*رتبه ايران در توسعه فناوري

رتبه در توسعه فناوري، با دو شاخص تعداد پتنت‌ها و تعداد شرکت‌هاي مستقر در مراکز رشد، اندازه‌گيري مي‌شود. بررسي تعداد اختراعات ثبت شده در دفاتر معتبر ثبت پتنت نشان مي‌دهد که ايران در سال 2007 مجموعاً 5 پتنت نانو داشته است که 4 مورد آن در دفتر ثبت اختراع اروپا به ثبت رسيده و در رتبه بيست و دوم اين دفتر قرار دارد. در سال 2008 ميلادي تنها 4 اختراع مرتبط با فناوري نانو از ايران ثبت مي‌شود که 3 مورد از آنها مربوط به دفتر ثبت پتنت اروپاست. با اين آمار، ايران در سال 2008 در رده‌ي بيست و هفتم در دفتر ثبت پتنت اروپا قرار مي‌گيرد. پيش بيني مي‌شود با گسترش فعاليت‌هاي ترويجي و آموزشي و فعال شدن دفاتر خدمات پتنت در دانشگاه‌ها، اين روند در سال‌هاي بعد رشدي صعودي داشته باشد و ايران پس از شاخص توليد علم بتواند در شاخص تعداد اختراعات نيز، قبل از اتمام دوره سند راهبرد آينده به رتبه پانزدهم دنيا برسد.
تعداد مراکز و هسته‌هاي رشد مرتبط با فناوري نانو نيز به عنوان ديگر شاخص فناوري مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد. تا نيمه اول سال 88 تعداد 40 هسته‌ي نانويي در 10 مرکز رشد جذب و مورد حمايت ستاد قرار گرفته‌اند.

*محصولات ايران

شرکت‌هاي ايراني با طراحي و ساخت محصولات مبتني بر فناوري نانو، در حال ورود به بازارهاي داخلي و بين المللي هستند که تعدادي از آنها از اين قرار است.

• ساخت چندين نوع از تجهيزات آزمايشگاهي ازجمله ميکروسکپ STM ، مغناظيس سنج و دستگاه کروماتوگرافي گازي. ميکروسکپ STM علاوه بر مراکز تحقيقاتي داخلي، به کشور مالزي نيز صادر مي‌شود.

• تصفيه آب با نانوفيلتراسيون. اين سيستم ابتدا به صورت آزمايشي بر روي رودخانه کارون نصب و راه‌اندازي شد و هم اکنون در سطح وسيع‌تر در يکي از شهرهاي خوزستان در حال پياده شدن است.

• توليد انواع نانومواد از جمله فلزات و اکسيدهاي فلزي.

• توليد نانولوله‌هاي کربني در مقياس بالا. روش توليد اين ماده به صورت چندين پتنت بين‌المللي ثبت شده است.
اين ساختار کربني در مصارفي همچون پايه‌ي کاتاليست‌هاي نفتي، ذخيره و هيدروژن و توليد کامپوزيت‌ها به ‌کار مي‌رود.

• توليد انواع محصولات ضد باکتري با استفاده از نانومواد.

• ساخت دستگاه‌هاي توليد کننده‌ي الياف نانومتري در انواع آزمايشگاهي، صنعتي و قابل حمل.

• توليد بتن مقاوم در برابر خوردگي با استفاده از افزودني‌هاي نانومتري.

• توليد نانوفيلترهاي تصفيه کننده هوا، در چندين نوع خانگي، صنعتي و قابل استفاده در خودرو.

• توليد لوله‌هاي پليمري بدون صدا براي آب و فاضلاب

• توليد بسته‌بندي‌هاي مواد غذايي و ميوه با هدف افزايش عمر محصولات

• توليد قطعات نانوکامپوزيتي براي استفاده در خودرو.

• توليد انواع لباس‌هاي ضد آب و ضد لک.

• توليد کاشي و سراميک‌هاي ضد لک.

