ال عمران ایه 158

وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ ﴿۱۵۸﴾
 

و اگر [در راه جهاد] بمیرید یا کشته شوید قطعا به سوى_خدا گردآورده خواهید شد (۱۵۸)

ال عمران ایه 157

وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ ﴿۱۵۷﴾

و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید قطعا آمرزش خدا و رحمت او از [همه] آنچه [آنان] جمع مى کنند بهتر است (۱۵۷)

ال عمران ایه 159

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ ﴿۱۵۹﴾

پس به [برکت] رحمت الهى با آنان نرمخو [و  پرمهر] شدى و اگر  تندخو و  سختدل بودى قطعا از  پیرامون تو  پراکنده مى ‏شدند پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتى بر خدا توکل کن زیرا خداوند توکل‏کنندگان را دوست مى دارد (۱۵۹)

ال عمران ایه 159

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ ﴿۱۵۹﴾

پس به [برکت] رحمت الهى با آنان نرمخو [و  پرمهر] شدى و اگر  تندخو و  سختدل بودى قطعا از  پیرامون تو  پراکنده مى ‏شدند پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتى بر خدا توکل کن زیرا خداوند توکل‏کنندگان را دوست مى دارد (۱۵۹)

ال عمران آیه 161

وَمَا کَانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَمَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمَا غَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ ﴿۱۶۱﴾

و هیچ پیامبرى را شایسته نیست که خیانت ورزد و هر کس خیانت ورزد روز قیامت با آنچه در آن خیانت کرده بیاید آنگاه به هر کس [پاداش] آنچه کسب کرده به  تمامى داده مى ‏شود و بر آنان ستم نرود (۱۶۱)

ال عمران ایه 160

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَکُمْ وَإِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ﴿۱۶۰﴾

اگر خدا شما را یارى کند هیچ_کس بر شما  غالب نخواهد شد و اگر دست از یارى شما بردارد چه کسى بعد از او شما را یارى خواهد کرد و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند (۱۶۰)


نتیجه توکل
در این آیه که مکمل آیه گذشته است ، نکته توکل بر خداوند بیان شده است و آن اینکه : قدرت او بالاترین قدرتهاست ، به حمایت هر کس اقدام کند هیچ کس نمى تواند بر او پیروز گردد، همانطور که اگر حمایت خود را از

ال عمران ایه 163

هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِیرٌ بِمَا یَعْمَلُونَ ﴿۱۶۳﴾

[هر یک از] ایشان را نزد خداوند درجاتى است و خدا به آنچه مى کنند بیناست (۱۶۳)

تفسیر :

آنها که در جهاد شرکت نکردند

در آیات گذشته در جوانب مختلف جنگ (احد) و نتایج آن بحث شد، اکنون نوبت منافقان و مؤ منان سست ایمانى است که به پیروى از آنها در میدان

ال عمران ایه 162

أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ کَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ ﴿۱۶۲﴾

آیا کسى که خشنودى خدا را پیروى مى ‏کند چون کسى است که به خشمى از خدا دچار گردیده و جایگاهش جهنم است و چه بد بازگشتگاهى است (۱۶۲)

ال عمران ایه 165

أَوَلَمَّا أَصَابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ﴿۱۶۵﴾

آیا چون به شما [در  نبرد احد]  مصیبتى رسید [با آنکه در  نبرد_بدر] دو  برابرش را [به دشمنان خود] رساندید گفتید این [#مصیبت] از کجا [به ما رسید] بگو آن از خود شما [و ناشى از بى‏ انضباطى خودتان] است آرى خدا به هر چیزى تواناست (۱۶۵)

ال عمران ایه125

بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَیَأْتُوکُم مِّن فَوْرِهِمْ هَـٰذَا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِکَةِ مُسَوِّمِینَ ﴿١٢٥﴾

