پول در تعریف ابتدایی آن وسیله ، قطعه ، شی ، یا چیزیست که انسان ها برای تبادل خواسته ها ، خدمات ، کالا های نیاز ها از آن استفاده می کنند .
تعریف پول
عبارت است از آن چیزی که در داد و ستد و مبادله مورد قبول عموم افراد جامعه باشد و تعریف رایج آن به صورت مقابل می باشد : M1=CU+DD
که در آن M حجم پول ، CU اسکناس و مسکوکات در دست مردم و DD سپرده های دیداری ( سپرده های جاری که با صدور چک برای افراد قابل برداشت می باشد ) می باشند . تعریف دیگری که برای پول ذکر می شود ، تعریف گسترده پول یا حجم نقدینگی می باشد و به صورت زیر تعریف می شود : M2=CU+DD+T=M1+T
که در آن T سپرده های مدت دارو پس انداز ( شبه پول ) می باشد . تعریف دیگر نیز برای پول وجود دارد ، ابزاری است كه برای خرید كالا ها و خدمات یا بازپرداخت بدهی ها به كار می رود . معمولاً سه وظیفه سنتی برای پول ذکر شده که عبارت اند از : وسیله مبادله ، واحد شمارش یا سنجش و ذخیره ارزش یا ثروت .
بانک مرکزی در کشور ها وظیه انتشار اسکناس را به عهده دارد ، این بانک از ذخایر ارزی ( ذخایری از ارز های معتبر دنیا مانند دلار و پوند ) ، ذخایر طلا ، مطالبات از دولت و مطالبات ارز بانک های تجاری به عنوان پشتوانه ای برای انتشار اسکناس استفاده می کند . در مقابل ترازنامه بدهی بانک مرکزی ، همان اسکناس و مسکوکات در دست مردم ، ذخایر قانونی اضافی و احتیاطی بانک های تجاری می باشند . بانک مرکزی بایستی به ازای دارایی های خود اسکناس منتشر کند ولی در برخی موارد مانند اعطای اعتبار و وام به بانک های تجاری به جای انتشار اسکناس و تحویل آن به بانک تجاری می تواند به صورت دفتری حساب آن بانک را بستانکار کند و به آن حق اعطای وام به وام گیرندگان خود را بدهد .
پول مسئله بزرگ زندگانی روزمره همه ماست و ما به ندرت به فکر ماهیت پول و معنای آن هستیم . می توانیم ادعا کنیم که پول هم ، مانند هر کالای اقتصادی دیگر به دو عامل زمان و مکان بستگی دارد . این ارتباط چنان است که از اولین روز های شکل گیری علم اقتصاد ، هرگز اتفاق نظری درباره تعریف پول وجود نداشته است .
در اقتصاد پیچیده امروز بدون تردید نمی توان پول را معادل اسکناس و مسکوک یا پول رایج دانست . این تعریف آنقدر محدود است که نمی تواند ویژگی های پول در عصر حاضر را بیان کند . اگر بگوییم پول همان چیزی است که دولت به این نام انتشار می دهد ، باز هم تعریف ناقصی از پول ارائه کرده ایم . وقتی بگوییم پول چیزی است که از آن برای خرید گوشت ، مرغ ، نان و سایر کالا ها استفاده می کنیم ، تعریف ما به قدری محدود می شود که نمی تواند کاربردی داشته باشد . بهتر است پول را با خدماتی که می تواند ارائه کند ، تعریف کنیم .
تعاریف پول در ایران
امروزه دو تعریف رسمی برای پول در ایران وجود دارد ، یکی از این تعاریف پول و دیگری نقدینگی بخش خصوصی است . در تعریف اول پول ، اسکناس و مسکوک در دست اشخاص شامل : اسکناس و مسکوک منتشر شده منهای اسکناس و مسکوک نزد بانک مرکزی و بانک های تجاری و بانک های تخصصی است .
به عبارتی پول برابر است با اسکناس و مسکوک در دست اشخاص به علاوه سپرده های دیداری بخش خصوصی نزد بانک های تجاری و تخصصی .
