برایه(1) و هدف از مشارکت مردم در جمهوري اسلامي با برایه و هدف از مشارکت در فلسفه دموکراسی متفاوت است. در فلسفه دموکراسی برایه و هدفِ مشارکت، دستیابی به دنیا و رفاه است ولی در مردم‏سالاری دینی برایه و هدف مشارکت، اقامه کلمه توحید است؛ به همین دلیل اولین و مهم‏ترین تفاوت میان دموکراسی غربی و مردم‏سالاری دینی در جهت‏گیری و اهداف این دو نوع از مشارکت است.

در جمهوری اسلامی، «تئوری ولايت مطلقه فقيه»  ابزار تحقق و حفظ مشارکت مردم برای این هدف است و بدون این تئوري، مشارکت برای جهت اسلامي جمهوري اسلامي محقق نمی‏شود.

جلوگیری از حل شدن جمهوري اسلامي در فلسفه دموكراسي، به تقویت جایگاه تئوری ولايت فقيه وابسته تام است و متأسفانه در سال‏های گذشته تئوری پردازی برای تقویت تئوری ولایت فقیه در حوزه‏های علمیه مورد اهمال بوده است. در تمام سال‏های بعد از انقلاب یکی از مهم‏ترین رسالت‏ها در نظام اسلامی هماهنگ نمودن ساختارهای نظام با جهت‏گیری اسلامی نظام بوده است و اگرچه در شرایط فعلی ساختارهای نظام اسلامی در هماهنگی نسبی با ساختار ولایت فقیه هستند و نظام اسلامی تاکنون جهت گیری الهی خود را حفظ کرده است؛ لکن در شرایط امروز  رسالتی نو  برای هماهنگ‏سازی ماهیت ساختارهای نظام با ساختار ولایت فقیه در مقابل اندیشمندان حوزوی قرار دارد. به عبارت دیگر براي حفظ و تکامل جهت گیری اسلامي در جمهوري اسلامي ناگزیر از «تئوریزه کردن اصل ولایت فقیه در سطح ساختارها» هستیم. تئوريزه كردن ولایت مطلقه فقیه در سطح ساختارها، همان چگونگی جریان جهت گیریهای اسلام در ساختارهای نظام است. تئوریزه کردن ولایت مطلقه فقیه به معناي ارتباط ارگانیک ساختارهای نظام با ولایت مطلقه فقیه است.

در شرایط امروز ساختار فعلی نظام مبارک جمهوری اسلامی به شکلی است که با سر کار آمدن دولتی خاص، موجی از غرب‏گرایی در میان ساختارهای نظام راه‏اندازی می‏شود و کشور به سمت ساختارهای غربی سوق می‏یابد. این آسیب ـ که تجربه‏هایی روشن برای آن وجود دارد ـ در آینده هم امکان وقوع دارد. البته در کنار این آسیب بسیار محتمل، آسیب دیگری نیز  نظام اسلامی را تهدید می‏کند؛ این آسیب عدم تبیین «چگونگی جریان جهتگیری اسلام در ساختارها» است.

نتیجه دو آسیب گفته شده؛ محوریت نیافتن موضوعات مورد مطالبه ولایت فقیه در روند برنامه ریزی ساختارها است و  باید توجه داشت که محوریت یافتن ادبیات انقلاب در فرآیند برنامه ریزی نهاد های نظام  معنائی متفاوت با اعتقاد افراد به اسلام و ولایت فقیه دارد.

به عبارت دیگر در قوای سه‏گانه افرادی جهت گیری ولی فقیه را تکرار و در پاره اي از اوقات برای اين موضوعات طرح‏هایي ارائه مي‏دهند ولی تعهد ساختاری به ادبیات انقلاب و تولید الگوی پیشرفت اسلامی معنائی مفقود و مغفول درساختار نظام اسلامی است.

اندیشه‏ورزی برای تئوريزه كردن اصل ولايت فقيه در سطح ساختارها- که معنائی متفاوت با اعتقاد افراد به ولایت فقیه دارد - به رفع این نقص ساختاری و تغییر در تخصیص تکنولوژی مدرن منجر خواهد شد. عدم توجه به تئوریزه کردن ولایت فقیه در ساختارها به پذیرش تکنولوژی مدرن منجر خواهد شد؛ که این معنا با انحلال انقلاب در مدرنیته برابر است.

به عبارت دیگر پذیرش تکنولوژی با الگوهای غربی، به دلیل ماهیت ارزش محور تکنولوژی مدرن به انحلال آرمانهای انقلاب در ادبیات توسعه منجر خواهد شد. و برای جلوگیری از این آسیب بزرگ تغییر در تخصیص تکنولوژی امری لازم است.