 آرى (امروز هم ) اگر  استقامت و  تقوا پیشه کنید - و  دشمن به همین  زودى به  سراغ شما بیاید  خداوند شما را به  پنج هزار نفر از فرشتگان که نشانه هاى مخصوصى دارند مدد خواهد داد(١٢٥)

ال عمران ایه126

وَمَا جَعَلَهُ اللَّـهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَکُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُم بِهِ ۗ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّـهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ ﴿١٢٦﴾

ولى اینها (همه ) فقط براى بشارت و اطمینان خاطر شماست و گر نه پیروزى تنها از  جانب  خداوند تواناى حکیم است ١٢٦

ال عمران ایه127

لِیَقْطَعَ طَرَفًا مِّنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنقَلِبُوا خَائِبِینَ ﴿١٢٧﴾

(این وعده را که خدا به شما داده ) براى این است که قسمتى از پیکر لشکر کافران را قطع کند، یا آنها را با زور  ذلت باز گرداند، تا مایوس و نا امید به وطن خود بازگردند

تفسیر ایات ١٢٣ و ١٢٤ و ١٢٥ و ١٢٦ و ١٢٧

مرحله خطرناک جنگ
پس از پایان جنگ احد لشکر پیروز مشرکان به سرعت بسوى مکه بازگشت . ولى در اثناى راه این فکر براى آنها پیدا شد که چرا پیروزى خود را ناقص گذاردند؟ چه بهتر که به مدینه بازگردند و شهر را غارت کنند، و مسلمانان را در هم بکوبند، و اگر محمد صلى اللّه علیه و آله هم

ال عمران ایه128

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ ﴿١٢٨﴾

هیچ گونه اختیارى (درباره عفو کافران ، یا مؤمنان فرارى از جنگ) براى تو نیست مگر اینکه (خدا) بخواهد آنها را ببخشد، یا مجازات کند؛ زیرا آنها ستمگرند(١٢٨)
 

تفسیر ایه ١٢٨

در تفسیر این آیه در میان مفسران سخن بسیار زیاد است ولى این موضوع تقریبا مسلم است که آیه فوق پس از جنگ احد نازل شده ، و مربوط به حوادث آن است ، آیات سابق نیز این حقیقت را تایید مى کند.
آیه مى فرماید: (هیچ گونه اختیارى (درباره عفو کافران ، یا مؤمنان فرارى از جنگ) براى تو نیست مگر اینکه (خدا) بخواهد آنها را ببخشد، یا مجازات کند؛ زیرا آنها ستمگرند.(لیس لک من الا مر شى ء اءو یتوب علیهم اءو یعذبهم فإ نهم ظالمون )
و اما در مورد تفسیر آیه دو معنى بیش از همه جلب توجه مى کند:

ال عمران ایه133

وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ﴿١٣٣﴾

شتاب کنید براى رسیدن به آمرزش پروردگارتان ؛ و بهشتى که وسعت آن ، آسمانها و زمین است ؛ و براى پرهیزگاران آماده شده است(١٣٣)
 

تفسیر ایه ١٣٣

مسابقه در مسیر سعادت

به دنبال آیات گذشته که بدکاران را تهدید به مجازات آتش و نیکوکاران را تشویق به رحمت الهى مى کرد، در این آیه کوشش و تلاش نیکوکاران را تشبیه به یک مسابقه معنوى کرده که هدف نهائى آن آمرزش الهى بر یکدیگر سبقت بگیرید)(و سارعوا الى مغفرة من ربکم )
(سارعوا) از (مسارعت ) به معنى کوشش و تلاش دو یا چند نفر براى پیشى گرفتن از یکدیگر در رسیدن به یک هدف است ، و در کارهاى نیک ، قابل ستایش ، و در کارهاى بد، نکوهیده است .
در حقیقت قرآن در اینجا از یک نکته روانى استفاده کرده که انسان براى انجام دادن یک کار اگر تنها باشد معمولا کار را بدون سرعت و به طور عادى انجام مى دهد، ولى اگر جنبه مسابقه به خود بگیرد، آنهم مسابقه اى که جایزه باارزشى براى آن تعیین شده ، تمام نیرو و انرژى خود را به کار مى گیرد و با سرعت هر چه بیشتر به سوى هدف پیش مى تازد.
و اگر مى بینیم هدف این مسابقه در درجه اول مغفرت قرار داده شده براى این است که رسیدن به هر مقام معنوى بدون آمرزش و شستشوى از گناه ممکن نیست ، نخست باید خود را از گناه شست و سپس به مقام قرب پروردگار گام نهاد!.
دومین هدف این مسابقه معنوى بهشت قرار داده شده ، بهشتى که وسعت آن ، پهنه آسمانها و زمین است (و جنة عرضها السموات و الارض ).
باید توجه داشت که مراد از (عرض ) در آیه فوق اصطلاح هندسى آن که در مقابل طول است ، نیست ، بلکه به معنى لغوى که وسعت است ، مى باشد.

