چهل، چهلم.در فرهنگ اسلامي و در معارف عرفاني، عدد چهل (اربعين) جايگاه‏ خاصي دارد. چله نشيني براي رفع حاجت‏يا رسيدن به مقامات سلوک و عرفان معروف ‏است.حفظ کردن چهل حديث، اخلاص چهل صباح، کمال عقل در چهل سالگي، دعابراي چهل مؤمن، چهل شب چهارشنبه و... بسياري از اين نمونه‏ها و موارد.[1] .
در فرهنگ عاشورا، اربعين به چهلمين روز شهادت حسين بن علي‏ «ع‏» گفته مي‏شود که مصادف با روز بيستم ماه صفر است.از سنتهاي مردمي، گراميداشت چهلم مردگان‏است که، به ياد عزيز فوت شده خويش، خيرات و صدقات مي‏دهند و مجلس ياد بود بپامي‏کنند.در روز بيستم صفر نيز، شيعيان، عظيمترين مراسم سوگواري را در کشورها و شهرهاي مختلف به ياد عاشوراي حسيني بر پا مي‏کنند و همراه با دسته‏هاي سينه زني و عزاداري به تعظيم شعائر ديني مي‏پردازند.در شهر کربلا، اربعين حسيني عظمت و شکوه‏ خاصي دارد و دسته‏هاي عزادار، مراسمي پرشور بر پا مي‏کنند.
در نخستين اربعين شهادت امام حسين‏ «ع‏»، جابر بن عبدالله انصاري و عطيه عوفي‏ موفق به زيارت تربت و قبر سيد الشهدا شدند.بنا به برخي نقلها، در همان اربعين، کاروان‏ اسراي اهل بيت‏ «ع‏» در باز گشت از شام و سر راه مدينه، از کربلا گذشتند و با جابر ديدارکردند.البته برخي از مورخان هم آن را نفي کرده و نپذيرفته‏اند.از جمله مرحوم محدث ‏قمي در «منتهي الآمال‏» دلايلي ذکر مي‏کند که ديدار اهل بيت از کربلا در اربعين اول نبوده‏است.[2] بعضي از علما نيز در اين باره تحقيق مبسوط و مستقلي انجام داده‏اند که منتشرشده است.[3] به هر حال، تکريم اين روز و احياي خاطره غمبار عاشورا، رمز تداوم شور عاشورايي در زمانهاي بعد بوده است.در تاريخ انقلاب اسلامي ايران نيز، سنت احياي‏ اربعين تاثير مهمي در شور گستري در شهرها داشت و در چهلم شهداي حادثه قم (درتاريخ 19 دي 1356 ش) مردم مسلمان تبريز قيام کردند و شهيد دادند.در اربعين شهداي‏ تبريز، شهرهاي ديگر مجلس يادبود گرفته، تظاهرات کردند و همين گونه اربعينها به هم ‏وصل شد و سراسر ايران به نهضت پيوست، تا آنکه انقلاب اسلامي در 22 بهمن سال‏1357 ش به پيروزي رسيد.اين به برکت الهام گيري از فرهنگ شهادت و ايثار خون بود که ‏ملت قهرمان ايران، از عاشورا گرفته بود. «اربعين‏»، تداوم‏ «عاشورا» بود و «ذکر»، رسالت ‏بازماندگان پس از «خون‏» و «شهادت‏».

به ياد کربلا دلها غمين است
دلا خون گريه کن چون اربعين است

پيام خون، خطاب آتشين است
بقاء دين، رهين اربعين است

که تاريخ پر از خون و شهادت
سراسر اربعين در اربعين است

بسوز اي دل که امروز اربعين است
عزاي پور ختم المرسلين است

مرام شيعه در خون ريشه دارد
نگهباني ز خط خون چنين است



پی نوشتها :
[1] ر.ک: «اربعين در فرهنگ اسلامي‏»، سيد رضا تقوي، انتشارات سازمان تبليغات اسلامي.
[2] منتهي الآمال، ج 1، حوادث بازگشت اسرا.
[3] تحقيقي درباره اولين اربعين حضرت سيد الشهداء، شهيد قاضي طباطبايي.

http://www.ashoora.ir

برانگيزاننده اندوهها، نام کتاب مقتل معروفي است از شيخ نجم الدين جعفر بن ‏محمد بن جعفر حلي، معروف به‏ «ابن نما»، متوفاي 645 ق.به همين نام، کتاب ديگري در مقتل و مناقب از «صاحب جواهر» وجود دارد.[1] .