• توليد مواد تثبيت کننده شن و خاک

• شيشه‌هاي کنترل کننده انرژي براي استفاده در ساختمان.

• روانکارهاي مبتني بر نانوذرات براي کاهش مصرف سوخت خودرو.

به منظور ارائه خدمات مختلف توسعه فناوري و ورود محصولات ايران به بازار، گروهي از شرکت‌هاي ارائه دهنده‌ي اين خدمات در قالب کُريدور ( Corridor ) خدمات توسعه فناوري، به شرکت‌هاي نوپا و درحال رشد کمک مي‌کنند. مطابق سند راهبردي، هدف از توسعه فناوري نانو، توليد ثروت و افزايش کيفيت زندگي مردم است. بنابراين تلاش براي دستيابي به اهداف سند راهبردي در شاخص‌هاي فناوري و بازار ادامه دارد. و در اين راستا، برنامه هاي حمايتي متنوعي براي کمک به تبديل يافته‌هاي پژوهشي به محصول و حمايت از نوآوران، در کارگروه‌هاي مختلف ستاد در حال اجراست.

*ارزيابي روند توسعه نانو در ايران

مطابق سند راهبردي توسعه فناوري نانو، بناست ايران تا سال 1393 در هر سه شاخص علم، فناوري و بازار، به جايگاه پانزدهم دنيا در فناوري نانو دست يابد. بر اين مبنا، رصد جايگاه ايران در اين شاخص‌ها به صورت مستمر انجام مي‌گيرد.

• رتبه در توليد علم؛ با شاخص تعداد و کيفيت مقالات معتبر علمي ISI

• رتبه در توليد فناوري؛ با شاخص تعداد پتنت‌هاي معتبر بين المللي

• رتبه در اقتصاد نانو؛ با شاخص سهم بازار و ميزان توليدات فناوري نانو

*رتبه ايران در توليد علم در نانو

تلاش براي ارتقاي رتبه علمي ايران در زمينه فناوري نانو از همان ابتداي تشکيل ستاد فناوري نانو آغاز مي‌شود. براي اين منظور، يک تيم کارشناسي مسئول ارزيابي رتبه ايران و ارائه آمار مستمر از اين موضوع مي‌شود. در اولين آمارها مشخص مي‌شود که ايران در سال 2000، با 9 مقاله مرتبط با فناوري نانو در رتبه شصتم دنيا قرار داشته است و در منطقه نيز پنج کشور ترکيه، مصر، عربستان، ازبکستان و ارمنستان جلوتر از ايران بوده‌اند. سال 1380 ما با انتشار 17 مقاله به رتبه پنجاه و دوم جهان مي‌رسيم. کشور ترکيه 16 رده از ما جلوتر است و مصر تقريبا همتراز ايران است. در سال‌هاي 81 و 82 نيز ما هر سال 30 مقاله مرتبط با نانو داريم و رتبه‌ي ايران در اين سال‌ها به ترتيب 48 و 51 است و همچنان کشورهاي ترکيه و مصر بالاتر از ما قرار هستند. در سال 83، ايران از مصر پيش مي‌افتد و با 58 مقاله به رتبه چهل و دوم دنيا مي‌رسد.
از ابتداي سال 84 ، برنامه‌ي حمايت‌هاي تشويقي، محققان دانشگاه‌هاي کشور را به تحقيق و پژوهش در زمينه فناوري نانو سوق مي‌دهد و انتشار مقالات ايران، روندي صعودي مي‌گيرد. در اين سال 132 مقاله از ايران در مجلات ISI چاپ مي‌شود و ايران را به رتبه سي و ششم دنيا مي‌رساند. اما از بين کشورهاي منطقه، همچنان ترکيه بالاتر از ايران است.

