ابن خلدون در اقتصاد كلان اصولى را مطرح كرد كه جان مينارد كينز آن ها را «تقاضاى كل مؤثر»(37)، «اثر فريب فزاينده»(38) و «برابرى درآمد و هزينه»(39) ناميد.(40) [ابن خلدون معتقد است ]هرگاه با افزايش جمعيت تقاضاى كل افزايش يابد، توليد، سود، ماليات ها و عوارض نيز افزايش مى يابد. همين كه عمران [جمعيت] رشد و ترقى كند و موج جديدى براى تقاضاى محصولات صنعتى و تجملى به وجود آيد، چرخه رو به بالاى رشد استمرار خواهد يافت و «ارزش تحقق يافته ناشى از اين ها نيز افزايش مى يابد و در نتيجه، سود در شهر مضاعف مى شود و توليد از هر زمان ديگر بهتر رشد مى كند و براى بار دوم و سوم نيز ادامه مى يابد.»(41) «بنابراين، ثروت ملت به موازات افزايش دارايى آن ها افزايش مى يابد. عادات مصرفى و راه هاى افزايش تجملات و صنايع مختلف و پيچيده در بين آن ها بنياد نهاده مى شود.»(42) مفهوم ضريب تكاثرى را بعدها برخى از اقتصاددانان به ويژه جان مينارد كينز توسعه و گسترش دادند. در هر صورت مفهوم ضريب تكاثرى را اولين بار در تاريخ ابن خلدون كشف كرد. 
همچنين با به كارگيرى برابرى بين درآمد و هزينه، حساب درآمد ملى مدرن توسعه و گسترش يافت. هزينه يك شهروند درآمد ديگرى است. بنابراين، هزينه كل برابر با درآمد كل است. اين برابرى را ابتدا ابن خلدون كشف كرد. در حقيقت ابن خلدون پس از اثبات برابرى بين آن دو، اين دو واژه را به عنوان مترادف همديگر به كار برد.(43) «وضع درآمد و هزينه در همه شهرها يكسان است و هر وقت سطح درآمد افزايش يابد، سطح مخارج نيز افزايش مى يابد و به عكس. هر گاه سطح درآمد و هزينه افزايش يابد، وضع زندگى مردم گسترش مى يابد و شهر توسعه مى يابد.»(44) 
ابن خلدون تئورى رشد پيشرفته اى را ارائه مى دهد كه مبتنى بر انباشت سرمايه در خلال تلاش انسان هاست. «و گاهى هم وسيله روزى بى كوشش و تلاش به دست مى آيد، مثل باران هايى كه براى زراعت سودمند است و مانند آن. ولى با اين همه، چنين موجباتى فقط كمك وى مى باشد و ناچار بايد تلاش كند. چنان كه در آينده بدان اشاره خواهيم كرد. بنابراين، دستاوردهاى مزبور اگر به ميزان ضرورت و نياز باشد وسيله معاش او خواهد بود و اگر از اندازه ضرورت فزونى يابد، آن وقت منبع ثروت وتمول او به شمار مى رود.»(45) ...

ادامه مطلب...

