سعی هم مثل بسیاری از مفاهیم دیگر به دو صورت مثبت و منفی وجود دارد که هر دو صورت آن در قرآن مذکور است، و ما در این قسمت بطور خلاصه به آن می پردازیم.
سعی مثبت
طبق آیات 4 تا 7 سوره لیل ، سعی مثبت، تلاش و کوشش در انجام فعلی است که جزای آن خیر است و آسانی و راحتی را به دنبال دارد:
إِنَّ سَعْيَکُمْ لَشَتّي -که سعي و تلاش شما مختلف است (4)
فَأَمّا مَنْ أَعْطي وَ اتَّقي - امّا آن کس که (در راه خدا) انفاق کند و پرهيزگاري پيش گيرد (5)
وَ صَدَّقَ بِالْحُسْني - و جزاي نيک (الهي) را تصديق کند (6)
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْري - ما او را در مسير آساني قرار ميدهيم! (7)
این مفهوم در آیه ذیل، هم در دنیا و هم در آخرت آمده است:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي اْلآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ (بقره 201)
و برخي از آنان ميگويند: «پروردگارا! در اين دنيا به ما نيكي و در آخرت [نيز] نيكي عطا كن، و ما را از عذاب آتش [دور] نگه دار».
در این آیه، ما از خداوند، غیر از دنیا در آخرت نیز حسنه و نیکی درخواست می کنیم.
معنای آخرت
حال باید بدانیم که معنای آخرت چيست؟ آخرت یعنی بعدي، شما ميتوانيد به هر کدام از نشئاتِ[3] بعد، آخرت بگوييد. لذا آخرت را نميشود فقط براي قيامت بکار برد.
در حدیثی سید ما رسول الله(ص) صریحاً ماجراهای قبل و بعد از ظهور را نام برده و می فرماید: «و هذهالآخرة» این آخرت است[4]
و یا در حدیث دیگری وعده و تهدید آخرت را امام زمان(عج) دانسته و می فرمایند:
إن أحسنتم أحسنتم لانفسکم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ، يعني القائم صلوات الله عليه وأصحابه .
«إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِکمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ اْلآخِرَةِ(إسراء 7) اگر نيکي کنيد، به خود نيکي کردهايد، و اگر بدي کنيد، به خود [بد نمودهايد]. و چون تهديد آخر فرا رسد [بيايند] تا شما را اندوهگين کنند و در معبد[تان] چنانکه بار اول داخل شدند [به زور] درآيند و بر هر چه دست يافتند يکسره [آن را] نابود کنند. يعني قائم درودهاي خدا براو و يارانش باد»[5]
سعی مثبت در آخرالزمان
پس در این آیات و احادیث، ما سعی و تلاشی را از خداوند درخواست می کنیم که هم در دنیا و هم در آخرت یعنی در نشئه بعدی که بهشت بعد از ظهور و یا نشئه حق است، ثمره آن حسنه و نیکی باشد.
در احادیث زیادی، اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، آخرت را به ظهور امام زمان(عج) و بهشت بعد از آن و دولت حق تعبیر نموده اند، به عنوان مثال در حدیث ذیل آیه 20 سوره شوري آمده است: امام صادق(ع): کسي که زراعت آخرت را بخواهد، ما آن را افزايش مي دهيم و کسي که فقط کشت دنيا را بطلبد، کمي از آن به او ميدهيم امّا در آخرت هيچ بهرهاي ندارد!) فرمود: نصيب و بهره اي براي او جز در دولت حق همراه قائم[عج] نخواهد بود.[6]
این آیات و احادیث ما را دعوت می کند به سعی و تلاش و کوشش در انجام افعالی در راستای ظهور امام زمان (عج) و بهشت بعد از آن. این سعی و کوشش برای ظهور، همان عمل صالح است که مؤمنین انجام می دهند:
فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا کُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَ إِنّا لَهُ کاتِبُونَ (أنبياء 94)
و هر کس چيزي از اعمال شايسته بجا آورد، در حالي که ايمان داشته باشد، کوشش او ناسپاسي نخواهد شد؛ و ما تمام اعمال او را (براي پاداش) مينويسيم.
ثمره سعی مثبت
اگر فرد مؤمنی برای رسیدن به بهشت ظهور یا نشئات بعد سعی و تلاش کند، جزا و پاداش آن را بطور کامل دریافت خواهد کرد:
وَ مَنْ أَرادَ اْلآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (إسراء 19)
و هر كس خواهان آخرت است و نهايت كوشش را براي آن بكند و مؤمن باشد، آنانند كه تلاش آنها مورد حقشناسي واقع خواهد شد.
