الگوي عيني همت و کار مضاعف:
استاد مطهري در زمان تحصيل و همچنين فعاليتهاي پس از آن الگويي از همت و کار مضاعف است که مي‌ توان شاخصه‌ هاي آن را در موارد ذيل جستجو کرد؛
1- شدت کار و تلاش در تحصيل علم:
به نقل از همسر ايشان آمده است: « برخي مواقع در اثر شدت کار و فشار تلاشهاي فکري، اعتراف مي‌ کرد که
خسته ‌ام و سرم گيج مي‌رود.» (اداره فرهنگي ستاد مشترک سپاه،1380، ص21)
ايشان براي درک و فهم عميق و دقيق دروس، تمام همت و توان خويش را به کار مي ‌گرفت. در اين رابطه به نقل از شهيد قدوسي آمده است: «پشتکار و کثرت مطالعه‌ آقاي مطهري در مدرسه فيضيه همه‌ ما را به اعجاب مي آورد. استاد مطهري وقتي اصول فقه را خوانده بود مدعي بود که جزوه و اثري نيست که در اين زمينه باشد و من آن را نديده باشم.»(همان، ص30)
2- اهتمام و تلاش در عرصه‌ سياسي:
در حالي که شهيد مطهري به عنوان يک چهره‌ علمي و فرهنگي شهرت داشت و دغدغه‌هاي علمي، بخشي از اوقات ايشان را به خود اختصاص مي‌ داد، اما ايشان در راه نيل به اهداف سياسي بلندش و در رأس آن برپايي حکومت اسلامي از عضويت در هيئت‌هاي مؤتلفه تا برگزاري جلسات درس شناخت در کانون توحيد براي حل مشکلات فکري و جلوگيري از انحراف بيشتر منافقين (سازمان مجاهدين خلق)، فروگذار نبود.
نويسنده‌ کتاب «بين دو انقلاب» در معرفي مخالفان روحاني شاه در فاصله سالهاي 1342-1356، ايشان را در زمره روحانيون مخالف تندرو دانسته و مي‌ نويسد: « آيت الله مرتضي مطهري، روشنفکر برجسته‌ گروه، ديگر شاگرد آيت الله خميني بود. او در خراسان به دنيا آمد. در قم تحصيل کرد، در دانشگاه تهران به تدريس الهيات پرداخت و با حسينيه ارشاد، همکاري نمود. مطهري همچنين چندين کتاب نوشت که محور بحث آنها تأکيد بر انطباق اسلام با جهان مدرن بود.» (آبراهاميان، 1387، ص585)
3- کار و همت در عرصه فرهنگي و اجتماعي:
 در عين حال که استاد در عرصه علمي و سياسي، تلاش و پشتکار مضاعفي داشت، اما مانعي از کار و همت در عرصه‌ فرهنگي و اجتماعي نبود. 
براي هدايت و راهنمايي بشر دو راه است؛ يکي راه گفتن و نوشتن، ديگر راه پيشقدم شدن، و هرگز گفتن به قدر پيشقدم شدن، اثر ندارد. بزرگان
گفته اند: دو صد گفته چون نيم کردار نيست. (مجموعه آثار، ج32، ص181)
جايگاه و اهميت کار و همت در انديشه شهيد مطهري:
مهمترين شاخصه‌ ها و مؤلفه ‌هايي که شهيد مطهري به عنوان اهميت به کار و تلاش در اسلام مورد اشاره قرار مي ‌دهد، عبارتند از:
1- مقدس شمردن کار و تلاش: شهيد مطهري معتقد است در اسلام، کار به عنوان يک امر مقدس شناخته شده است.