ال عمران ایه132

وَأَطِیعُوا اللَّـهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ﴿١٣٢﴾

و خدا و  پیامبر را اطاعت کنید، تا مشمول رحمت شوید(١٣٢)

تفسیر ایات ١٣٠ و ١٣١ و ١٣٢

تحریم رباخوارى

آیات گذشته - چنانکه دانستیم - درباره غزوه احد و حوادث مربوط به آن ، و درسهاى گوناگونى است که مسلمانان از آن حادثه فرا گرفتند، ولى این سه آیه و شش آیه بعد از آن محتوى یک سلسله برنامه هاى اقتصادى ، اجتماعى و تربیتى است .
در نخستین آیه روى سخن را به مؤمنان کرده و مى فرماید: (اى کسانى که ایمان آورده اید! ربا (و سود پول ) را چند برابر نخورید).(یا ایها الذین آمنوا لا تاءکلوا الربوا اضعافا مضافة ).
مى دانیم روش قرآن در مبارزه با انحرافات ریشه دار اجتماعى این است که

ال عمران ایه130

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ﴿١٣٠﴾

اى کسانى که ایمان آورده اید! ربا (و سود پول ) را چند برابر  نخورید! اگر مى خواهید رستگار شوید باید تقوا را پیشه کنید و از این  گناه بپرهیزید(١٣٠)

ال عمران ایه131

وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ ﴿١٣١﴾

و از  آتشى بپرهیزید که براى  کافران  آماده شده است !

ال عمران ایه129

وَلِلَّـهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ ۚ یَغْفِرُ لِمَن یَشَاءُ وَیُعَذِّبُ مَن یَشَاءُ ۚ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ﴿١٢٩﴾

و آنچه در  آسمانها و زمین است از آن خدا است ، هر کس را بخواهد (و  شایسته بداند) مى بخشد؛ و هر کس را بخواهد، مجازات مى کند؛ و  خداوند  آمرزنده  مهربان است(١٢٩)
 

تفسیر ایه ١٢٩

این آیه در حقیقت تاکیدى است براى آیه قبل ، و مى گوید: (آمرزش و مجازات به دست پیامبر نیست ، بلکه به فرمان خداوندى است که حکومت آنچه در آسمانها و زمین است ، به دست او است ، آفرینش از او است ، مالکیت ، و

ال_عمران ایه134

الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ﴿١٣٤﴾

همانها که در توانگرى و تنگدستى انفاق مى کنند؛ و خشم خود را  فرو_مى_برند؛ و از  خطاى مردم مى گذرند، و  خدا  نیکوکاران را دوست دارد(١٣٤)

ال عمران ایه135

وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ یُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ یَعْلَمُونَ ﴿١٣٥﴾

و آنها که وقتى مرتکب عمل زشتى شوند، یا به خود  ستم کنند به یاد خدا مى افتند، و براى گناهان خود  طلب آمرزش مى کنند  و کیست جز خدا که  گناهان را ببخشد؟  و بر گناه ، اصرار نمى ورزند، با اینکه مى دانند(١٣٥)