 شاه اسماعيل نخستين فرمانرواي صفوي، در طول دوره‏ي فرمانروايي خويش درگير يک رشته‏ي جنگهاي پي در پي بود. به دليل ماهيت دولت صفوي در اين دوران، به نظر  مي‏رسد پرداختن به ايجاد بناهاي بزرگ و استقرار مدارس و مساجد متعدد، هنوز ميسر نبود. از اين دوره اطلاعات چنداني درباره وقف بر مسجد يا مدرسه در دست نيست.
گرچه مي‏دانيم که در دوره او بخشي از بقعه هارون ولايت در اصفهان بازسازي شده است. (57) هم‏چنين به نظر مي‏آيد که مسجد علي در اصفهان نيز در آخرين سال‏هاي سلطنت شاه اسماعيل يکم بنا شده است (58)
طي دوران طولاني شاه تهماسب يکم، همراه با شکل گيري و تثبيت نهاد ديني در ايران، نهاد وقف نيز رفته رفته شکل گرفت، شاه تهماسب خود واقفي بزرگ بود. بر اساس آگاهي‏هاي موجود، او مقدار زيادي موقوفه براي آستانه حضرت عبدالعظيم در ري معين کرد (59)چنان‏که پيشتر نيز اشاره شد، او در آغازين سال‏هاي سلطنت خويش و احتمالا به دلايل مذهبي و سياسي به عراق عرب نيز توجهي ويژه داشت در بررسي فرماني که او براي محقق کرکي صادر کرد، ديديم که چه ميزان املاک و رقبات را در عراق عرب بر خاندان کرکي وقف کرد. (60)
در دوره او قزوين که تقريبا در نيمي از سلطنت او پايتخت صفويان گشته بود رونقي يافت و مخصوصا موقوفات او بر آستانه شاهزاده حسين قزوين قابل توجه هستند (61) از راه درآمد حمامي که شاه تهماسب بر آستانه شاهزاده حسين وقف کرد، گذشته از ساير مصارف، هزينه خادم و حفاظ آستانه پرداخت مي‏شد و «حاصل و منافع آن حمام موصوف را صرف عمارت مشهد معطر مذکور نمايند، اولا که اهم است، بعد از آن تهيه فرسش و روشنايي از قالي و حصير و شمع و چراغ و ساير اسباب اضائت و تنوير. بعد از آن وظيفه خادمي که... خدمت آن عتبه عليه بدو مرجوع باشد بقدر الحاجة، بعد از آن وظيفه‏ي حفاظ قرآن کريم مجيد... در امر توليت به قول عالي همايون متوليان مزار... امير کمال الدين عبدالقادر و امير مجاهد الدين و امير صفي الدين... مفوض و مرجوع است...(62)» گذشته از شاه تهماسب، شاهزادگان نيز به اين آستانه توجه داشتند. يکي از آنان شاه بيگي بيگم، همسر شاه اسماعيل يکم بود که موقوفاتي را بر آن وقف کرد.(63)

ادامه مطلب...

 ساختار نهاد وقف : ظهور ، روند و کارکردها
براي درک بهتر روند ظهور و کارکردهاي ساختار نهاد وقف در عصر صفوي، توجه به تحول ساختار سياسي و ساختار ديني ضروري است. نظامي گري آغازين دولت صفوي عاملي مهم در جهت سوق دادن نهادهاي صفوي به سوي اهداف نظامي و جنگي مي‏شد. بنابراين، اين نهادها وظيفه پشتيباني از رويه جنگي دولت را بر عهده داشتند. گرچه ساختار ديواني دولت صفوي، ساختاري ريشه دار بود، با اين همه تکاپو براي استقرار سياسي و سلسله‏اي، بخش عمده‏اي از نيروي بنيانگذاران دولت صفوي را صرف خويش مي‏کرد و از اين رو تمامي اين ساختار نيز در خدمت آن هدف به کار گرفته مي‏شد. ويژگي بنيادي دولت صفوي از همان آغاز، تأکيد بر تمرکز سياسي و تلاش براي شانزدهم را سده تکاپو براي استقرار ساختار سياسي و تحولات آن به شمار آورد. چون پوشش انديشه‏اي اين تمرکزگرايي از همان آغاز تشيع برگزيده شده بود، بنابراين پا به پاي استقرار و استواري تدريجي پايه‏هاي قدرت صفويان، ساختار ديني همراه با آن به تدريج مستقر و استوار شد و هر چه از تکاپوهاي جنگي دولت صفوي در داخل کاسته مي‏شد و اين تکاپوها بيشتر جنبه‏ي خارجي و دفاعي در برابر همسايگان يورشگر مي‏يافت، نهادها و مؤسسات دولت صفوي نيز در جهت استقرار داخلي و تغيير کارکرد حرکت مي‏کردند.
تمکز گرايي دولت صفوي، تأکيدي جدي بر جنبه‏هاي گوناگون زندگي اجتماعي به عنوان بخشي از وظايف دولت در قبال جامعه به گونه‏اي همه سويه نداشت و گرچه تلاش‏هايي براي بهبود و آسانتر شدن زندگي چهره مي‏بست، اين امر نه به عنوان وظيفه‏ي اصلي و کارکرد مهم دولت، بلکه از سياست آن در جهت استقرار قدرت سياسي بود. به سخن ديگر، علل الاصل آنچه خزانه عامره بدان مي‏پرداخت، ايجاد امنيت به ويژه در مرزها و سرو سامان دادن اوضاع داخلي به منظور فعاليت نهادهاي داخلي بود...

ادامه مطلب...