استفاده دربست از تکنولوژی مدرن، که برای پاسخگوئی به نیازهای انسان اکونومیک تولید شده است؛ به پرورش اخلاق مادی در جامعه الهی کمک می‏کند.

با تغییر در تخصیص تکنولوژی ضرر کمتری به آرمانهای انقلاب تحمیل خواهد شد و زمینه اجتماعی برای تولید تکنولوژی اسلامی در سالهای دورتر فراهم خواهد آمد.

با اتمام فتنه بعد از انتخابات 1388- که غرضش تغییر در جهت گیری اسلامی جمهوری اسلامی بود- حوزه های علمیه باید به فکر هماهنگ کردن ساختارهای نظام با ولایت مطلقه فقیه باشند و این معنای تئوریزه کردن ولایت فقیه در سطح ساختارها است و برای تحقق این مهم اندیشه ورزی حوزه های علمیه ضرورتی انکار ناپذیر است.

در غیبت غمگینانه حوزه های علمیه در اندیشه ورزی برای پاسخگوئی به نیازهای حکومت اسلامی ـ که معنایی متفاوت با حضور فردی روحانیت در اندیشه‏ورزی برای انقلاب دارد ـ جریان روشنفکری با تئوری‏پردازی مدرن به تضعیف جایگاه تئوری ولایت مطلقه فقیه پرداخته است و فقدان تئوری‏پردازی برای تئوریزه کردن ولایت فقیه در سطح ساختارها زمینه طرح ایده‏هائی همچون عرفی سازی فقه را فراهم آورده است. رشد این نوع از اندیشه‏ورزی ـ که با هدف هماهنگ کردن فقه با پسند اجتماعی مدرن اتفاق می‏افتد ـ هشداری جدی برای حوزه‏های علمیه است؛ هشداری که بی توجهی به آن به معنای محدودسازی نقش دین خاتم و کامل در هدایت جامعه می‏باشد.

جریان روشنفکری پذیرش مدرنیته را امری محتوم می‏پندارد و خلأ اندیشه‏ورزی برای ولایت فقیه این توهم را تقویت نموده است. به عبارت دیگر روشنفکران مدرنیته را سرنوشت محتوم  می دانند و اعتقاد دارند که ولایت فقیه مجبور خواهد شد با تغییر در فرهنگ دینی جامعه، آن را بپذیرد. به اعتقاد ایشان پذیرش تغییر فرهنگ دینی توسط ولایت فقیه ؛ که همان فروپاشی نظام اسلامی می‏باشد کم هزینه تر از روشهای دیگر برای مدرن شدن ایران است. این نگاه ولایت فقیه را ابزاری برای مدرنیزاسیون می پندارد و این به معنای تعریف نقش برای ولایت فقیه در فرآیند پذیرش تمدن استکباری مدرنیته است. به اعتقاد روشنفکران و اندیشمندان مدرن اگرچه انقلاب اسلامی به بهانه ایجاد استقلال به وجود آمده است و لکن چاره ای جز پذیرش نگرش مدرن به انسان، جامعه و جهان نخواهد داشت.

و در نهایت اینکه  تئوري فعالیت های شبکه ای مساجد و هیئات در طرح‏هایي مانند طرح کارنامه خوانی و..... به دنبال تقویت التزام اجتماعی به ادبیات انقلاب در سطح فرهنگ عمومی است ولی هیچ طرحی آثار التزام ساختاری به ولایت فقیه در استحکام نظام را ندارد.

به قلم: حجت‏الاسلام علی کشوری

1. توجه به تحول در برنامه‏هاي‏ فرهنگي انقلاب؛ نتيجه منطقي حوادث پارسال

حوادث تلخ سال 1388 نشان داد که برنامه‏اي همه‏جانبه از سوي "تمدن استکباري مدرنيته" براي تحميل آينده‏اي مدرن به انقلاب اسلامي[1] طراحي شده است. گذشته از شکست سخت استکبار در اين ميدان نرم ؛ تحليلِ مبنائی این حادثه ما را به تحول فرا می خواند. تحول در نحوه دفاع از انقلاب ضرورت تقابل بنیادین ما با استکبار است.

1 ـ 1. "اکتفاء به دفاع  ولي فقيه"، مبناي برنامه هاي فرهنگي انقلاب در مرحله پيدايش انقلاب

ارائه گزارشي صحيح از وضعيت موجودِ برنامه ريزي فرهنگي -در دستگاه ايمان - زمينه ساز تکاملِ در برنامه ريزي دستگاه ايمان است. در ظرفيت فعلي؛ نيروهاي انقلاب اتفاق نظر دارند که: «همه دستاوردهاي انقلاب اسلامي محصولِ حفاظت اجتماعي از تئوري ولايت مطلقه فقيه است».