ال_عمران ایه 136

أُولَئِکَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ ﴿١٣٦﴾

آنها پاداششان آمرزش پروردگار و  هشتهایى است که از زیر ( درختان) آنها  نهرها جارى ست ، جاودانه در آن مى مانند؛ چه نیکو است پاداش اهل عمل !(١٣٦)

 

تفسیر ایات ١٣٤ و ١٣٥ و ١٣٦

سیماى پرهیزگاران
از آنجا که در آیه قبل وعده بهشت جاویدان به پرهیزگاران داده شده در این آیه پرهیزگاران را معرفى مى کند و پنج صفت از اوصاف عالى و انسانى براى آنها ذکر نموده است :
1 - (آنها در همه حال انفاق مى کنند چه موقعى که در راحتى و وسعتند و چه زمانى که در پریشانى و محرومیتند).(الذین ینفقون فى السراء و الضراء)
آنها با این عمل ثابت مى کنند که روح کمک به دیگران و نیکوکارى در جان آنها نفوذ کرده است و به همین دلیل تحت هر شرائطى اقدام به اینکار مى کنند، روشن است که انفاق در حال وسعت به تنهائى نشانه نفوذ کامل

ال عمران ایه 138

هَذَا بَیَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ ﴿١٣٨﴾

این بیانى است براى عموم مردم؛و  هدایت و  ‏اندرزى است براى پرهیزکاران !

ال عمران ایه 139

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ﴿١٣٩﴾

و سست نشوید! و  غمگین نگردید! و شما برترید اگر ایمان داشته باشید!

ال عمران ایه 140

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْکَ الأیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَیَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ ﴿١٤٠﴾

اگر به شما (در میدان احد،) جراحتى رسید (و ضربهاى وارد شد)، به آن جمعیت نیز (در میدان بدر)، جراحتى همانند آن وارد گردید. و ما این روزها(ى پیروزى و شکست ) را در میان_مردم مى گردانیم ؛ (- و این خاصیت زندگى جهان است -) تا افرادى که ایمان آورده اند شناخته شوند و خداوند از میان شما قربانیانى بگیرد، و خداوند ظالمان را دوست نمى دارد.

ال عمران  ایه 142

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جَاهَدُوا مِنْکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ ﴿١٤٢﴾

آیا چنین  نداشتید که شما (تنها با ادعاى ایمان )  وارد  بهشت خواهید شد در حالى که هنوز  خداوند  مجاهدان از شما و  صابران را  مشخص نساخته است ؟!

 ال عمران  ایه 143

وَلَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ﴿١٤٣﴾

و  شما تمناى مرگ (و  شهادت در راه خدا) را پیش از آنکه با آن  روبرو شوید مى کردید سپس آن را با  چشم خود دیدید در حالى که به آن  نگاه مى کردید (و  حاضر نبودید به آن  تن در دهید، چقدر  میان  گفتار و  کردار شما  فاصله است ؟!)


شان نزول
درباره شاءن نزول این آیات ، روایات متعددى وارد شده است و از مجموع آنها استفاده مى شود که این آیات دنباله آیاتى است که قبلا درباره جنگ احد داشتیم ، و در حقیقت این آیات تجزیه و تحلیلى است روى نتایج جنگ احد و عوامل پیدایش آن به عنوان یک سرمشق بزرگ براى مسلمانان ، و در ضمن وسیله اى است براى تسلى و دلدارى و تقویت روحى آنها، زیرا همانطور که گفتیم جنگ احد بر اثر نافرمانى و عدم انضباط نظامى جمعى از سربازان اسلام ، در پایان به - شکست انجامید و جمعى از شخصیتها و چهره هاى برجسته اسلام از جمله (حمزه ) عموى پیامبر صلى الله علیه و آله ، در این میدان شربت شهادت نوشیدند. پیامبر صلى الله علیه و آله همان شب با یاران خود به میان کشتگان رفت و براى بزرگداشت ارواح شهداء بر سر جنازه یکایک آنها مى نشست و اشک مى ریخت و طلب آمرزش مى نمود، و سپس اجساد همه آنها در دامنه کوه احد در میان اندوه فراوان به خاک سپرده شد، در این لحظات حساس که مسلمانان نیاز شدید به تقویت روحى و هم استفاده معنوى از نتایج شکست داشتند آیات فوق نازل گردید.




