شهید مطهری علاوه بر صاحب نظر بودن در عرصه اندیشه و نظر، خود مظهر پیاده سازی و عمل به همت و کار مضاعف در زندگانی نورانی اش بوده است که در این مقاله سعی شده ابتدا با مروری بر کارنامه عملی درخشان ایشان در عرصه همت و کار، به جایگاه و اهمیت همت و کار، زمینههای اقدامات تقویت کننده و بازدارنده و همچنین آثار و نتایج آن از دیدگاه استاد، با جستجو در اندیشه ها و آرای وی کشف و تبیین گردد؛
الگوی عینی همت و کار مضاعف:
استاد مطهری در زمان تحصیل و همچنین فعالیتهای پس از آن الگویی از همت و کار مضاعف است که می توان شاخصه های آن را در موارد ذیل جستجو کرد؛
1- شدت کار و تلاش در تحصیل علم:به نقل از همسر ایشان آمده است: « برخی مواقع در اثر شدت کار و فشار تلاشهای فکری، اعتراف می کرد که خسته ام و سرم گیج میرود.» (اداره فرهنگی ستاد مشترک سپاه،ص21)
ایشان برای درک و فهم عمیق و دقیق دروس، تمام همت و توان خویش را به کار می گرفت. در این رابطه به نقل از شهید قدوسی آمده است: «پشتکار و کثرت مطالعه آقای مطهری در مدرسه فیضیه همه ما را به اعجاب می آورد. استاد مطهری وقتی اصول فقه را خوانده بود مدعی بود که جزوه و اثری نیست که در این زمینه باشد و من آن را ندیده باشم.»(همان، ص30)
2- اهتمام و تلاش در عرصه سیاسی:در حالی که شهیدمطهری به عنوان یک چهره علمی و فرهنگی شهرت داشت و دغدغههای علمی، بخشی از اوقات ایشان را به خود اختصاص می داد، اما ایشان در راه نیل به اهداف سیاسی بلندش و در رأس آن برپایی حکومت اسلامی از عضویت در هیئتهای مؤتلفه تا برگزاری جلسات درس شناخت در کانون توحید برای حل مشکلات فکری و جلوگیری از انحراف بیشتر منافقین (سازمان مجاهدین خلق)، فروگذار نبود.
مطهری اندیشه های نخبگان و اندیشمندانی آگاه به این مسئله اساسی و همچنین توانمند در طرح مسئله و راهکارهای حل آن سود جست که یکی از مناسب ترینها شهید مطهری است. ایشان علاوه بر صاحب نظر بودن در عرصه اندیشه و نظر، خود مظهر پیاده سازی و عمل به همت و کار مضاعف در زندگانی نورانی اش بوده است که در این مقاله سعی شده ابتدا با مروری بر کارنامه عملی درخشان ایشان در عرصه همت و کار، به جایگاه و اهمیت همت و کار، زمینههای اقدامات تقویت کننده و بازدارنده و همچنین آثار و نتایج آن از دیدگاه استاد، با جستجو در اندیشه ها و آرای وی کشف و تبیین گردد؛
الگوی عینی همت و کار مضاعف:استاد مطهری در زمان تحصیل و همچنین فعالیتهای پس از آن الگویی از همت و کار مضاعف است که می توان شاخصه های آن را در موارد ذیل جستجو کرد؛
1- شدت کار و تلاش در تحصیل علم:
به نقل از همسر ایشان آمده است: « برخی مواقع در اثر شدت کار و فشار تلاشهای فکری، اعتراف می کرد که
خسته ام و سرم گیج میرود.» (اداره فرهنگی ستاد مشترک سپاه،1380، ص21)
ایشان برای درک و فهم عمیق و دقیق دروس، تمام همت و توان خویش را به کار می گرفت. در این رابطه به نقل از شهید قدوسی آمده است: «پشتکار و کثرت مطالعه آقای مطهری در مدرسه فیضیه همه ما را به اعجاب می آورد. استاد مطهری وقتی اصول فقه را خوانده بود مدعی بود که جزوه و اثری نیست که در این زمینه باشد و من آن را ندیده باشم.»(همان، ص30)
2- اهتمام و تلاش در عرصه سیاسی:
در حالی که شهیدمطهری به عنوان یک چهره علمی و فرهنگی شهرت داشت و دغدغههای علمی، بخشی از اوقات ایشان را به خود اختصاص می داد، اما ایشان در راه نیل به اهداف سیاسی بلندش و در رأس آن برپایی حکومت اسلامی از عضویت در هیئتهای مؤتلفه تا برگزاری جلسات درس شناخت در کانون توحید برای حل مشکلات فکری و جلوگیری از انحراف بیشتر منافقین (سازمان مجاهدین خلق)، فروگذار نبود.
