طبق روایات آیات  سوره توحید، تفسیر یکدیگرند 

    طبق روایات آیات این سوره ، تفسیر یکدیگرند [7] و گویا این سوره در معرّفى خداوند مرحله به مرحله پیش مى رود:

مرحله اوّل :

(قُلْ هُوَ) بگو خداى من اوست . او که از دسترس عقل و فکر بشر بدور واز دیده ها غائب و پنهان است .

دراین مرحله تمام توجه به ذات خداست نه صفات او. خود ذات به تنهایى براى محبوب بودن ومعبود واقع شدن کافى است . حضرت على علیه السلام مى فرماید: ((وَ کَمالُ الاِْخْلاصِ نَفْىُ الصِّفاتِ عَنْه )) [8]اخلاص کامل آنست که بدون توجّه به صفات به خدا رو کنى . خدا را بخاطر خودشعبادت کنى نه به جهت نعمتهایى که به تو ارزانى داشته است .

مرحله دوّم :

(هُوَ اللّه )، او اللّه است . معبودى که همه کمالات را داراست .

در این مرحله ، ذات و صفات همراه آمده است . ((اللّه )) ذاتى است که همه صفات نیکو را دربر دارد و لذا شایسته عبادت و پرستش است . چنانچه قرآن مى فرماید: (وَ لِلّهِ الاَْسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها) [9] تمام صفات و اسماى نیکو براى اوست ، پس او را بدان نامها بخوانید.

شناخت خدا از طریق صفات ، مرحله دوّم است که ((اللّه )) کلمهجامع تمام آن صفات است . توجه به خدا به واسطه صفات ، طریقى است که در دعاها خصوصاً دعاى جوشن کبیر جلوه مى کند که خداوند را با هزار وصف مى خوانیم .

مرحله سوّم :

(اَحَدٌ) او یکتاست و در یکتایى یگانه .

دراین مرحله ، توحید مطرح مى شود، توحید ذات و صفات . هم ذاتش یگانه است ، هم صفاتش یگانه و بى نظیر، و هم وجودِ ذات و صفات او یکى است ، نه آنکه صفاتش وجودى زائد بر ذات داشته باشند.

او یکتایى است که دوّمى و سوّمى ندارد. میان ((واحِد)) و ((اَحَد))تفاوت است . اگر گفتیم : احدى نیامد، یعنى هیچ کس نیامد و اگر گفتیم : واحدى نیامد، ممکن است دو نفر یا بیشتر آمده باشند. قرآن مى فرماید: خداوند ((اَحَد)) است و نمى فرماید: ((واحد)).

او ((یکتا)) است نه ((یکى )) که ممکن باشد دوّمى و سوّمى هم داشته باشد.

مرحله چهارم : 

(اَللّهُ الصَّمَدُ) خدا بى نیاز است .

دراین مرحله ، بى نیازى که محور ذات و صفات الهى است به عنوان یکى از مهمترین اوصاف الهى مطرح مى شود. آنهم نه به شکل خبر که بفرماید: ((اَللّه صَمَدٌ))، بلکه به صورت وصفِ ثابت براى ((اللّه )) و لذا لفظ ((اللّه )) تکرار مى شود: ((اللّه الصَّمَد))

او یکتاست ، امّا بى نیاز. غیر او بسیارند، امّا سراسر نیاز، و نظر همه نیازمندان تنها به سوى آن بى نیاز!

مرحله پنجم : 

(لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً اَحَدٌ)

این مرحله طبق روایات ، تفسیرِ ((اَلصَّمَد))است . او بى نیاز است ، نه به فرزند نیاز دارد که بزاید، نه محتاج پدر و مادر است که زاده شود و نه همسر و همکار و همانندى بخواهد که در کارها به او کمک کند.

اگرمتولّد شود ازلى نیست و اگر متولّد کند ابدى نیست ، زیرا رو به کاهش و اضمحلال مى رود. و اگر مثل و مانندى داشته باشد بى رقیب نیست . و خداوند ازهمه این امور منزّه و مبرّاست . (سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یُشْرِکُونَ) [10]

پی نوشتها

[7] - تفسیر نورالثقلین ، ج 5، ص 714.

[8] - نهج البلاغه ، خطبه توحید.

[9] - سوره اعراف ، آیه 180.

[10] - سوره طور، آیه 43.