در سال 85، تعداد مقالات ايران تقريباً دو برابر مي‌شود و با 281 مقاله، به جايگاه 31 دنيا مي‌رسد و ترکيه را دو پله جا مي‌گذارد. اين روند در سال‌هاي بعد نيز تداوم مي‌يابد. به طوري که در سال 86 ، محققان ما با 465 مقاله جايگاه بيست و پنجم دنيا را کسب مي‌کنند و فاصله‌ي خود را با کشورهاي منطقه افزايش مي‌دهند.
سال 87 يک افتخار ديگر کسب مي‌شود؛ تا اين سال، رژيم صهيونيستي از نظر تعداد مقالات فناوري نانو جلوتر از ايران بود، ولي در سال 87 ايران با انتشار 813 مقاله و کسب رتبه 19 دنيا ، توانست اين رژيم را نيز پشت سر بگذارد. و بالاخره در پايان ماه آگوست 2009 يعني شهريور 1388، محققان کشورمان توانستند از نظر تعداد مقالات علمي به جايگاه پانزدهم دنيا برسند. يعني شش سال پيش از پايان سند راهبردي، ايران در شاخص توليد علم به هدف اين سند مي‌رسد.

اولين جرقه‌هاي توجه خاص کشورها و دولت‌ها به فناوري نانو در جهان زده مي‌شود. تا قبل از اين فقط در برخي مراکز تحقيقاتي و دانشگاهي، آن هم به صورت پراکنده، تحقيقات در زمينه فناوري نانو انجام مي‌شد.
آرام آرام با شناخته شدن اهميت و بزرگي اين فناوري، و نقشي که درآينده‌ي فني و اقتصادي دنيا دارد، کشورهاي بزرگ و پيشرفته براي بهره‌گيري از فرصت اين فناوري براي بيشتر کردن فاصله خود با دنيا، وارد ميدان مسابقه مي‌شوند. هرچند موج‌هاي علمي و فني معمولاً با يک فاصله زماني چند ده ساله به ايران مي‌رسد، اما فناوري نانو در ايران، مسيري غير از ديگر فناوري‌ها را در پيش مي‌گيرد. روز اول اسفند 1379 مرحوم دکتر ابتکار، مشاور رئيس جمهور وقت، در نامه‌اي به رئيس جمهور، مطرح شدن موضوعي جديد با عنوان فناوري نانو را به ايشان اطلاع مي‌دهند و مي‌خواهند که اين موضوع بررسي شود. نامه به دفتر همکاري‌هاي فناوري رياست جمهوري ارجاع مي‌شود و يک تيم از کارشناسان اين دفتر، مسئول مطالعه و بررسي کم و کيف اين موضوع مي‌شوند.

*سال 1380

اين تيم مطالعاتي با عنوان کميته مطالعات سياست فناوري نانو تحقيقات خود را ادامه مي‌دهد. با تشکيل اين کميته، سايت فارسي فناوري نانو و چاپ يک خبرنامه آغاز مي‌شود و فعاليت ترويجي براي مخاطبان مختلف کليد مي‌خورد. اين کميته، اولين همايش ملي فناوري نانو را روزهاي 14 و 15 اسفند 1380 برگزار مي‌کند. اين برنامه، زمينه‌اي مي‌شود براي شناخت و برقراري ارتباط با محققان فناوري نانو و به‌خصوص چند نفر از ايرانياني که خارج از کشور در زمينه نانو سابقه‌ي تحقيقاتي خوبي دارند و بعداً همکاري‌هاي علمي با دانشگاه‌هاي ايران را ادامه مي‌دهند.