2- همسويي و انطباق کار با عبادت و خداپرستي: بر خلاف وجود نگاه
دنيا گريز و رهبانيت پسند در برخي از اديان و مکاتب ديگر و همچنين تلقي منافات بين دين و عمل در نگاه مارکسيستي، شهيد مطهري بين کار و خداپرستي منافاتي
نمي‌ بيند. (همان، ج25، ص457)
3- طرد بيکاري و بيگاري: اسلام دشمن بيکاري و بيگاري است. انسان به حکم اينکه از جامعه بهره مي گيرد و بهره مي برد و به حکم اينکه کار بهترين عامل سازنده‌ خود و اجتماع و بيکاري بزرگترين عامل فساد است، بايد کار مفيد انجام دهد. اسلام، انگل بودن و کلِّ بر جامعه بودن را در هر شکل، مورد لعنت قرار داده است.(همان، ج2، ص457)
زمينه‌ها و لوازم کار مضاعف:
1ـ هدفمندي و معني ‌دار بودن کار: شهيد مطهري معتقد است؛ «انسان، مادامي که غايتي را تصور نکند، وجود ذهني برايش حل نشود، اراده‌ انجام کاري برايش پيدا نمي ‌شود. همين که غايت و فايده‌ کار در ذهنش منقش شد، آن وقت است که ميل و اراده ‌اش منبعث مي ‌گردد و فعل از وي صادر مي‌ شود.» (همان، ج2، ص422)
2ـ استعداد يابي براي کار: طبيعي است استعدادها و علايق انسانها براي انجام کارها و فعاليتها متفاوت است و لذا «هرکسي بايد کاري را انتخاب کند که در آن استعداد دارد، تا آن کار علاقه‌ او را به خود جذب کند. اگر کار مطابق استعداد و مورد علاقه انسان نباشد و انسان آن را فقط به خاطر درآمد و مزد انجام دهد، اين اثر تربيتي را ندارد و شايد فاسد کننده‌ روح هم باشد. انسان وقتي کاري را انتخاب مي‌ کند، بايد استعداد يابي هم شده باشد». (همان، ج22، ص792)
3ـ حاکميت عدالت و نفي تبعيض: از نگاه شهيد مطهري در جامعه‌ اسلامي بايد شرايط عادلانه‌ شکوفايي استعدادها فراهم آيد؛ «جامعه‌ اسلامي جامعه‌ طبيعي است، نه جامعه‌ تبعيض و نه جامعه‌ تساوي منفي. تز اسلام، کار، پرورش استعداد و استحقاق به اندازه‌ کار است». (همان، ج2، ص113)
4ـ فراهم بودن فضاي رقابت مثبت: شهيد مطهري به وجود ميدان رقابت سالم براي واداشتن افراد به کار و تلاش بيشتر، اعتقاد دارد و نبود رقابت را در خمودگي فکري جامعه مؤثر مي‌ داند. (همان، ج15، ص108)
5ـ ترکيب دانش با کار: نکته ديگر اينکه شهيد مطهري در حالي که خود يک عالم و دانشمند محسوب مي‌ شود، اين را که براي بعضي کار و براي بعضي دانش محترم باشد، نمي ‌پذيرد و حتي بهانه‌ عالم بودن براي بهره ‌گيري از نتيجه‌ کار ديگران را نيز رد مي‌ کند.
6ـ ترويج فضاي توکل و اعتماد به خدا: شهيد مطهري با نگاه به ويژگيهاي جهان‌ بيني ديني در يک پيوستار و کل مرتبط با هم مي ‌گويد: «اعتقاد درست به قضا و قدر الهي، يک نفر با ايمان را در عمل و فعاليت صحيح مطمئن تر و به نتيجه‌ کار اميدوارتر مي‌ کند». (همان، ج 1، ص413)
با چنين نگاهي، يأس و ترديد، رنگ باخته و در عوض، نشاط و اميد به نفع کار تقويت مي ‌شود.