 ساختار اقتصادي غير وقفي‏
سيد نعمت الله جزايري از علماي برجسته اواخر عهد صفوي در اثر مهم خويش «انوار النعمانيه» فصلي دارد به نام «نور في احوال العالم و المتعلم». وي در اين فصل به چگونگي رفتار عالمان در جامعه اشاره مي‏کند و از جمله درباره ويژگي‏هاي عالم مي‏گويد که او بايد از «ملوک» و «اهل دنيا» فاصله بگيرد و به انگيزه «طمع» و نفع بردن به آن‏ها نزديک نشود و اگر براي صيانت علم ضروري باشد از آن‏ها گريختن لازم مي‏آيد. اگر عالمي چنين نکند، در امانتي که بدو سپرده شده خيانت کرده است و نفس خود را بر دنيا عرضه کرده است. سپس او حديثي از پيامبر اسلام (صلي الله عليه و سلم) نقل مي‏کند که فرمود: «فقيهان نمايندگان پيامبرانند و به دنيا روي نمي‏آورند. از حضرت سؤال کردند:اي رسول خدا چه کساني به دنيا روي کنند؟ فرمود: آناني که پيروي سلطان مي‏کنند. اگر چنين کردند براي حفظ دينتان از آنان بپرهيزيد.» اما جزايري در پي اين حديث بي درنگ اين نکته را مي‏افزايد که اگر عالمان بدين دليل به پادشاه روي آورند تا او را وسيله‏اي براي «اعلاء کلمة الحق و ترويج الدين و قمع اهل البدع و الامر بالمعروف و النهي عن المنکر»و مانند آن قرار دهند، اين کار از برترين کارهاست (1)انوار النعمانيه، جلد سوم، ص 341، «الأ مر الرابع لن يکون عالي الهمة منقبضا عن الملوک اهل الدنيا لا يدخل اليهم طمعا ما وجد الي الفرار منهم سبيلا صيانة للعلم صما ثانه السلف، و من فعل ذلک فقد خان امانته و عرض نفسه، و في اغلب الاحوال لم يبلغ بغية، قال صلي الله عليه و آله و عليه السلام: الفقهاء أمناء الرسل ما لم يدخلوا في الدنيا، قيل يا رسول الله و ما دخلوهم في الدنيا؟ قال اتباع السلطان فاذا فعلوا ذلک فاحذروهم علي دينکم؛ اما لواتبع السلطان ليجعله وسيلة الي إعلاء کلمة الحق و ترويج الدين و قمع اهل البدع و الامر بالمعروف و النهي عن المنکر و نحو ذلک فهو من افضل الأعمال.»..

ادامه مطلب...

 چکيده مقاله - اگر به ساختار ديني ايران در دوران صفويان به صورت يک کليت منظم نگريسته شود، پرسش مهمي که مي‏توان طرح کرد اين است که اين ساختار چگونه فعاليت مي‏کرد؟ منظور از چگونگي فعاليت، کارکرد آن در حوزه حکومت شرعي نيست. اين نکته روشن است که اين ساختار، به ويژه بخش ديواني آن در عمل همه امور شرعي را در اختيار داشت. فعلا به اين موضوع نمي‏پردازيم که اين امور شرعي چه حد يا حدودي در جامعه داشت. زيرا ايران در دوران صفويان رفته رفته از صورت جامعه‏اي با اکثريت تسنن به جامعه‏اي که بخش اعظم آن را شيعيان اثني عشري تشکيل مي‏دادند، تبديل شد. گرچه سخن گفتن از يک پوشش فراگير شيعه اثني عشرش براي سراسر قلمرو صفويان دشوار است. زيرا هر چند دولت صفوي با ايجاد شبکه گسترده ساختار ديني اثني عشري در پي تحقيق اين هدف بود، اما در عمل آنچه وجود داشت ظهور يک اکثريت شيعه با تلقيهاي گاه متفاوت از تشيع به عنوان بخش اصلي حوزه ديني، و وجود گروه‏هاي غير شعي به ويژه در مناطق سرحدي بود. درباره ساختار ايلات، سخن اصولا متفاوت خواهد بود. ايلات چه آنهايي که گرايش‏هاي شيعي داشتند و چه آن دسته‏هايي که بر آيين پيشين باقي مانده بودند، تلقي آنان از مذاهب با تلقي يکجانشينان متفاوت داشت.افزون بر اين گروه‏ها، بايد از ساکنان شهرهاي بزرگ و گاه کوچک نيز ياد کرد که يا اساسا در حوزه دين اسلام قرار نمي‏گرفتند و يا دلبستگي‏هاي مذهبي با پوشش اسلامي داشتند که مورد پذيرش اهل شريعت نبود. اما آنچه روشن است اين‏که در پي مجموعه تلاش‏هاي دولت صفوي يک ساختار نيرومند ديني اثني عشري شکل گرفت که بخش ديواني ديني دولت صفوي در اختيار آن بود...

ادامه مطلب...

ادامه مطلب...