این قدرداني از سعي و تلاش، در بهشت و در معیت اهل بیت(ع) و خوبان بوده و اعطای نعمات بهشتی شامل حال آنان خواهد شد:
عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌوَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَساوِرَمِنْ فِضَّةٍوَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَرابًا طَهُورًا (إنسان21)
بر اندام آنها [= بهشتيان] لباسهايي است از حرير نازک سبزرنگ، و از ديباي ضخيم، و با دستبندهايي از نقره آراستهاند، و پروردگارشان شراب طهور به آنان مينوشاند!
إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْيُکُمْ مَشْکُورًا (إنسان 22)
اين پاداش شماست، و سعي و تلاش شما مورد قدرداني است!
سعی منفی
طبق آیات 8 تا 11 سوره لیل ، سعی منفی، تلاش و کوشش در انجام فعلی است که جزای آن عذاب است و انسان را به سختی انداخته و بعد در جهنم داخل می گرداند:
وَ أَمّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْني - امّا کسي که بخل ورزد و (از اين راه) بينيازي طلبد (8)
وَ کَذَّبَ بِالْحُسْني - و پاداش نيک (الهي) را انکار کند (9)
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْري - بزودي او را در مسير دشواري قرار ميدهيم (10)
وَ ما يُغْني عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدّي - و در آن هنگام که (در جهنّم) سقوط ميکند، اموالش به حال او سودي نخواهد داشت! (11)
طبق آیه 200 از سوره بقره اگر از خداوند عطای همین دنیا را بخواهیم، از خیرات آخرت یا بهشت بعد از ظهور بی نصیب خواهیم بود:
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي اْلآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ
و چون آداب ويژه حجّ خود را به جاي آورديد، همان گونه كه پدران خود را به ياد ميآوريد، يا با يادكردني بيشتر، خدا را به ياد آوريد. و از مردم كسي است كه ميگويد: «پروردگارا، به ما، در همين دنيا عطا كن» و حال آنكه براي او در آخرت نصيبي نيست.
در آیه 205 سوره بقره به سعی و تلاش برای فساد در زمین اشاره شده و دلیل آن را مطرح کرده است: کسانی که از مسیر اهل بیت (ع) دور شوند و فقط متاع دنیا را بخواهند به فساد در زمین روی خواهند آورد:
وَ إِذا تَوَلّي سَعي فِي اْلأَرْضِ لِيُفْسِدَ فيها وَ يُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ
(نشانه آن، اين است که) هنگامي که روي برميگردانند (و از نزد تو خارج ميشوند)، در راه فساد در زمين، کوشش ميکنند، و زراعتها و چهارپايان را نابود ميسازند؛ (با اينکه ميدانند) خدا فساد را دوست نميدارد.
و خداوند در چند آیه از قرآن، کسانی که سعی در محو آيات و یا تلاش در تکذیب آیات می کنند را به عذاب دردناک وعده داده است:
وَ الَّذينَ سَعَوْا في آياتِنا مُعاجِزينَ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحيمِ (حج51)
و آنها که در (محو) آيات ما تلاش کردند، و چنين ميپنداشتند که ميتوانند بر اراده حتمي ما غالب شوند، اصحاب دوزخند!»[7]
نتیجه سعی منفی
کسانی که از ذِکر در مساجد خدا جلوگیری می کنند و سعی در خرابی و ویرانی آن بعد از ظهور امام زمان (عج) دارند، بر اساس آیه 114 سوره بقره که از آیات المهدی است و حدیث ذیل آن، بهره آنها در دنيا فقط رسوايي است و و در سراي ديگر، عذاب عظيم است و امام زمان(عج) آنان را از دم تیغ می گذراند.
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللّهِ أَنْ يُذْکَرَ فيهَا اسْمُهُ وَ سَعي في خَرابِها أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاّ خائِفينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي اْلآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ
کيست ستمکارتر از آن کس که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگيري کرد و سعي در ويراني آنها نمود؟! شايسته نيست آنان، جز با ترس و وحشت، وارد اين (کانونهاي عبادت) شوند. بهره آنها در دنيا (فقط)رسوايي است و در سراي ديگر، عذاب عظيم (الهي)!!
حدیث ذیل آیه 114 سوره بقره :
اسباط از سدّی نقل کرده که گفت : منظور از آیه « لهم فی الدنیا خزیٌ» این است که به هنگام قیام حضرت مهدی (عج) بیت المقدس به آغوش اسلام بر می گردد و تجاوزکاران به کیفر کردار زشت خویش می رسند و حضرت ، آنان را از دم تیغ می گذراند.[8]
در سوره مائده آیه 33 آمده است :
إِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي اْلأَرْضِ فَسادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْديهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ اْلأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي اْلآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ
کيفر آنها که با خدا و پيامبرش به جنگ برميخيزند، و اقدام به فساد در روي زمين ميکنند،فقط اين است که اعدام شوند؛ يا به دار آويخته گردند؛ يا (چهار انگشت از) دست (راست) و پاي (چپ) آنها، بعکس يکديگر، بريده شود؛ و يا از سرزمين خود تبعيد گردند. اين رسوايي آنها در دنياست؛ و در آخرت، مجازات عظيمي دارند.