نقدینگی بخش خصوصی عبارتست از پول به علاوه سپرده پس انداز و سپرده مدت دار بخش خصوصی نزد بانک های تجاری و تخصصی .
خصوصیات پول
آنچه پول خوانده می شود ، باید سه مشخصه عمده داشته باشد :
* وسیله مبادله : پول به عنوان وسیله مبادله عمل می کند . ما می توانیم با پول کالا و خدمت خریداری کنیم . اگر کالا و خدمتی را بفروشیم در مقابل آن پول دریافت می کنیم . درباره این وظیفه هیچگاه به فکر ننشسته ایم ، این وظیفه یا خدمتی که پول ارائه می دهد نقش بزرگی در افزایش کارایی اقتصادی دارد .
مبادله بدون پول یعنی معاوضه یا تهاتر کالا با کالا . برخی از این مبادلات تهاتری هنوز هم در اقتصاد های پول وجود دارند . اما تهاتر به عنوان وسیله اصلی مبادله غالبا غیر کارآ می باشد . مسئله این است که انجام معامله تهاتری به سازگاری خواست های دو نفر نیاز دارد . اگر آقای الف علاقمند به خرید کفش و فروش جواهرات باشد و آقای ب علاقمند به فروش کفش و خرید رایانه ، این دو نمی توانند کالایشان را با هم مبادله کنند . باید فرد سومی را بیابند که خواست مبادله اش با این دو سازگار باشد . یعنی علاقمند به فروش رایانه و خرید جواهرات باشد .
در یک اقتصاد پولی آقای الف کفش را از آقای ب در مقابل پرداخت پول خریداری می کند . آقای ب نیز با پولی که به دست آورده می تواند رایانه مورد نظر خود را از هر که علاقمند به فروش رایانه است خریداری کند . آقای الف تنها باید فردی را بیابد که علاقمند به خرید جواهرات می باشد .
* وسیله ذخیره ارزش : پول نقش وسیله ذخیره ثروت را نیز بازی می کند ، افراد می توانند مقداری از درآمد خود را جهت خرید کالا و خدمات در آینده پس انداز کنند . پول یکی از دارایی های مالی است . سایر ابزار ذخیره ارزش ( اوراق قرضه دولتی یا خصوصی ) پول نیستند زیرا سایر وظایف یا نقش های پول را انجام نمی دهند . از آنها نمی توان به عنوان وسیله مبادله یا واحد حساب استفاده کرد .
* واحد حساب : قیمت ها بر حسب پول سنجیده می شوند علاوه بر این بدهی ها نیز بر حسب پول سنجیده می شوند . پول به عنوان واحد سنجش نقش مهمی را در اقتصاد بازی می کند .
مدلی برای مکانیسم خلق پول
در اینجا به مفهوم ضریب فزاینده می پردازیم ، وقتی بانک مرکزی با افزایش پایه پولی ( انتشار اسکناس ) مثلاً 1ریال منتشر می کند این پول در دست مردم قرار می گیرد بخشی از اسکناس به صورت سپرده نزد بانک های تجاری نگهداری می شود ، سپس بانک ها بخشی از این سپرده را به صورت ذخایر قانونی و اضافی نزد بانک مرکزی نگهداری می کنند و بخشی دیگر را با اعطای وام به وام گیرندگان به صورت سپرده های دیداری اعطاء می شود این روند همین طور ادامه پیدا می کند و در واقع پول اعتباری به وجود می آید . و فرآیند تکاثری خلق پول توسط بانک های تجاری نیز همین موضوع است . در زیر به بیان ریاضی این موضوع می پردازیم : CU=cd.DD
این رابطه بیان کننده آن است که کل اسکناس و مسکوکات نگهداری شده توسط مردم برابراست با نسبت اسکناس به سپرده ( cd ) ضربدر كل سپرده های دیداری : RR= rr. DD
این رابطه نیز نشان دهنده آن است که کل ذخایر قانونی بانک ها نزد بانک مرکزی RR ، برابر با نرخ ذخیره قانونی ضربدر کل سپرده های دیداری نزد بانک های تجاری : ER= er. DD
این رابطه نیز نشان دهنده کل ذخایر اضافی بانک ها ( ER ) برابر با نرخ ذخیره اضافی ضربدر و کل سپرده های دیداری مردم نزد بانک های تجاری حال به بررسی محاسبه پایه پولی از جهت مصارف می پردازیم . ) CU+RR+ER = همانطور که می دانیم چون و صورت کسر بزرگ تر از یک خواهد بود پس همواره بیش از پایه پولی عرضه پول وجود خواهد داشت که مازاد عرضه پولی بر اثر اعطای وام بانک های تجاری و ایجاد پول اعتباری به وجود می آید .