تفسیر ایات ١٣٩ و ١٤٠ و ١٤١ و ١٤٢ و ١٤٣
نتایج جنگ احد
در آیه اول از آیات فوق نخست به مسلمانان هشدار داده شده که مبادا از باختن یک جنگ سستى به خود راه دهند و غمگین گردند و از پیروزى نهائى ماءیوس شوند، زیرا افراد بیدار همانطور که از پیروزیها استفاده مى کنند از شکستها نیز درس مى آموزند و در پرتو آن نقاط ضعفى را که سرچشمه شکست شده ، پیدا مى کنند و با بر طرف ساختن آن براى پیروزى نهائى آماده مى شوند.
(و لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤ منین ).
(تهنوا) از ماده وهن گرفته شده و وهن در لغت به معنى هر نوع سستى است ، خواه در جسم و تن باشد، و یا در اراده و ایمان.
جمله و (انتم الاعلون ان کنتم مؤ منین ؛ شما برترید اگر ایمان داشته باشید، یک جمله بسیار پر معنى است یعنى شکست شما در حقیقت براى از دست دادن روح ایمان و آثار آن بوده ، شما اگر فرمان خدا و پیامبر را در این میدان زیر پا نمى گذاشتید گرفتار چنین سرنوشتى نمى شدید، و باز هم غمگین نباشید اگر بر مسیر ایمان ثابت بمانید پیروزى نهائى از آن شما است ، و شکست در یک میدان ، به معنى شکست نهائى در جنگ نیست .
قرح به معنى جراحتى است که در بدن بر اثر برخورد با یک عامل خارجى پیدا مى شود. در این آیه درس دیگرى براى رسیدن به پیروزى نهائى به مسلمانان داده شده است که شما نباید از دشمنان کمتر باشید، آنها در میدان بدر شکستى سخت و سنگین از شما خوردند و هفتاد نفر کشته ، و تعداد زیادى مجروح و اسیر دادند و با آن همه از پاى ننشستند، و در این میدان شکست خود را بر اثر غفلت شما جبران کردند، اگر شما در این میدان گرفتار شکست شدید باید از پاى ننشینید تا آن را جبران کنید، و لذا مى فرماید: اگر به شما جراحتى رسید به آنها هم جراحتى همانند آن رسید بنابراین سستى و اندوه شما براى چیست ؟(ان یمسسکم قرح فقد مس القوم قرح مثله ).
و به عبارت دیگر تا حوادث دردناک در تاریخ ملتى روى ندهد صفوف از هم مشخص نخواهند شد، زیرا پیروزیها خواب آور و اغفال کننده است در حالیکه شکستها براى افراد آماده بیدار کننده و نشان دهنده ارزشها است .
در جمله مى فرماید: (یکى از نتایج این شکست دردناک این بود که شما شهیدان و قربانیانى در راه اسلام بدهید)، و بدانید این آئین پاک را ارزان بدست نیاورده اید تا در آینده ارزان از دست بدهید.(و یتخذ منکم شهداء)
اصولا ملتى که قربانى در راه اهداف مقدس خود ندهد همیشه آنها را کوچک میشمرد اما به هنگامى که قربانى داد هم خود او، و هم نسلهاى آینده او، بدیده عظمت به آن مى نگرند.
ممکن است منظور از (شهداء) در اینجا گواهان باشد، یعنى خدا مى خواست با این حادثه گواهانى از شما بگیرد که چگونه نافرمانیها به شکستهاى دردناکى مى انجامد، و این گواهان در آینده معلمانى خواهند بود براى مردم در برابر حوادث مشابهى که در پیش دارند.