قرائت؛ اولین علم اسلامی

در میان علوم اسلامی، اولین علمی که تکوین یافت علم قرائت و پس از آن علم و تفسیر بود. علم قرائت مربوطه به لفظ قرآن است که چگونه خوانده شود.

صحابه قرآن را از پیامبر می‌آموختند رسول اکرم برخی از صحابه را مستقیماً تعلیم می‌دادند و آنان را که قرآن را آموخته بودند مأمور تعلیم دیگری می کردند.

در همین وقت بود که گروهی متخصص قرائت و تعلیم صحیح قرآن به وجود آمد و عامه مسلمانان که در این هنگام زیاد شده بودند با ولع شدیدی به تعلیم قرآن رو کرده بودند به این متخصصان رو می‌آوردند. این متخصصان کیفیت قرائت خود را از ائمه یا از صحابه روایت می‌کردند.

دربارة علت اختلافات قرائتها آنچه مسلم است این که مسلمین نهایت کوشش را به کار می‌بردند تا قرآن را آن چنان قرائت کند که شخص پیامبر قرائت می‌کردند در ابتدا قاریان شفاهاً‌ قرائت را از اساتید خویش فرا گرفتند و به شاگردان تعلیم می‌دادند.

سپس در این علم کتابهایی تألیف شد. بعضی مدعی شدند اول کسی که در علم قرائت کتاب تألیف کرد ابوعبید قاسم بن سلام است ولی این نظر مردود شناخته شده است.

حمزه‌بن حبیب که شیعه و از قراء سبعه است حدود یک قرن قبل از او میزیسته به تألیف کتاب در فن قرائت پرداخته است همچنانکه علامه بزرگوار آیت الله مرحوم سید حسن صدر معتقد است که ابان بن تغلب که از اصحاب و شیعیان امام زین العابدین علیه‌السلاماست پیش از همه به تدوین علم قرائت پرداخته است.

مرحوم صدر اثبات می‌کنند که اول کسی که قرآنی را جمع آوری کرد و نوشت حضرت علی علیه‌السلام بودند اول کسی که قرآن را نقطه گذاری کرد ابو الاسود دئلی از اصحاب علی علیه‌السلامبود.

اولین کسی که در فضائل قرآن کتاب نوشت ابی بن کعب صحابی معروف است که شیعی است و اولین کسی که درباره مجازات قرآن تألیف کرد فراء نحوی معروف است که ایرانی و شیعی است. به هر حال در میان تابعین و شاگردان تابعین که در قرن اول و دوم می‌زیستند‌اند ده نفر متخصص فن قرائت می‌باشند و هفت نفر که از همه مشهورتر و معتبرتر هستند را قراء سبعه گویند.
 

منبع: خدمات متقابل اسلام و ایران

مفسران معروف ایرانی

در زمان رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلممسلمانان مشکلات خود را دربارة معانی و مفاهیم آیات از خود پیامبر می‌پرسیدند برخی از صحابه که بیش از دیگران در فهم آیات بصیرت داشتند از همان اول مرجعی در تفسیر آیات شناخته شدند و عبدالله بن عباس و عبدالله بن مسعود از این دسته‌اند.

اهتمام ایرانیان همانطور که به تفسیر و فقه و حدیث که مستقیماً با متن اسلام مربوط بوده است از هر مورد دیگر بیشتر است.

مفسرین اولیه که آراءشان در کتب حدیث زیاد نقل می‌شود، بعضی صحابی،بعضی تابعی و بعضی از شاگردان تابعین بوده‌اند مانند ابن عباس و ابن مسعود، مجاهد، مقاتل، سعدی، ابی بن کعب، کلبی، ثوری، زهری، فراء و غیره.

این دسته بعضی غیر شیعه‌اند و اکثراً غیر ایرانی‌اند تنها چند نفر یعنی مقاتل،اعرش و فراء ایرانیند.

مقاتل اهل خراسان یا اهل ری است و اعرش اهل دماوند و فراء که از معاریف لغویین و نحویین است نیز ایرانی است. پس از این طبقه مفسرینی هستند که کتاب تألیف کرده‌اند. کتب تفسیری که در شیعه و سنی نوشته شده است از حد شمارش خارج است. مفسرین شیعه تقسیم می‌شوند به مفسرین عصرائمه و عصر غیبت. بسیاری از اصحاب ائمه که بعضی از اینها ایرانی هستند تفسیر نوشته اند از قبیل ابوحمزه ثمالی، ابوبصیر اسدی، یونس بن عبدالرحمن، حسین بن سعید اهوازی،علی بن مهزیار اهوازی، محمد بن خالد برقی قمی، فضل بن شاذان نیشابوری، مفسرین عصر غیبت فراوانند.
 

کتب تفاسیر معروف شیعه عبارتند از

1- تفسیر علی‌بن ابراهیم قمی که معروف ترین تفسیر شیعه است
2- تفسیر عیاشی تألیف محمد بن مسعود سمر قندی
3- تفسیر نعمانی تألیف ابو عبدالله محمد بن ابراهیم
4- تفسیر تبیان تألیف شیخ الطائفه ابو جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی
5- مجمع البیان تألیف فضل بن حسن طبرسی
6- روض الجنان تألیف ابوالفتوح رازی
7- تفسیر صافی تألیف ملاحسن فیض کاشانی
8-تفسیر ملاصدرا
9- منهج الصادقین تألیف ملافتح الله بن شکرالله کاشانی
10- تفسیر شبر تألیف سید هاشم بحرینی
11- نور الثقلین تألیف یکی از علمای حونیری
 

منبع:خدمات متقابل اسلام و ایران؛مرتضی مطهری