بررسی عوامل موثر بر حجم پول
با توجه به رابطه بالا می توان عوامل که سبب تغییر حجم پول می شود را بهطور خلاصه به صورت زیر برشمرد : 1- تغییر پایه پولی ، 2- تغییر نسبت اسكناس به سپرده cd 3 - تغییر نرخ ذخیره قانونی ، rr 4- تغییر نرخ ذخیره اضافی ، er واضح است كه هر عاملی كه سبب افزایش پایه پولی شود ، عرضه پول را نیز افزایش می دهد . مقدار تغییر در عرضه پول نیز با ضرب كردن ضریب فزاینده خلق پول در تغییر پایه پولی به دست می آید . ابتدا به بررسی اثر تغییر در ذخایر ارزی روی حجم پول می پردازیم : فرض شود ذخایر ارزی افزایش یابد و مازاد تراز پرداخت ها داشته باشیم ، این مازاد ذخایر ارزی بانك مركزی را مجبور می كند كه با انتشار اسكناس و یا از طریق بستانكار كردن حساب بانك های تجاری و افزایش ذخایر اضافی سبب افزایش پایه پولی و عرضه پول می شود . افزایش ذخایر طلا نیز مانند ذخایر ارزی است كه وقتی در حساب بستانكار بانك مركزی افزایش یافت ، این بانك بایستی با انتشار اسكناس یا ایجاد اعتبار برای بانك های تجاری آن را متوازن كند . افزایش مطالبات بانك مركزی از دولت به دو روش ، تامین مستقیم بودجه دولت و خرید اوراققرضه دولتی توسط بانك مركزی در بازار سبب افزایش پایه پولی ( به دلیل افزایش دارایی های بانك مركزی ) می شود و بانك مركزی از طریق انتشار اسكناس یا ایجاد اعتبار در نزد بانك های تجاری ترازنامه خود را متوازن می كند . البته گاهی اوقات بانك مركزی برای خنثی كردن اثر تراز پرداخت ها بر عرضه پول اقدام به خرید و فروش اوراق قرضه دولتی می كند كه به آن خنثی سازی یا عقیم سازی می گوییم . مطلبات بانك مركزی از بانك های تجاری نیز سبب افزایش پایه پولی می شود . چنانچه بانك مركزی اعتبارات و وام به بانك های تجاری اعطا كند حساب این بانك ها نزد بانك مركزی بستانكار می شود و بانك مركزی ذخایر اضافی این بانك را در حساب بدهی خود افزایش داده و قدرت وام دهی آن ها را بالا می برد و در واقع ذخایر اضافی بانك ها نزد بانك مركزی به تدریج به ذخایر قانونی تبدیل می شود .
