و تِلکَ ا لأمثالُ نَضرِبُها للنّاس لَعلَّهم یتَفکّر و ن؛ «مثل» ها را می‌آ و ریم تا مردم به فکر و  اندیشه فر و  ر و ند».(س و ره حشر، آیه 21)

استفاده از «مثل» و  ضرب المثل در محا و رات و  ن و شته‌جات د و  فایده دارد:

1 ـ زیبایی و  جذابیت بیشتر ن و شته یا سخن.

2 ـ رسایی و  شی و ایی پیام.

استفاده از مثل‌های رایج، ن و عی هنر آفرینی و  هنرمندی در فن سخن و ری و  کتابت است. این صنعت، افز و ن بر ر و ان‌سازی محت و ا و  ایجاد فضایی مناسب برای انتقال ذهن، ن و عی زینت گری و  آرایش نیز محس و ب می ش و د و  غالباً چیره دستان قلم و  سخن از آن استفاده می‌کنند و  کمتر ن و شته ادبی را می‌ت و ان پیدا کرد که از این صنعت بهره مند نباشد و  شاهکار‌های نظم و  نثر فارسی و  عربی و  زبانهای دیگر، مملّ و  از مثل‌ها و  ضرب المثل‌هاست.

قرآن کریم که برجسته ترین هنر کلامی و  ادبی است، به ن و به خ و د به ص و رت لطیف و  ملیحی از این صنعت استفاده کرده است. به‌گ و نه‌ای که نه اقتباس از کلام بشری کرده است تا از حد اعجاز تنزل یابد و  نه از محا و ره متعارف فراتر رفته است تا سخنی غیر مجذ و ب و  دش و ار گردد، بلکه به سبکی بدیع و  ن و   و  با ضرب‌المثل‌هایی عالی و  شگفت، زیباییها و شگفتیهای خ و یش را تماشایی تر کرده است.مثل‌های قرآنی عبارتند از:

1 ـ مثل‌هایی که در قرآن از آنها به عن و ان مَثَل یاد می‌کند.

2 ـ مثل هایی که هر چند به ص و رت مَثَل در قرآن ترسیم نشده‌است، و لی به قدری جامع و  رسا و گ و یا است که به‌ص و رت مثلی رایج در آمده است.

در این سلسله از مقالات با هم به تماشای این فصل زیبای از قرآن می‌نشینیم.

« و  ان لیس لِلأنسان ألاّ ما سَعی؛ برای انسان چیزی جز آنچه که از راه تلاش   و  ک و شش بدست آ و رد نیست». (س و ره نجم، آیه 39)

علامه طباطبایی در تفسیر پر ارج «المیزان» در معنی آیه می‌ن و یسند:

«دارایی و  سرمایه حقیقی انسان نمی ش و د مگر آنچه را که خ و د از طریق عمل کسب کرده است چه اینکه هر انسانی بر سر سفره عمل خ و یش نشسته است و  آنچه را که در نشئه دنیام به خ و د منتسب می‌کند از مال و  فرزند و  امثال آن چیزی جز امری اعتباری و  پنداری بیش نیست و گرنه در سرای آخرت که سرای حقیقت است دارایی ا و  همان اعمال نیک و  بد ا و ست».

مضم و ن عالی، ناب و  اختصار آیه م و جب شده است که هم و اره دانشمندان و  ادیبان در مباحث گ و ناگ و ن علمی و  اخلاقی به آن استناد کنند و  همین سبب شده است که آیه شریفه به عن و ان ضرب‌المثلی قرآنی رخ بنماید. گر و هی آن را نگین انگشتری شعر خ و یش ساخته‌اند، همانند:

م و لانا جلال الدین بلخی می‌گ و ید:

چ و  گفت «لیس للانسان إلاّ ما سعی » خالق بیفکن دانه‌ای امر و ز تا زان بدر و ی فرد

چ و ن نکرد آن کار مزدش هست ل «لیس للانسان إلا ما سعی»

قـدر همـت باشـد آن جهد و  دع «لیس للانسان إلا ماسعی»

***

مصلح‌الدین سعدی شیرازی می‌گ و ید:

مـن طـریق سـعی مــی‌آرم به ج «لــیس لـلانـسـان إلا مـا سـعـی»

نابرده رنج گنج میـسر نمـی‌شـ و د مزدآن گرفت جان برادر که کار کرد

و  در جای دیگر می‌گ و ید: هرکسی آن در و د عاقبت کار که کشت.

و  عبدال و اسع جبلّی می‌گ و ید:

هست در تنزیل بر تصدیق این معنی دلیل آیت آن «لیس للانسان إلا ما سعی»

****

و  گر و هی با الهام از آن چنین نغمه سر دادند که:

حافط شیرازی:

«سعی نابرده در این راه به جایی نرسی»

باغبان گر پنج ر و زی صحبت گل بایدش

بـر جـفای خـار هجران صبر بلبل بایدش

حکیم اب و القاسم فرد و سی:

به منزل رسید آنکه پ و ینده ب و د بهی یافت آنکس که ج و ینده ب و د

حکیم سنایی :

راه جستن ز ت و  هدایت از ا و  جد کردن از ت و  عنایت از ا و  

صائب:

مش و  غافل ز گردیدن که ر و زی در قدم باشد همین آ و از می‌آید ز سنگ آسیا بیر و ن

أ و حدی:

منشان دیگ جستج و  از ج و ش تا رگی هست در تنت می‌ک و ش

عنصری:

ز ز و د خفتن و  از دیرخاستن هرگز نه مرد یابد ملک و  نه بر مل و ک ظفر

حکیم، ناصر خسر و  قبادیانی:

گیتی به مثل چ و ن سرای کار است تــا ر و ز قیــام و  نـغــمه صـ و ر

گــر کـار کــنی عــزیــز باشــی فــردا کــه دهــند مــزد مزد و ر

****

این آیه شریفه علا و ه بر پرده برداری از یک حقیقت رفیع ـ که در بیان علامه طباطبایی آمده است ـ این حقیقت را نیز بر ملا می‌سازد که انسان جز از راه تلاش   و  ک و شش و  همت عالی به جایی نخ و اهد رسید: «ناز پر و رده تنعّم نبرد راه به د و ست ».1 که: «بقدر الکدّ یکتسب المعالی».2

و  به سر و ده پر و ین اعتصامی:«عاقل از کار بزرگی طلبید».3

1 ـ دی و ان حافظ 2 ـ ترجمه: به مقدار ک و شش، مقام و  تربیت رفیع، پدیدار می‌گردد.

3 ـ دی و ان پر و ین اعتصامی