پی نوشتها :
[1] الذريعة الي تصانيف الشيعه، شيخ آقا بزرگ تهراني، ج 19، ص 349 (وي غير از صاحب جواهر فقيه است) .

http://www.ashoora.ir

هم به معناي محل قتل است، هم کتابي که درباره شرح قتل حسين بن علي‏ «ع‏» و واقعه‏کربلا نوشته شده باشد.به نقل دهخدا: جايي و زميني که کسي در آنجا کشته شده باشد.البته به معناي جايي و عضوي از بدن نيز گفته که اگر تير يا تيغي بر آنجا وارد آيد، سبب قتل شخص مي‏شود.
(لغت‏نامه دهخدا) به انگيزه زنده نگهداشتن ياد حادثه عاشورا و شهداي کربلا، از صدر اسلام تاکنون، همواره کتابهايي بعنوان‏ «مقتل‏» نوشته شده و مي‏شود.شيخ آقا بزرگ‏ تهراني بيش از هفتاد کتاب را با همين عنوان نام مي‏برد که به حادثه کربلا مربوط مي‏شود[1] و «مقتل‏» اصبغ بن نباته (از ياران علي عليه السلام) را اولين مقتلي مي‏داند که نگاشته شده‏است.[2] نام برخي از مقتلهاي معروف از اين قرار است (البته آنها که عنوان‏ «مقتل‏» دارد):
«مقاتل الطالبيين‏»: نوشته ابوالفرج اصفهاني (م 356) که در شرح حال و ذکر اسامي ‏شهداي فرزندان ابو طالب است.اين کتاب به فارسي نيز ترجمه شده است.[3] .
«مقتل ابي مخنف‏»: نوشته لوط بن يحيي بن سعيد بن مخنف، معروف به ابو مخنف که‏ درباره حوادث عاشوراست.اين کتاب نيز به فارسي ترجمه شده است.اخيرا با نام‏ «مقتل ‏الحسين و مصرع اهل بيته و اصحابه في کربلا» در 230 صفحه توسط مؤسسة الوفاء چاپ ‏شده است.
«مقتل خوارزمي‏»: متن تاريخي مربوط به حوادث کربلاست، در دو جزء که توسط موفق بن احمد مکي خوارزمي (م 568) تاليف شده و اغلب مطالبش را از تاريخ ‏ابن اعثم (م 314) نقل کرده است.
«مقتل الحسين‏»: عبد الرزاق المقرم (م 1391 ق در نجف) که درباره نهضت ‏حسيني ‏است و وقايع کربلا از خروج امام حسين‏ «ع‏» از مدينه تا حوادث پس از عاشورا را دربر دارد.کتابهاي مقتل ديگري هم معروف است، همچون: نفس المهموم، لهوف، منهاج الدموع، العيون العبري، مثير الاحزان، روضة الشهدا، اسرار الشهادة، منتهي الآمال، بحار الانوار، ج 45 و... .


پی نوشتها :
[1] الذريعه، ج 22، ص 21 به بعد.همچنين در کتاب‏ «نگرشي به مرثيه‏سرايي در ايران‏» عبد الرضا افسري کرماني، ص 137، بيش از شصت کتاب شعر و به نثر عنوان‏ «مقتل‏» را با نام گردآورندگان آنها آورده است.
[2] همان، ص 23، شماره 5838.
[3] «سرگذشت‏ کشته‏شدگان از فرزندان ابوطالب‏» سيد هاشم رسولي محلاتي.

http://www.ashoora.ir

http://www.ashoora.ir

کيست اين پنهان مرا در جان و تن
کز زبان من همي گويد سخن

شروع کتاب گنجينة الاسرار، با شعر بالاست.مجموعه و منظومه‏اي بلند از شعر عرفاني‏حماسي، در قالب مثنوي از عمان ساماني (م 1322) است، در سوگ حسين‏ «ع‏» و ماجراي ‏عاشورا، و از آثار برجسته مرثيه فارسي است و از ديد عرفاني به کربلا و قهرمانان و حوادث آن نگريسته است.اين کتاب بارها به صورتهاي مختلف چاپ و منتشر شده‏است.

http://www.ashoora.ir

درباره زندگينامه امام حسين‏ «ع‏» و حادثه عاشورا و شهادت آن حضرت و يارانش، آثار بيشماري چه بصورت شعر يا نثر، نوشته شده است.علاوه بر ديوانهاي اشعار و نوحه‏ها، کتبي درباره آن قيام، چه بصورت نقلي و بيان حوادث، چه بشکل تحليلي و بررسيهاي‏ عميق نوشته و چاپ شده است.
در اينجا برخي از کتب ياد شده را در دو بخش عربي و فارسي نام مي‏بريم:
عربي: [1] .
ائمتنا (ج 1) -علي محمد دخيل‏
ابصار العين في انصار الحسين‏ «ع‏» -محمد بن طاهر سماوي
‏ابو الشهداء-عباس عقاد
الامام الحسين‏ «ع‏» -عبدالله العلائلي‏
الامام الحسين بن علي الشهيد-عبد الودود الامين‏
الامام الحسين في حلة البرفير-سليمان الکتاني‏
انصار الحسين‏ «ع‏» -محمد علي عابدين‏
انصار الحسين‏ «ع‏» -محمد مهدي شمس الدين‏
اسرار الشهادة-فاضل دربندي‏
بحار الانوار (ج 44-45) -علامه مجلسي‏