آثار تربيتي کار:
شهيد مطهري مي‌ گويد: «بعد از ديانت، مدرسه‌ اي براي تربيت انسان، بهتر از مدرسه‌ کار ساخته نشده است.» (همان، ج22، ص 799). اثرات و تبعات تربيتي کار را که استاد، مستقيم مورد اشاره قرار داده عبارتند از:
1ـ افزايش احساس عزت و شخصيت: با توجه به آثار تربيتي کار، شهيد مطهري بر اين باور است که «نتيجه‌ کار، تنها خلاصي از فقر و گرسنگي نيست، بلکه چندين چيز ديگر هم به دنبال دارد. از آن‌ جمله اينکه کار بر عزت و شخصيت انسان مي‌ افزايد و او را در نظر خودش محترم مي ‌نمايد. يعني حس احترام به ذات و اعتماد به شخصيت در او ايجاد
مي ‌کند و بديهي است که هر چيزي که باعث و سبب محترم شدن شخصيت انسان در نظر خودش و نظر ديگران باشد، او خودش محترم و شايسته‌ تکريم و تعظيم است.» (همان، ص163)
2ـ تمرکز خيال: بيکاري و تنهايي را اسلام از آن رو منع مي‌ کند که مي‌ تواند تالي فساد شده و آثار منفي به دنبال داشته باشد. شهيد مطهري در تفسير اين کلام حضرت علي (ع) که فرموده: «اگر تو نفس را به کار مشغول نکني، او تو را به خودش مشغول مي‌ کند»، مي ‌گويد وقتي که انسان يک کار و يک شغل دارد، آن کار و شغل او را به سوي خود مي ‌کشد و جذب مي ‌کند. به او مجال براي فکر و خيال باطل نمي ‌دهد.» (همان، ج22، ص788)
از سوي ديگر، شهيد مطهري تمرکز خيال را موجب انضباط فکري و توفيقهاي ناشي از آن نيز مي ‌داند که در واقع ناشي از کار و کنده شدن از افکار پراکنده و بيهوده است.
3ـ آزادگي و شرافت: احساس
بي‌ نيازي از ديگران و شرافت مرتبط با آن در گرو کار و تلاش است.
همت، نشانه بزرگي و نشاط:
شهيد مطهري با ذکر اين جمله‌ حضرت اميرالمؤمنين علي (ع) که فرموده ‌اند: «قدر الرجل علي قدر همته»، يعني قدر و اندازه‌ هر کس همان قدر و اندازه‌ همتش است، اهميت و استحکام اين سخن را اين گونه مي ‌رساند که «جمله ‌خيلي عجيب و پر معنايي است». با چنين نگاهي ايشان همت را نشانه‌ چند ويژگي مثبت به شرح ذيل برمي ‌شمارد:
1ـ همت، نشانه‌ بزرگي روح: وي معتقد است «مسلما ً همت بزرگ، نشانه‌ روح بزرگ است و همت کوچک، نشانه‌ روح کوچک است.»
2ـ همت، نشانه‌ سلامت و نشاط روان: از زاويه ‌اي ديگر، استاد وجود همت و عمل در راستاي آن را نشانه اي از روح و روان سالم دانسته است. (همان، ج22، ص150)
3ـ همت، نشان قدرشناسي از خويش: شهيد مطهري همت را به ميزان قدرشناسي از خويش ارتباط مي ‌دهد که اين نگاه، ادامه‌ همان ديدگاه حضرت
امير (ع) به همت است. وي در توضيح اين نظر خويش مي‌ گويد: «روح بزرگ، يک آرزوي بزرگ است، يک انديشه‌ بزرگ و وسيع است، يک خواهش و اراده‌ بزرگ، يک نعمت بزرگ است... روح بزرگ به کمي و کوچکي و حقارت تن نمي ‌دهد، به کم از قدر خود راضي
نمي‌ شود.» (همان، ج17، ص660)
کارويژه ‌هاي همت:
شهيد مطهري با همتراز شمردن همت با نبوغ و حتي عشق و ايمان، برخورداري از آن را داراي اثرات و کارويژه ‌هايي
مي ‌داند که امکان فائق آمدن بر کمبودها و نواقص و پذيرش سختي و زحمت را براي انسان و جامعه فراهم مي ‌آورد. (همان، ج2، ص264).