ابزار های سیاست پولی بانك مركزی
برای اجرای سیاست پولی توسط بانك مركزی یه برای تغییر در عرضه پول می توان از سه ابزار زیر استفاده كرد : ( 9 ) 1) عملیات بازار باز 2) نرخ ذخیره قانونی 3) نرخ تنزیل مجدد هرگاه بانك مركزی قصد اجرای سیاست پولی انبساطی را با استفاده از عملیات بازار باز را داشته باشد ، اقدام به خرید اوراق قرضه دولتی در بازار آزاد می كند ، به همین ترتیب مطالبات بانك مركزی از دولت افزایش یافته و منابع پایه پولی افزایش می یابد ، از سوی دیگر بانك مركزی با انتشار اسكناس یا ایجاد ذخایر اضافی برای بانك های تجاری مصارف پایه پولی را افزایش می دهد . اگر بانك مركزی تصمیم به اجرای سیاست پولی انبساطی از طریق تغییر نرخ ذخیره قانونی را داشته باشد ، اقدام به كاهش این نرخ می كند . و بخش بیشتری از منابع بانك های تجاری آزاد می شود و حجم پول افزایش می یابد . چنانچه بانك مركزی سیاست پولی انبساطی را با تغییر نرخ تنزیل انجام دهد ، اقدام به كاهش این نرخ می نماید . در این صورت بانك های تجاری از ذخایر اضافی خود می كاهند و همچنین بر استقراض خود از بانك مركزی می افزایند و شروع به گسترش وام و اعتبار به مشتریان خود كرده و به این ترتیب به افزایش حجم پول كمك می كنند . لازم به ذكر است در بسیاری از كشور ها علاوه بر موارد فوق از ابزار های دیگری نیز برای كنترل حجم پول استفاده می كنند ، از انواع این ابزار ها می توان به كنترل مستقیم ، وضع سقف برای رشد اعتبارات بانك های تجاری و خودداری از اعطای وام به این بانك ها ذكر كرد . به عنوان مثال در كشورمان در طی سال های بعد از انقلاب با تعیین سقف برای رشد اعتبارات بانك های تجاری مانع از اعطای وام و اعتبار به بانك های تجاری دلخواه شد .
تغییرات درون زای عرضه پول و كارایی سیاست پولی و مالی
عرضه پول تحت تاثیر عوامل مختلفی به ویژه نرخ بهره دچار تغییر می شود ، با توجه به این كه افزایش نرخ بهره سبب كاهش ذخایر اضافی بانك ها و افزایش وام دهی به آن ها و در نهایت موجب افزایش عرضه پول می شود ، می توان عرضه پول را به صورت تابعی از نرخ بهره و به شكل زیر ارایه كرد : Ms/P=f(r) ; f ` > 0
با پذیرفتن برون زا بودن عرضه پول یكی از نتایج مهم تبعیت عرضه پول از نرخ بهره ، كم شیب تر شدن منحنی LM می باشد و بدان معنی است كه در حالت برون زا بودن عرضه پول ، با افزایش درآمد تقاضای معاملاتی پول افزایش می یابد در نتیجه برای حفظ تعادل بازار پول و با توجه به ثابت بودن عرضه پول لازم است نرخ بهره افزایش یابد تا بتواند سبب كاهش تقاضای سفته بازی پول شود . اما اگر عرضه پول خود تابعی از نرخ بهره باشد در صورت افزایش درآمد و افزایش تقاضای معاملاتی پول ، افزایش كمتری در نرخ بهره برای حفظ تعادل بازار پول لازم است ( به معنی كم شیب شدن منحنی LM است ) . دلیل آن است كه با افزایش نرخ بهره عرضه پول افزایش یافته و لازم نیست كه تقاضای سفته بازی پول كاهش زیادی داشته باشد . همین موضوع ، افزایش لازم در نرخ بهره برای حفظ تعادل بازار پول بعد از افزایش درآمد ملی و افزایش تقاضای معاملاتی پول را كوچك تر می نماید كه به معنی كم شیب تر شدن منحنی LM می باشد .
انواع پول
پول بانکی ( شامل وجوه و اعتبارات بانکی در بانک های تجاری ) پول نقد ( شامل اسکناس و مسکوک ) پول الکترونیک ( شامل کارت های اعتباری و نیز اعتبارت کدی )
واحد پول
واحد پول واحدی برای سنجش داد و ستد کالا و خدمات است که در تسهیل انتقال کالا و خدمات نقشی اساسی دارد . به عبارت دیگر واحد پولی یک کشور ، نام پول رایج در آن کشور است . برای نمونه واحد پول کشور ژاپن ین و واحد پول کشور ایران ریال است .