بقیه در ادامه مطلب

نام کتابي است که مجموعه‏ «ترکيب بند» هاي معروف شعراي بزرگ را درباره امام‏حسين‏ «ع‏» و حادثه عاشورا در بر دارد.اين کتاب که به اهتمام‏ «حسن گل محمدي‏» فراهم ‏شده است، 14 ترکيب بند معروف را از محتشم کاشاني و ديگران دارد و 263 صفحه است.
درباره سيد الشهدا و حادثه عاشورا، مجموعه‏هاي شعري متعددي به زبان عربي، فارسي، ترکي و... تدوين شده است و شاعران در طول تاريخ، با زبان ماندگار شعر، به ترسيم اين ‏حماسه جديد و مظلوميتهاي اهل بيت پرداخته‏اند.شاعراني چون محتشم کاشاني، صباحي ‏بيدگلي، وصال شيرازي، قاآني شيرازي، سروش اصفهاني، نير تبريزي، عمان ساماني و... از جمله اينانند که در قالب ترکيب بند يا مثنوي و قطعه به مرثيه سرايي درباره ‏سيد الشهدا «ع‏» پرداخته‏اند.[1] با توجه به تشويقي که امامان نسبت به سرودن شعر درباره‏حادثه کربلا و مظلوميت دودمان پيامبر و نشر فضايل اهل بيت داشته‏اند، راز اينهمه سروده، ديوان، مجموعه‏هاي شعر و مدايح و مراثي پيرامون مصائب و فضايل عترت، آشکار مي‏شود.
ورود حماسه کربلا به حيطه شعر و ادب، يکي از عوامل ماندگاري آن نهضت بوده ‏است، چرا که قالب تاثير گذار و نافذ شعر و مرثيه، ميان دلها و حادثه عاشورا پيونده زده و احساسها و عواطف علاقه‏مندان را به آن ماجرا وصل کرده است.اين ويژگي در شعرهاي ‏غير فارسي نيز وجود دارد و ادبيات عاشورايي، از غني‏ترين ذخيره‏هاي فکري و احساسي شيعه است.از سوي ديگر حماسه کربلا در زبان شعري شاعران تاثير نهاده وادبيات را پر بار ساخته است.رابطه‏اي متقابل ميان شعر فارسي و عاشورا وجود دارد و هردو به ماندگاري و جلوه يکديگر کمک کرده‏اند.برخي شاعران نيز ماندگاري نام خود را مديون شعر سرودن درباره اهل بيت و عاشورا و مظلوميت ابا عبدالله‏ «ع‏» اند و گاهي با يک‏شعر، شهره و جاويد شده‏اند، همچون محتشم.

پی نوشتها :
[1] در اين زمينه‏ها از جمله ر.ک: «نگرشي به مرثيه سرايي در ايران‏»، عبد الرضا افسري کرماني، «چند مرثيه از شاعران‏ پارسي‏گوي‏»، ابو القاسم رادفر.

http://www.ashoora.ir

ائمه شيعه، گاهي به اقتضاي زمان و مکان و موقعيت، شعر هم مي‏سرودند.گاهي هم به‏شعر شاعران پيشين، استناد و استشهاد مي‏کردند.از حسين بن علي‏ «ع‏» نيز شعرهاي ‏فراواني نقل شده است، چه آنچه در حوادث کربلا بصورت موعظه، رجز و جز آن بيان‏ کرده، و چه آنچه پيشتر به مناسبتهاي مختلف سروده است.کتابي هم به نام‏ «ديوان ‏الحسين بن علي‏» که حاوي اشعار آن حضرت است، چاپ شده است[1] و بيشتر اشعار آن، مواعظ و حکمت است.
در نهضت عاشورا، امام حسين‏ «ع‏» هم شعرهايي از خود دارد، هم شعرهايي از شعراي‏ عرب که به آنها تمثل کرده است، مانند شعري با اين مطلع: «فان نهزم فهزامون قدما...» يا شعر ديگري با اين آغاز: «مهلا بني عمنا ظلامتنا...» اما برخي از آنچه از شعرهاي خود آن‏ حضرت است، چنين است: وقتي در منزلگاه صفاح با فرزدق برخورد کرد و اوضاع‏ داخلي کوفه و سست رايي بيعت کنندگان را شنيد، چنين سرود:

لئن کانت الدنيا تعد نفيسة
فدار ثواب الله اعلي و انبل

و ان کانت الابدان للموت انشات
فقتل امرء بالسيف في الله افضل

و ان کانت الارزاق شيئا مقدرا
فقلة سعي المرء في الرزق اجمل

و ان کانت الاموال للترک جمعها
فما بال متروک به المرء يبخل

بقیه در ادامه مطلب