نویسنده کتاب «بین دو انقلاب» در معرفی مخالفان روحانی شاه در فاصله سالهای 1342-1356، ایشان را در زمره روحانیون مخالف تندرو دانسته و می نویسد: « آیت الله مرتضی مطهری ، روشنفکر برجسته گروه، دیگر شاگرد آیت الله خمینی بود. او در خراسان به دنیا آمد. در قم تحصیل کرد، در دانشگاه تهران به تدریس الهیات پرداخت و با حسینیه ارشاد، همکاری نمود. مطهری همچنین چندین کتاب نوشت که محور بحث آنها تأکید بر انطباق اسلام با جهان مدرن بود.» (آبراهامیان، 1387، ص585)
3- کار و همت در عرصه فرهنگی و اجتماعی:
در عین حال که استاد در عرصه علمی و سیاسی، تلاش و پشتکار مضاعفی داشت، اما مانعی از کار و همت در عرصه فرهنگی و اجتماعی نبود.
برای هدایت و راهنمایی بشر دو راه است؛ یکی راه گفتن و نوشتن، دیگر راه پیشقدم شدن، و هرگز گفتن به قدر پیشقدم شدن، اثر ندارد. بزرگان
گفته اند: دو صد گفته چون نیم کردار نیست. (مجموعه آثار، ج32، ص181)
جایگاه و اهمیت کار و همت در اندیشه شهید مطهری :مهمترین شاخصه ها و مؤلفه هایی که شهید مطهری به عنوان اهمیت به کار و تلاش در اسلام مورد اشاره قرار می دهد، عبارتند از:
1- مقدس شمردن کار و تلاش: شهید مطهری معتقد است در اسلام، کار به عنوان یک امر مقدس شناخته شده است.
2- همسویی و انطباق کار با عبادت و خداپرستی: بر خلاف وجود نگاه
دنیا گریز و رهبانیت پسند در برخی از ادیان و مکاتب دیگر و همچنین تلقی منافات بین دین و عمل در نگاه مارکسیستی، شهید بین کار و خداپرستی منافاتی
نمی بیند. (همان، ج25، ص457)
3- طرد بیکاری و بیگاری: اسلام دشمن بیکاری و بیگاری است. انسان به حکم اینکه از جامعه بهره می گیرد و بهره می برد و به حکم اینکه کار بهترین عامل سازنده خود و اجتماع و بیکاری بزرگترین عامل فساد است، باید کار مفید انجام دهد. اسلام، انگل بودن و کلِّ بر جامعه بودن را در هر شکل، مورد لعنت قرار داده است.(همان، ج2، ص457)
زمینهها و لوازم کار مضاعف:
1ـ هدفمندی و معنی دار بودن کار: شهید مطهری معتقد است؛ «انسان، مادامی که غایتی را تصور نکند، وجود ذهنی برایش حل نشود، اراده انجام کاری برایش پیدا نمی شود. همین که غایت و فایده کار در ذهنش منقش شد، آن وقت است که میل و اراده اش منبعث می گردد و فعل از وی صادر می شود.» (همان، ج2، ص422)
2ـ استعداد یابی برای کار: طبیعی است استعدادها و علایق انسانها برای انجام کارها و فعالیتها متفاوت است و لذا «هرکسی باید کاری را انتخاب کند که در آن استعداد دارد، تا آن کار علاقه او را به خود جذب کند. اگر کار مطابق استعداد و مورد علاقه انسان نباشد و انسان آن را فقط به خاطر درآمد و مزد انجام دهد، این اثر تربیتی را ندارد و شاید فاسد کننده روح هم باشد. انسان وقتی کاری را انتخاب می کند، باید استعداد یابی هم شده باشد». (همان، ج22، ص792)
3ـ حاکمیت عدالت و نفی تبعیض: از نگاه شهید مطهری در جامعه اسلامی باید شرایط عادلانه شکوفایی استعدادها فراهم آید؛ «جامعه اسلامی جامعه طبیعی است، نه جامعه تبعیض و نه جامعه تساوی منفی. تز اسلام، کار، پرورش استعداد و استحقاق به اندازه کار است». (همان، ج2، ص113)
4ـ فراهم بودن فضای رقابت مثبت: شهید مطهری به وجود میدان رقابت سالم برای واداشتن افراد به کار و تلاش بیشتر، اعتقاد دارد و نبود رقابت را در خمودگی فکری جامعه مؤثر می داند. (همان، ج15، ص108)
5ـ ترکیب دانش با کار: نکته دیگر اینکه شهید مطهری در حالی که خود یک عالم و دانشمند محسوب می شود، این را که برای بعضی کار و برای بعضی دانش محترم باشد، نمی پذیرد و حتی بهانه عالم بودن برای بهره گیری از نتیجه کار دیگران را نیز رد می کند.