واحد های قدیم پول ایران
واحد پول ایران در اواخر دوره قاجاریه تومان بود و کوچک ترین واحد پول قدیم ( تا آخر دوره قاجار ) در ایران دینار بود . یک تومان معادل ده قران و برابر هزار دینار بود . سکه اسپانیایی رئال پس از ورود به ایران با نام ریال بر مبنای وزنش ، مطابق ۵/۱۱۷ دینار گرفته شد اما از آغاز دوران رضاشاه پهلوی سکه های ریال بجای ۵/۱۱۷ دینار به مبلغ ۱۰۰ دینار ( مطابق قران ) کاهش داده شدند . بنابر این قران و ریالی که امروزه ما بکار می بریم مقداری با مفهوم آن در دوران قدیم متفاوت است .
در سال ۱۳۰۸ خورشیدی بموجب قانون آحاد ، پول ایران تغییر یافت و واحد پول به ریال تبدیل گردید .
اسکناس ۱۰۰۰ریالی معادل ۱۰۰ تومان
واحد قدیم
برابری با دینار
شاهی
۵ دینار
محمودی
( صد دینار : صَنّار ) ۱۰۰ دینار
عباسی
۲۰ دینار
نادری ( ده شاهی )
۵۰ دینار
قران
۱۰۰ دینار
ریال
۱۱۷.۵ دینار
دوزاری
۲۰۰ دینار
پنجزاری
۵۰۰ دینار
تومان( واحد غیررسمی پول ایران )
۱۰۰۰ دینار
ریال( واحد رسمی پول ایران )
۱۰۰ دینار
تاریخچه انتشار پول
تاریخ اقتصاد نشان می دهد که حکومت ها برای نشان دادن اقتدارشان سکه ضرب می کردند . رواج سکه نشانه ای از پذیرش حکومت بود . بنابراین هر اندازه که حوزه جغرافیایی پذیرش سکه گسترده تر می شد ، حکومت پابرجاتر و پرقدرت تر به نظر می رسید .
با تحول اقتصاد کشور های جهان و رواج پول کاغذی به جای سکه ، چاپ اسکناس جای ضرب سکه را گرفت .
مشکل این بود که سکه های ضرب شده در هر صورت ارزشی ذاتی داشت که حتی بدون وجود حکومت ضرب کننده سکه ، سکه را قابل استفاده می ساخت . در مورد پول کاغذی این فرض نمی تواند درست باشد ، یعنی چاپ اسکناس باید با پذیرش مردم یا ارائه پشتوانه از طرف حکومتی که اسکناس را چاپ می کند ، همراه باشد .
برای ترویج استفاده از پول در محدوده حکومتی خاص ، دولت ها پول هایشان را رواج قانونی دادند . یعنی اعلام کردند که برای مبادلات باید پول آنها به کار گرفته شود و نپذیرفتن پول ملی برای مبادله کالا ها خلاف قانون است .
اعتبار بخشیدن به پول ابتدا با برقرای معیار های پولی ممکن شد . رواج قانونی پول ملی یک مفهوم دیگر را نیز می رساند و آن این است که ناشر پول ملی باید قدرت قانونی داشته باشد به عبارت دیگر ، عرف این است که ناشر پول دولت باشد . حق ضرب امتیازی است که دولت ها به دلیل برخورداری از حق انحصاری چاپ اسکناس به دست می آورند .
امروزه ، ما تنها اسکناس و مسکوک انتشار یافته توسط دولت ها را پول نمی دانیم . پول نوعی دارایی است که به وجه نقد قابل تبدیل باشد . درجه این نقدینگی اهمیت بسیار دارد هرقدر درجه نقدینگی بیشتر باشد دارایی بیشتر خاصیت پولی دارد . آنچه امروز حجم پول یا پول خوانده می شود ، مجموعه ای از دارایی هاست که بالاترین درجه نقدینگی را دارد . نقدینگی خصوصی یا نقدینگی مجموعه ای است که پول و داراییها با نقدینگی کمتر از نقدینگی پول را در بر می گیرد . با این وجود این هنوز نمی توان مجموعه سازگاری را به وجود آورد که در مورد همه کشور های جهان یکسان تعریف شود .
ویکی پدیا ، دانشنامه
نوشته شده در تاريخ شنبه 20 فروردین 1390 ساعت 7:22 PM
| نظرات (0)