از منظر جبهه وسيع نيروهاي انقلاب اسلامي ، دستاوردهایي همچون "عزت بين‏المللي مکتب اهل‏بيت عليهم السلام" و نظام برآمده از اين مکتب، "ترديد در کارآمدي مفاهيم مدرن براي اداره جوامع"، "ايجاد اميد در جهان اسلام و مستضعفين عالم"، "بهبودي سطح معيشت عمومي مردم ايران"، "تحقق بلامنازع استقلال و خود باوري" و ... همگي از برکات تئوري ولايت مطلقه فقيه است.

اما به رغم اتفاق نظري که در دفاع از اين اصل مترقي در ميان نيروهاي انقلاب وجود دارد؛ نحوه دفاع از ولي فقيه در ميان نيروهاي انقلاب متفاوت است. بخشي از نيروهاي اين جبهه گسترده در برنامه هاي خود به دفاع از ولي فقيه بسنده مي‏کنند؛ برنامه‏های این گروه از انقلابیون شاملِ تبین ويژگی های شخص ولی فقیه، دفاع از تصمیمات ولی فقیه و بررسی آثار مدیریت ولی فقیه است. البته در اين ميان کساني دفاع از تصميمات مهم ولي فقيه- مانند تصميماتي که به مقابله با هجمه نظامي کفار مربوط مي‏شود - را رسالت خويش مي‏دانند و در سایر برنامه‏ها شرکت فعالی ندارند. نتيجه اين مبنا در برنامه‏ريزي‏هاي فرهنگي  اتخاذ موضع گيري اجتماعي به نفع ولي فقيه است.در اين سطح از برنامه‏ريزي تصميمات ولي فقيه با اتخاذ مواضعي همخوان از سوي خواص و عوام تقويت مي‏گردد.

2 ـ 1. کاهش مجاهده اجتماعي براي انقلاب، اثر بلندمدتِ "اکتفاء به دفاع از تصميمات ولي فقيه"

صرف نظر از آثار مثبت اين مبنا در تضعيف کوتاه مدت دشمن، بررسي آسيب هاي اکتفاء به اين مبنا در دفاع از انقلاب و ولي فقيه ضروري است. به عبارت ديگر اتکاي محض به اين سطح از برنامه‏ريزي آسيب‏هاي سهمگيني را ـ در درازمدت ـ به ولايت فقيه و انقلاب اسلامي وارد مي‏آورد.

ضعفِ اکتفاء به این حد از برنامه‏ریزی آنگاه روشن می‏شود که ما به موضوع نو بودن مفاهيم و اصول انقلاب اسلامي در جهان توجه کنیم؛ به عبارت دیگر انقلاب اسلامي  مفاهيمي متفاوت با  مفاهيم مدرن را در دنيا مطرح نموده است و همين مفاهيم ديني است که پشتوانه تصميمات ولي فقيه محسوب مي شوند؛ به همين دليل لازم است علاوه بر دفاع از تصميمات ولي فقيه بازخواني پشتوانه‏هاي مفهومي اين تصميمات ؛ در دستور کار نيروهاي انقلاب اسلامي قرار گيرد.

2.   ضرورت محوريت يافتن بازخواني ادبيات انقلاب در برنامه‏هاي فرهنگي انقلاب در مرحله تغييرات انقلاب

در دنياي امروز در همه حوزه هاي سياسي، فرهنگي و اقتصادي تعاريفي مادي و مدرن از «انسان، جامعه و آينده جهان» ارائه شده است و به علت نوپا بودن  مفاهيم انقلاب اسلامي در جهان و  عدم آموزش اين مفاهيم، باز خواني پشتوانه هاي مفهومي تصميمات ولي فقيه به فهم تصميمات اجتماعي ولي فقيه مدد مي‏رساند. اين سخن به اين معناست که "بازخواني ادبيات انقلاب"- که شامل تحليل‏هاي حاکم بر تصميمات ولي فقيه است- مي‏تواند مبناي تحول در برنامه ريزي هاي سياسي و فرهنگي و اقتصادي جامعه قرار گيرد و اين تحول در مبناي برنامه ريزي زمينه ساز مجاهده بيشتر در دفاع از انقلاب اسلامي و ولي فقيه است. در واقع «بازخواني ادبيات انقلاب» که همان تبيين پشتوانه هاي مفهومي تصميمات ولي فقيه است؛ به تبيين جهتگيري انقلاب اسلامي مي انجامد و تبيين جهت گيري درست انقلاب در مقابل جهت‏گيري‏هاي موجود زمينه مجاهده افراد بيشتري براي انقلاب اسلامي را فراهم مي آورد.