6ـ ترویج فضای توکل و اعتماد به خدا: شهید مطهری با نگاه به ویژگیهای جهان بینی دینی در یک پیوستار و کل مرتبط با هم می گوید: «اعتقاد درست به قضا و قدر الهی، یک نفر با ایمان را در عمل و فعالیت صحیح مطمئن تر و به نتیجه کار امیدوارتر می کند». (همان، ج 1، ص413)
با چنین نگاهی، یأس و تردید، رنگ باخته و در عوض، نشاط و امید به نفع کار تقویت می شود.
آثار تربیتی کار:شهید مطهری می گوید: «بعد از دیانت، مدرسه ای برای تربیت انسان، بهتر از مدرسه کار ساخته نشده است.» (همان، ج22، ص 799). اثرات و تبعات تربیتی کار را که استاد، مستقیم مورد اشاره قرار داده عبارتند از:
1ـ افزایش احساس عزت و شخصیت: با توجه به آثار تربیتی کار، شهید مطهری بر این باور است که «نتیجه کار، تنها خلاصی از فقر و گرسنگی نیست، بلکه چندین چیز دیگر هم به دنبال دارد. از آن جمله اینکه کار بر عزت و شخصیت انسان می افزاید و او را در نظر خودش محترم می نماید. یعنی حس احترام به ذات و اعتماد به شخصیت در او ایجاد
می کند و بدیهی است که هر چیزی که باعث و سبب محترم شدن شخصیت انسان در نظر خودش و نظر دیگران باشد، او خودش محترم و شایسته تکریم و تعظیم است.» (همان، ص163)
2ـ تمرکز خیال: بیکاری و تنهایی را اسلام از آن رو منع می کند که می تواند تالی فساد شده و آثار منفی به دنبال داشته باشد. شهید مطهری در تفسیر این کلام حضرت علی (ع) که فرموده: «اگر تو نفس را به کار مشغول نکنی، او تو را به خودش مشغول می کند»، می گوید وقتی که انسان یک کار و یک شغل دارد، آن کار و شغل او را به سوی خود می کشد و جذب می کند. به او مجال برای فکر و خیال باطل نمی دهد.» (همان، ج22، ص788)
از سوی دیگر، شهید مطهری تمرکز خیال را موجب انضباط فکری و توفیقهای ناشی از آن نیز می داند که در واقع ناشی از کار و کنده شدن از افکار پراکنده و بیهوده است.
3ـ آزادگی و شرافت: احساس بی نیازی از دیگران و شرافت مرتبط با آن در گرو کار و تلاش است.
همت، نشانه بزرگی و نشاط:شهید مطهری با ذکر این جمله حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) که فرموده اند: «قدر الرجل علی قدر همته»، یعنی قدر و اندازه هر کس همان قدر و اندازه همتش است، اهمیت و استحکام این سخن را این گونه می رساند که «جمله خیلی عجیب و پر معنایی است». با چنین نگاهی ایشان همت را نشانه چند ویژگی مثبت به شرح ذیل برمی شمارد:
1ـ همت، نشانه بزرگی روح: وی معتقد است «مسلما ً همت بزرگ، نشانه روح بزرگ است و همت کوچک، نشانه روح کوچک است.»
