبى كه انبوهى از انديشه ناب در وراى آن است جز به ايمان و اعتقاد كامل ميسور نيست و هنگامى كه انسان اين واژگان بلند را سر مى‏دهد بايد در هر زمان و مكان از هر شخصيت حسينى حمايت نمايد و از هر ستمگر يزيدى نفرت بجويد.
در بخش اول كه بيان اوج محبت و عشق و دوستى نسبت به خاندان طهارت است به امام چنين خطاب مى‏شود ؛ سلام بر تو كه خون تو خون خداست و از ظلم و ستمى كه بر تو روا داشته‏اند خداوند دادخواهى مى‏كند. و بعد از آن به ياران فداكار حضرت تا كه زمان و زمين جريان دارد سلام مى‏دهد.
اين سلام گوياى نگاهى زيبا به حادثه عاشورا است، حسين عليه‏السلام مظهر حق و حقيقت و دفاع از اسلام عزيز است و در راه خداوند از تمام هستى خويش گذشت و ذره‏اى در اين راه فروگذار نكرد.
«اگر دين محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم جز به كشته شدن من پايدار نمى‏ماند، پس اى شمشيرها، مرا در برگيريد» .
اگر انسان خويشتن را، از غير خدا رها سازد و تمام انديشه و انگيزه و رفتار خويش را براى خداوند سبحان خالص گرداند، تمام اعضا و جوارح او خدايى مى‏شود. به تعبير زيباى روايت كه پروردگار متعال مى‏فرمايد: «پس هنگامى كه او را دوست بدارم گوش او مى‏شوم همان گوشى كه با آن مى‏شنود و چشم او مى‏شوم همان چشمى كه با آن مى‏بيند و زبانش مى‏شوم همان زبانى كه با آن سخن مى‏گويد و دست او مى‏گردم همان دستى كه با آن بگيرد اگر دعا كند اجابتش كنم و اگر از من خواهش نمايد به او عطا كنم» .
در يك نگاه مى‏توان زيارت عاشورا را برخوردار از دو آموزه بزرگ در زندگى دانست: الف. ولايت، ب. برأئت.
ولايت با حق‏جويان و حق‏مداران و رهبران راه حق و حقيقت.
برائت از باطل و ستمگران و جنايتكاران و نفاق پيشه‏گان و كفرانديشان.
سراسر اين زيارت بزرگ و سراسر فرازهاى آن، برآمده از اين دو آموزه و معرفى پيروان و رهبران در اين دو مسيراست. گويا، هر انسان آزاده‏اى در مقابل اين دو جريان، هر لحظه بايد تصميم‏گيرى نمايد يا راه حق، شرافت و عزت را بپذيرد و يا جريان پليدى و تباهى و ذلت را برگزيند. از آغاز زندگانى فرزندان آدم عليه‏السلام، اين تقابل شكل پذيرفته و تا زمان و زمين استمرار و استقرار دارد اين مقابله ماندگار است.
امام حسين عليه‏السلام نماد، انسانى خداخواه و حق‏محور و دين‏دار است كه در مقابل جريانى فاسد، بى‏دين و باطل ايستادگى كرد و آموخت كه در شرايطى چنين، بايد چنان عزت‏مندانه ايستاد.

زيارت عاشورا حكايت‏گر يك حادثه در يك مكانى دور و يا زمانى دير نيست بلكه در كنار روايت گرى از جريانى تاريخى، بيانگر نوعى فرهنگ دينى است فرهنگى كه از حيات طيبه يك انسان معصوم عليه‏السلام، سرچشمه مى‏گيرد و سرانگشت اشارت و بشارت آن تا بى‏كران كرانه هستى، راهنماى انسان‏ها خواهد بود.
قيام عاشورا، حادثه‏اى بود فرهنگ ساز و فرهنگ پرور. و فرهنگى بر قيام‏كنندگان حاكم بود (فرهنگ قيام حسينى عليه‏السلام) كه موجب پديد آمدن اين حادثه در آن زمان خاص شد.
پس بايد هم به آن حادثه غمبار و خونبار و مظلومانه نگريسته شود و بر آنان كه قربانيان اين جنايت شوم در بيكران كرانه تاريخ بشرى بوده‏اند گريسته شود هم به زبان عشق و عاطفه بايد از آن سخن گفت و هم به بيان عقل و انديشه، آن را تحليل كرد. هم از آن فرهنگى جادوانه در فراروى بشر ساخت.
از همين‏روست كه شيعه، تا زمان پايدار است و زمين بر مدار، بايد از چشمانش گهر بارد و از سينه‏اش شرر، و آن را مرهمى نيست و ظهور يادگار پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و منجى دادگستر و منتقم خون شهيدان، كه در اين زيارت آرزوى حضور در ركابش مى‏رود، مى‏تواند تسلى بخش دل سوگوار و قرار دل‏هاى بى‏قرار بوده باشد.
به فرجام اين كلام بايد گفت زيارت عاشورا روايت هجران و حرمانى است و برآمده از درد غم و سوز عشق و اوج كينه و نفرت، از سويى دلدادگى به آيين حق محورى است و از سويى ديگر دادخواهى بر ستمى بى‏حد. از جانبى اعلام محبت و عشق است و از جهتى بيانگر برائت و لعن و اين است كه آغاز با سلامى است و ادامه‏اش نفرين و خواندن عذاب. و حيات طيبه اين دو را با هم دارد كه «كلمه اخلاص»، «لااله‏الااللّه‏» است.
فرهنگ انسان زيستن، عزيز بودن، خدايى بودن و خدايى ماندن، براى دين فداكارى كردن و در راه پايدارى دين از خويشتن گذشتن و تمام سرمايه‏هاى حيات را به پاى نگهبانى از دين نهادن و طعمه‏اى براى خويش از حطام دنيا نيندوختن، فرهنگى كه در نهاد و نهان خود عقل و عشق را توأمان دارد و جهاد براى حفظ دين و اصلاح امت پيامبر اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم و انجام امر به معروف و نهى از منكر و عدم بيعت با فاسدى فاسق و فاجر را سرلوحه قيام خويش قرار داده است.
بازخوانى و بازكاوى قيام عاشورا، نياز هر زمان آزادگان و انديشمندان و راست قامتان است امروزه همه آنان كه براى زيستن به عزت مى‏انديشند و براى خود ارزش و كرامت نفس باور دارند، مى‏توانند با بينش درست و نگرش نوين، به ابعاد اين حادثه بزرگ بنگرند و به شعارها و اهداف آن توجه كنند و آنچه كه فرآورده آن قيام بزرگ بود را مورد بازبينى قرار دهند و به اين نكته هم توجه كنند كه حادثه سازان چه سودى برده‏اند و چه ثمره‏اى از اين جنايت بى‏نظير به دست آورده‏اند؟!