استاد بر دو کارويژه‌ مهم تأکيد کرده‌اند:
1ـ توليد استقامت و پشتکار براي کارهاي بزرگ: استاد، انجام کارهاي بزرگ را بدون داشتن همت متناسب با آن شدني نمي‌ داند و معتقد است با همت، برخي کارهاي به ظاهر نشدني هم عملي مي‌ گردد. (همان، ج14، ص436)
2ـ جبران کمبودها و معايب: غالب اوقات، کمبود يا نبود اراده و همت موجب مي‌ شود کارها متوقف و به بهانه‌ کمبودها و مشکلات، اين ضعف توجيه شود. (همان، ج18، ص329)
موانع و آفات همت و اراده:
همت و اراده‌ همچون ساير پديده ‌ها و خصايل انساني داراي موانع بازدارنده، کاهش‌ دهنده و آفاتي است که از نظر استاد شهيد دور نمانده است. مهمترين آفتها عبارتند از:
1ـ فضاي تبعيض و بي‌ عدالتي: از ديدگاه شهيد مطهري نبايد هيچ تبعيض و بي‌ عدالتي در جامعه را برتافت بلکه «بايد اين طور باشد که روستا زادگان با استعداد بتوانند دانشجو بشوند و بعد از دانشمندي به مقام وزيري برسند و هميشه بايد اين طور باشد که پسران ناقص عقل، عقب بمانند و سقوط کنند.» در اين صورت است که صاحبان همت، انگيزه‌ بروز آن را پيدا و براي نيل به کسب بزرگي تلاش خواهند کرد.
2ـ عدم تشخيص بزرگي و کوچکي: گاهي فرد يا جامعه در تشخيص و مقياس اندازه‌ گيري کارها، اهداف و آرمانها دچار مشکل مي ‌شود و لذا همت و تلاش خود را به هدر داده و يا از وصول به اهداف و آرمانهاي بلند و بزرگ بازمي ‌ماند. استاد چنين طرز فکر و نگاهي را که صرفا ً به ظاهر امور نگريسته و نتيجه‌ مهم و اساسي را ناديده مي ‌گيرد، يک بيماري و يک انحراف بزرگ از تعليمات عاليه اسلامي» برمي ‌شمارد.
3ـ غفلت از اهتمام به تمام ابعاد سعادت: از نگاه شهيد مطهري، انسان داراي ابعاد روحي و مادي است که بايد به طور مناسب تأمين شده و براي تأمين سعادت دنيا و آخرت به کارگيري شود؛ «همت و اراده بايد صرف تأمين همه‌ شرايط سعادت گردد و ناچار بايد به نسبت معين، ميان آنها تقسيم شود و اگر جاذبه‌ يکي از آنها همت و اراده را به سوي خود بکشاند و ساير شرايط به زمين بماند، بديهي است که بدبختي رو خواهد آورد».
نتيجه ‌گيري:
مروري بر سيره و انديشه‌ استاد شهيد مرتضي مطهري و جستجوي موضوع اين مقاله يعني همت مضاعف و کار مضاعف، گوياي اين است که ايشان براي همت و کار جايگاه و اهميت بالايي قائل بوده و با نگاهي ديني به موضوع، هر دو را سرمايه‌ تأمين سعادت و نشانگر وجود سلامت روان، بزرگي روح، آزادگي و شرافت دانسته و خود نيز عامل به آن در زندگي عملي بوده و در اين نگاه از علم و تجربه‌ تاريخي و اجتماعي نيز برخوردار بوده است.
کما اينکه تحسين همت و تلاش قهرمانان تاريخي مثل اسکندر، ناپلئون و نادر که در عين انتقاد به آنان، در استاد ديده
مي ‌شود و رجوع دادن مسأله به حکايات تاريخي و اجتماعي ناشي از اين علم و تجربه‌ انساني است که در کنار نگاه ديني و آسماني استاد، هم در فهم و درک موضوع و هم کاربست آن نقش بسزايي دارد.