*سال 1382- تشکيل ستاد

در تاريخ 16/6/1382 ستاد ويژه توسعه فناوري نانو به رياست معاون رئيس جمهور و عضويت وزارت‌خانه‌هاي امور اقتصاد و دارايي، بهداشت درمان وآموزش پزشکي، جهاد کشاورزي، صنايع و معادن، علوم تحقيقات و فناوري، رئيس سازمان وقت مديريت و برنامه‌ريزي کشور، رئيس دفتر همکاري‌هاي فناوري رياست جمهوري و تعدادي از مديران و محققان تشکيل مي‌شود. وظايفي که براي ستاد تعيين مي‌شود از اين قرار است:

1.       تصويب اهداف، راهبردها و سياست‌هاي کلان و برنامه ملي توسعه فناوري نانو

2.       تقسيم وظايف کلّي دستگاه‌ها و تعيين ماموريت‌هاي بخشي و هماهنگي آنها در قالب برنامه بلند مدت ده ساله

3.       نظارت عالي بر تحقق اهداف و برنامه‌ها

دبيرخانه ستاد در دفتر همکاري‌هاي فناوري رياست جمهوري قرار مي‌گيرد و مهندس سجادي، رئيس وقت اين دفتر و سفير فعلي جمهوري اسلامي ايران در روسيه، به عنوان دبير ستاد انتخاب مي‌شود. از همان ابتداي تشکيل ستاد، تدوين برنامه ده ساله براي توسعه فناوري نانو در دستور کار قرار مي‌گيرد.
جلسات ستاد فناوري نانو با رياست معاون اول رئيس جمهور و بعضاً با حضور رئيس جمهور هر شش ماه يک بار تشکيل مي‌شود و نمايندگان تام الاختيار اعضاي ستاد، هر ماه يک بار جلسه‌اي با عنوان شوراي هماهنگي تشکيل مي‌دهند.

*سال 1383 – تدوين سند

در دي 1383 وزير علوم در ديدار رهبر معظم انقلاب با رؤساي دانشگاه‌ها، به فعاليت‌هاي ستاد فناوري نانو براي برنامه‌ريزي و توسعه اين فناوري اشاره مي‌کنند و مقام معظم رهبري با تأکيد بر لزوم اهميت پيشگامي در اين زمينه مي‌فرمايند: "موضوع را زود فهميده‌ايم. يعني نگذاشتيم بعد از چهل سال بفهميم که چنين چيزي در دنيا پديد آمده است. در اوايل کار اين موضوع را فهميده‌ايم و الان هم دنبالش هستيم. اگر... بودجه داده شود، تشويق بشود و افرادي براي پيگيري اين کار گماشته شوند، خواهيد ديد ديري نخواهد گذشت که در سطح اول دنيا قرار خواهيم گرفت."

همزمان با شروع کار تدوين برنامه ده ساله، اجراي برنامه‌هاي کوتاه‌مدت در چهار حوزه‌ي ترويج، توسعه منابع انساني، زيرساخت آزمايشگاهي و طرح‌هاي کوتاه‌مدت آغاز مي‌شود.

*سال 1384 – تصويب سند راهبرد آينده

تلاش‌هاي کارشناسي براي تدوين سند بلندمدت توسعه فناوري نانو در مرداد 1384 به نتيجه مي‌رسد و هيئت دولت در جلسه 2/5/1384 اين سند را تصويب و در تاريخ 10/5/84 آن را ابلاغ مي‌کند .

طبق سند ده ساله‌ي راهبرد آينده، ايران بايد تا سال 1393، به رتبه پانزدهم دنيا در فناوري نانو دست يابد و مسير توسعه بايد به گونه‌اي باشد که: توسعه فناوري نانو موجب توليد ثروت و ارتقاي کيفيت زندگي مردم شود.

ارائه گزارش فناوري نانو به مقام معظم رهبري

در روز 25 بهمن 1384 دبير و تعدادي از اعضاي ستاد در حضور مقام معظم رهبري گزارشي از فعاليت‌هاي اين ستاد و برنامه‌هاي آن در آينده را به ايشان ارائه مي‌کنند. ايشان ضمن ابراز خرسندي از فعاليت‌هاي صورت گرفته، براي تسريع در روند توسعه‌ي اين فناوري، مي‌فرمايند:

ما قله فناوري نانو را زود شناخته‌ايم؛ حال دو چيز مهم است: يکي همت شماست که حتما در اين مساله کوتاه نياييد و از همه همت و توانايي‌هايتان استفاده کنيد. منظورم از همه همت و توانايي، همان دايره وسيعي است که شما در برنامه فناوري نانو در نظر گرفته‌ايد؛ يعني دانشمندان سرتاسر کشور، شبکه آزمايشگاهي سرتاسر کشور و حتي دانشجو، دانشگاهي و دانش آموز. از همه اينها استفاده کنيد. و دوم کمک‌هايي که بايد بشود و پشتيباني مالي لازم که با توجه به سرمايه‌گذاري دولت‌هاي جهان و هدف‌گذاري کسب يک تا دو درصد بازار جهاني، براي رسيدن به آن بايد بودجه‌اي معادل دو درصد سرمايه‌گذاري دولت‌هاي جهان به اين برنامه اختصاص داده شود... جايگاهي هم که براي اين کار در نظر گرفته شده است بايد همين ستاد رياست جمهوري باشد. براي شما همين نقش ستادي خوبست ولي در ابتداي کار ناچار هستيد در بعضي بخش‌ها در اجرا هم وارد شويد تا حرکت شکل بگيرد."

*ترويج و آموزش فناوري نانو

بسترسازي فکري و آماده کردن ذهن افراد و نهادها براي پذيرش فناوري نانو، لازمه‌ي توسعه‌ي پايدار آن است. به اين منظور، ترويج نانو براي گروه‌هاي مخاطب خاص و آموزش مباني علمي و فني اين عرصه به دانش آموزان در دستور کار کميته مطالعاتي و سپس ستاد فناوري نانو قرار مي‌گيرد.
راه‌اندازي سايت فناوري نانو براي دانش آموزان، برگزاري و حمايت از بيش 250 همايش ترويجي و آموزشي براي دانش آموزان و دبيران، انتشار مجلات و بولتن‌هاي آموزشي، تدوين و انتشار کتاب‌هاي و CD هاي آموزشي، از جمله کارهايي است که هر کدام با هدفي خاص و براي مخاطبان خاص طراحي و اجرا مي‌شود.

*توسعه منابع انساني

از ابتداي سال 1383 برنامه‌اي براي توسعه منابع انساني با عنوان برنامه حمايت تشويقي آغاز مي‌شود، که هدف اصلي آن، ايجاد انگيزه در بين پژوهشگران کشور براي جهت دادن تحقيقات آنها به سوي فناوري نانو است. در برنامه حمايت تشويقي، به محققاني که فعاليت پژوهشي در زمينه فناوري نانو انجام مي‌دهند مبالغي به عنوان تشويقي پرداخت مي‌شود. با شروع برنامه حمايت تشويقي، گردآوري اطلاعات پژوهشي و تشکيل بانک‌هاي اطلاعاتي جامع فناوري نانو نيز آغاز مي‌شود، که هم‌اکنون کارنامه کليه‌ي افراد و مراکز و مؤسسات کشور را در خود دارد. برنامه حمايت تشويقي، پس از گذشت پنج سال، البته با تغييرات اندکي، هنوز در حال اجراست.

*شبکه آزمايشگاهي

با آغاز تحقيقات فناوري نانو، نياز به تجهيزات پيشرفته و دقيق براي ساخت و اندازه‌گيري مواد در مقياس نانومتري رو به افزايش مي‌گذارد. با ارزيابي تجهيزات موجود و نيازمندي‌هاي کشور، راهکار شبکه‌سازي براي آزمايشگاه‌هاي نانو پيشنهاد مي‌شود و شبکه آزمايشگاه‌هاي فناوري نانو تشکيل مي‌شود.
آموزش تکنسين‌ها، تعمير و کاليبراسيون دستگاه‌ها، ارائه حمايت مالي براي ارتقاء و خريد تجهيزات جديد، ارائه مشاوره براي خريد تجهيزات و کمک به اخذ استانداردهاي بين المللي، از خدماتي است که شبکه به آزمايشگاه‌هاي عضو ارائه مي‌کند.