2ـ همت، نشانه سلامت و نشاط روان: از زاویه ای دیگر، استاد وجود همت و عمل در راستای آن را نشانه ای از روح و روان سالم دانسته است. (همان، ج22، ص150)
3ـ همت، نشان قدرشناسی از خویش: شهید مطهری همت را به میزان قدرشناسی از خویش ارتباط می دهد که این نگاه، ادامه همان دیدگاه حضرت
امیر (ع) به همت است. وی در توضیح این نظر خویش می گوید: «روح بزرگ، یک آرزوی بزرگ است، یک اندیشه بزرگ و وسیع است، یک خواهش و اراده بزرگ، یک نعمت بزرگ است... روح بزرگ به کمی و کوچکی و حقارت تن نمی دهد، به کم از قدر خود راضی
نمی شود.» (همان، ج17، ص660)
کارویژه های همت:شهید مطهری با همتراز شمردن همت با نبوغ و حتی عشق و ایمان، برخورداری از آن را دارای اثرات و کارویژه هایی می داند که امکان فائق آمدن بر کمبودها و نواقص و پذیرش سختی و زحمت را برای انسان و جامعه فراهم می آورد. (همان، ج2، ص264).
استاد بر دو کارویژه مهم تأکید کردهاند:
1ـ تولید استقامت و پشتکار برای کارهای بزرگ: استاد، انجام کارهای بزرگ را بدون داشتن همت متناسب با آن شدنی نمی داند و معتقد است با همت، برخی کارهای به ظاهر نشدنی هم عملی می گردد. (همان، ج14، ص436)
2ـ جبران کمبودها و معایب: غالب اوقات، کمبود یا نبود اراده و همت موجب می شود کارها متوقف و به بهانه کمبودها و مشکلات، این ضعف توجیه شود. (همان، ج18، ص329)
موانع و آفات همت و اراده:همت و اراده همچون سایر پدیده ها و خصایل انسانی دارای موانع بازدارنده، کاهش دهنده و آفاتی است که از نظر استاد شهید دور نمانده است. مهمترین آفتها عبارتند از:
1ـ فضای تبعیض و بی عدالتی: از دیدگاه شهید مطهری نباید هیچ تبعیض و بی عدالتی در جامعه را برتافت بلکه «باید این طور باشد که روستا زادگان با استعداد بتوانند دانشجو بشوند و بعد از دانشمندی به مقام وزیری برسند و همیشه باید این طور باشد که پسران ناقص عقل، عقب بمانند و سقوط کنند.» در این صورت است که صاحبان همت، انگیزه بروز آن را پیدا و برای نیل به کسب بزرگی تلاش خواهند کرد.
2ـ عدم تشخیص بزرگی و کوچکی: گاهی فرد یا جامعه در تشخیص و مقیاس اندازه گیری کارها، اهداف و آرمانها دچار مشکل می شود و لذا همت و تلاش خود را به هدر داده و یا از وصول به اهداف و آرمانهای بلند و بزرگ بازمی ماند. استاد چنین طرز فکر و نگاهی را که صرفا ً به ظاهر امور نگریسته و نتیجه مهم و اساسی را نادیده می گیرد، یک بیماری و یک انحراف بزرگ از تعلیمات عالیه اسلامی» برمی شمارد.
3ـ غفلت از اهتمام به تمام ابعاد سعادت: از نگاه شهید مطهری ، انسان دارای ابعاد روحی و مادی است که باید به طور مناسب تأمین شده و برای تأمین سعادت دنیا و آخرت به کارگیری شود؛ «همت و اراده باید صرف تأمین همه شرایط سعادت گردد و ناچار باید به نسبت معین، میان آنها تقسیم شود و اگر جاذبه یکی از آنها همت و اراده را به سوی خود بکشاند و سایر شرایط به زمین بماند، بدیهی است که بدبختی رو خواهد آورد».
نتیجه گیری:مروری بر سیره و اندیشه استاد شهید مرتضی مطهری و جستجوی موضوع این مقاله یعنی همت مضاعف و کار مضاعف، گویای این است که ایشان برای همت و کار جایگاه و اهمیت بالایی قائل بوده و با نگاهی دینی به موضوع، هر دو را سرمایه تأمین سعادت و نشانگر وجود سلامت روان، بزرگی روح، آزادگی و شرافت دانسته و خود نیز عامل به آن در زندگی عملی بوده و در این نگاه از علم و تجربه تاریخی و اجتماعی نیز برخوردار بوده است.
کما اینکه تحسین همت و تلاش قهرمانان تاریخی مثل اسکندر، ناپلئون و نادر که در عین انتقاد به آنان، در استاد دیده می شود و رجوع دادن مسأله به حکایات تاریخی و اجتماعی ناشی از این علم و تجربه انسانی است که در کنار نگاه دینی و آسمانی استاد، هم در فهم و درک موضوع و هم کاربست آن نقش بسزایی دارد.
محور : کار و همت از دیدگاه بزرگان