طبق این آیه که از آیات المهدی است و حدیث ذیل آن، کسانی که اقدام و سعی به فساد در روي زمين ميکنند، به غیر از مجازاتهایی در دنیا دارند، در دوران قبل از ظهور و توسط دابة الارض، به عذاب عظیم، که شامل چهار عذاب و بلا است گرفتار می شوند: به سيف (شمشير) ، وخسف(فرو رفتن در زمين )، وقذف (ريختن و پرتاب شدن چيزهائي از آسمان بر سر آنها)، و مسخ ( و بصورت حيوان در آمدن)[9]
آیا زیانکار ترین مردم را می شناسید؟ آنها کسانی هستند که به آيات ربّشان و لقاي او کافر شدند؛ به همين جهت، سعی و تلاشهايشان در زندگي دنيا گم (و نابود) شده؛ و اعمالشان حبط و نابود می شود:
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِاْلأَخْسَرينَ أَعْمالاً (کهف 103)
بگو: «آيا به شما خبر دهيم که زيانکارترين (مردم) در کارها، چه کساني هستند؟
الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (کهف 104)
آنها که سعی و تلاشهايشان در زندگي دنيا گم (و نابود) شده؛ با اين حال، ميپندارند کار نيک انجام ميدهند!»
أُولئِکَ الَّذينَ کَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْنًا (کهف 105)
آنها کساني هستند که به آيات پروردگارشان و لقاي او کافر شدند؛ به همين جهت، اعمالشان حبط و نابود شد! از اين رو روز قيامت، ميزاني براي آنها برپا نخواهيم کرد!
ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آياتي وَ رُسُلي هُزُوًا (کهف 106)
(آري،) اين گونه است! کيفرشان دوزخ است، بخاطر آنکه کافر شدند، و آيات من و پيامبرانم را به سخريه گرفتند!
درجات سعی
کلیه مفاهیم در نظام خداوندی دارای شأن و درجات مختلف هستند و مفهوم سعی نیز استثناء نبوده و دارای درجاتی می باشد که هم شامل سعی منفی و هم شامل سعی مثبت می شود.
هر كس خواهان دنياي زودگذر است، هر چه در این مسیر بیشتر تلاش کند، درجات وی در جهنم پایین تر بوده و عذاب و سختی های او بیشتر خواهد بود.[10]
و هر كس خواهان آخرت است و نهايت كوشش را براي آن بكند و مؤمن باشد، به قدر سعی او در مسیر آخرت که همان بهشت ظهور است از او قدردانی و تشکر خواهد شد و به او درجاتی در بهشت اِعطا می کنند. [11]
البته هر دو دسته از افراد یاد شده، از عطای پروردگار خود بی بهره نیستند و خداوند مهربان، هم به مجرمان، نعماتی عطا می کند و هم با مؤمنین، رئوف و مهربان است،[12] ولی آن چیزی که آنها را از یکدیگر متمایز می کند برتری درجات فضلِ بعضی از آنان بر بعضی دیگر است که در دنیا مشهود بوده و در نشئه بعد یا بهشت ظهور برتري آن بزرگتر و بيشتر است.[13]
درجه اي از سعی كه مخصوص آخرالزمان و برپاكنندگان ظهور است
شاید این سئوال مطرح شود که چه درجه اي از سعی مخصوص آخرالزمان و برپاكنندگان ظهوربوده و انسان با واجد شدن این درجه از سعی در آخرالزمان، سرافراز شده و می تواند در راستای ظهور و برپا کردن آن، برای مولایمان خاصیت داشته باشد.
بهشت ظهور در تمام محدوده آسمانها و زمین برپا می شود، در سوره آل عمران آیه 133 به این موضوع اشاره شده است: «جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ اْلأَرْضُ» و به دلایل مختلف، جنسیت آسمانهای هفتگانه برزخی است، و برزخ، جایگاه صفات می باشد، پس نتیجه می گیریم که سعی و تلاش ما برای برپائی ظهور و بهشت بعد از آن باید در راستای کسب بهترین صفات باشد، این صفات و مقولات شامل تمام صفات نیک و صفات مهدوی(عج) می شود، یکی از مقولات مهم در این راستا، تقوا است، ما برای رسیدن به ظهور امام زمان(عج) نیاز به تقوائی عطا شده از سوی امام(ع) داریم،[14] یکی دیگر از این صفات، اخلاق مهدوی(عج) است که ما باید با سعی و تلاش این نعمت بزرگ را از امام(ع) دریافت کنیم.