همانطور که گفته شد؛ اين اثر مبارک (گسترش دائمی مجاهده براي انقلاب) در مبناي اول (اکتفاء به دفاع از تصميمات ولي فقيه) وجود ندارد. ظرفيت مبناي اول اتخاذ مواضع همخوان با تصميمات ولي فقيه است ولي در مبناي دوم جهت حاکم بر تصميم ولي فقيه تبيين و بالمآل زمينه مجاهده فراگير اجتماعي براي دفاع از انقلاب اسلامي ايجاد مي شود. با بازخوانی ادبیات انقلاب ذهن ها با پشتوانه مفهومی تصمیمات ولی فقیه آشنائی پیدا می کنند.

البته  تحقق بازخوانی به روش تکاملی و نظامند ما را به مقصود فوق می رساند و به دیگر سخن در بازخوانی ادبیات انقلاب، مهمترین موضوع برخورد اجتهادی با ادبیات انقلاب است. نگاه اجتهادی به ادبیات انقلاب با استفاده از روش بازخوانی صحیح ممکن است و سه روشِ در فرآیند بازخوانی مطرح است:

الف) بازخوانی انتزاعی و خطی؛ یا بازخوانی تبلیغی و بخشی ادبیات انقلاب

ب) بازخوانی موضوعی و مجموعه‏ای؛ یا بررسی لوازم تحقق یک موضوع در ادبیات انقلاب

پ) بازخوانی نظام مند و تکاملی؛ یا بررسی ارتباط همه موضوعات در ادبیات انقلاب

بازخوانی به شیوه‏های اول و دوم  منجر به تحریف و تأویل در ادبیات انقلاب خواهد شد.

3. ضرورت محوريت يافتن مبناي «به کارگيري ادبيات انقلاب» در برنامه هاي فرهنگي انقلاب در مرحله تکامل انقلاب

 بازخواني ادبيات انقلاب علاوه بر ايجاد موضع گيري متناسب با مواضع ولي فقيه به تبيين جهت گيري انقلاب و گسترش مجاهده افراد انقلاب منجر مي شود و ايجاد توجه نسبت به جهت گيري، موضع گيري و مجاهده متناسب با انقلاب به معناي تقويت گرايش اجتماعي- در جامعه انقلاب اسلامي-  است. به عبارت ديگر با بازخواني ادبيات انقلاب اسلامي گرايش اجتماعي- که بعد اصلي در ساخت يک جامعه است- تقويت مي شود و تقويت اين گرايش اسلامي در واقع اولين گام براي تحول در برنامه ريزي نظام از مبناي «بازخواني ادبيات انقلاب» به مبناي «به کارگيري ادبيات انقلاب» است. به کارگیری ادبیات انقلاب؛همان تلاش برای ساختن جامعه به محوریت آرمانهای انقلاب است.

 درمبناي «به کارگيري ادبيات انقلاب» مسأله تکامل ادبيات انقلاب از سطح جهت گيري به سطح  توليد «الگوي پيشرفت اسلامي اداره جامعه» مطرح است و اعتقاد به ناکارآمدي الگوهاي مدرن اداره جامعه و اعتقاد به قدرت دين در ساخت يک تمدن جديد، پيش فرض نگاه به ادبيات انقلاب در سطح به کارگيري اين ادبيات در ساختن جامعه است. البته در شرايط فعلي جمع زيادي از نخبگان جامعه قائل به ساخت يک تمدن ديني در ادامه راه انقلاب نيستند؛ و يا تصور ايشان از تمدن اسلامي، يک تمدن التقاطي مي باشد.(2) بازخواني ادبيات انقلاب و توجه به توليد برنامه‏هاي سياسي و فرهنگي بر اساس اين مبنا، جامعه را به ظرفيت توجه به مبناي «به کارگيري ادبيات انقلاب» خواهد رساند و امروز ما در مرحله تحول از مبناي اول به مبناي دوم هستيم!

ـــــــــــــــــــــــــــــ

[1] مسأله‌ى اصلى همين مسایلى است كه در طول اين هشت نُه ماهِ بعد از انتخابات، محل اختلاف بوده است بين مجموعه‌ى نظام اسلامى و مجموعه‌ى كفر و استكبار، كه اينجا كسانى حرفهاى آنها را تكرار كردند. آنها ميخواهند نظام اسلامى، نظام دينى، نظام مبتنى بر اطاعت از خدا و رسول وجود نداشته باشد. هر آن چيزى كه تضمين كننده‌ى اطاعت عمومى اين نظام است، براى آنها دشمن محسوب ميشود؛ عليه‌اش اقدام ميكنند، عليه‌اش فعاليت ميكنند، همه‌ى تلاش خودشان را براى زدن آن متمركز ميكنند. اين طرف قضيه بايستى تلاش و سعى خودش را بكند، براى اينكه همين اركان اصلى را، اين مبانى و مبادى اصلى را حفظ كند. مسأله‌ى اصلى را نبايستى مغفولٌ‌عنه قرار داد. (از رهنمودهای ولي فقيه 1388-12-6)