منتخب مردم

سیر تاریخی

اقتصاد اسلامی، پا به پای جهان بینی اسلامی، به تدریج به عنوان یک موضوع میان رشته ای در آثار مفسران، فقها، مورخان و فیلسوفان اجتماعی، سیاسی و اخلاقی شرح و بسط یافته است . در این شرح و بسط دانشمندان در طول قرن ها از جمله ابویوسف (وفات 798 م). ، مسعودی (و . 957 م). مادردی (و . 1058 م). ، ابن حزم (و . 1064 م). ، سرخسی (و . 1090 م). ، طوسی (و . 1093م) . ، غزالی (و . 1111م). دمشقی (و . بعد از 1175م). ، ابن رشد (د . 1198م). ، ابن تیمیه (و . 1328م). ، ابن الاخوة (د . 1329م). ابن القیم (د . 1350م). شاطبی (د . 1388م). ، ابن خلدون (د . 1406م). المقریزی (د . 1442م). ، الدوائی (د . 1501) و شاه ولی الله (د . 1762م). سهم بسزایی ایفا کرده اند . ⁽¹⁾ با این حال، این دانشمندان متخصص علم اقتصاد نبودند . در آن روزگار علوم به شکل صریح طبقه بندی نشده بود . هر دانشمندی در چند رشته استاد بود و از این رو، آثار آنان موضوعات مختلفی را در بر می گیرد، که برخی از این گنج های شایگان در فراز و نشیب زمان و براثر امواج تهاجمات خصوصا حمله مغول از بین رفته اند . شاید به خاطر همین ماهیت چند رشته ای بودن آثار این دانشمندان بود که خوشبختی بشر هیچ گاه به عنوان پدیده ای مجزا و عمدتا وابسته به متغیرهای اقتصادی مورد مداقه قرار نگرفت . آنان خوشبختی بشر را محصول چند عامل اقتصادی و همین طور اخلاقی، روانشناختی، اجتماعی، جمعیت شناختی و سیاسی می نگریستند; آن هم به گونه درهم آمیخته ای که دستیابی به خوشبختی همه بشر بدون مشارکت بهینه همگان غیر ممکن دانسته می شد . بر این اساس عدالت جایگاهی محوری داشت و این محوریت عدالت با توجه به اهمیت تعیین کننده آن در جهان بینی اسلامی، به دور از انتظار نبود .

به نظر می رسد که این آثار متنوع و پراکنده در «مقدمه ابن خلدون » به نقطه اعتلای خود رسیده باشد . ابن خلدون در «مقدمه » اش کوشیده است تا نقش به هم پیوسته عوامل اخلاقی، روانشناختی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، جمعیت شناختی را در انحطاط دول یا تمدن، در طی سه نسل یا 120 سال بررسی و تحلیل کند . بدین جهت تحلیل های او مبتنی بر متغیرهای اقتصادی محض نبود، بلکه پویا و چند رشته ای بود . او در زمانی می زیست (1406 - 1332م). که تمدن اسلامی در سراشیبی انحطاط قرار گرفته بود و به عنوان یک مسلمان متعهد، نگران اوضاع بود . با وجود این، کار او تنها به علاقه مندی خلاصه نمی شود . «مقدمه » همچنین حاوی مباحث قابل توجهی درباره اصول انتقاد است; مباحثی که بدون تردید بخش اعظم آن ارمغان شخص او به اندیشه اقتصادی بود . ⁽²⁾

با کمال تاسف اندیشه های ابن خلدون در جهان اسلام، توسعه و گسترش نیافت . در یک جامعه، علوم صرفا زمانی پیشرفت می کند که جامعه خود در حال پیشرفت و ترقی باشد . تاریخ آشکارا بر صحت این نظریه مهر تایید می گذارد . علوم در جهان اسلام از اواسط قرن هشتم تا اواسط قرن دوازدهم پیشرفت کرد و این پیشرفت تا دو قرن دیگر با آهنگ کندی ادامه داشت . از آن پس در آسمان ساکت اندیشه در جهان اسلام به ندرت ستاره درخشانی نمودار می شد .

اقتصاد نیز از این قاعده مستنثا نبود و در بوته فراموشی سپرده شده بود . هیچ کار برجسته ای جز به همت سرآمدانی چون مقریزی (وفات 1442م). دوانی (د . 1501م). و شاه ولی الله (د . 1762) پدید نیامد .

در حالی که علم اقتصاد متعارف در غرب، پس از انتشار رساله معتبر «اصول علم اقتصاد» به قلم آلفرد مارشال به سال 1890 به رشته علمی مجزایی تبدیل شد، ⁽³⁾ و از آن زمان تاکنون مدام در حال پیشرفت بوده است . اقتصاد اسلامی به عنوان جزئی از عناصر تشکیل دهنده فلسفه اجتماعی و اخلاقی اسلام، تا جنگ جهانی دوم باقی ماند .

دستیابی به استقلال در کشورهای اسلامی پس از جنگ دوم جهانی و لزوم توسعه اقتصاد آن ها، به نحوی که به تحقق آرمان اسلامی کمک کند، رواج و رونق مجدد اقتصاد اسلامی را تسریع و تقویت کرد . رواج مجدد اقتصاد اسلامی به معنای کنار گذاردن دستاوردهای تحلیلی مفید و ارزشمند اقتصاد متعارف و رشته های جنبی آن نیست . لذا نمی توان با این ادعای بلاگ] ] Balug موافق نبود که می گوید: «هر توصیه روش شناسانه ای که همسنگ با فراموش کردن اندوخته ها و آموخته های اقتصاد متعارف و شروع کردن همه چیز از ابتدا باشد، باید به عنوان پیشنهاد محکوم به شکست مردود اعلام شود .»

«للفقراء المهاجرین الذین اخرجوامن دیارهم و اموالهم یبتغون فضلا من الله ورضوانا و ینصرون الله و رسوله اولئک هم الصادقون والذین تبووا الدار والایمان من قبلهم یحبون من هاجر الیهم و لایجدون فی صدورهم حاجه مما اوتوا و یوثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصه و من یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون والذین جاوا من بعدهم یقولون ربنا اغفر لنا و لاخواننا الذین سبقونا بالایمان و لا تجعل فی قلوبنا غلا للذین آمنوا ربنا انک روف رحیم.»

این اموال برای فقیران مهاجرانی است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند در حالی که فضل الهی و رضای او را می طلبند و خدا و رسولش را یاری می کنند; و آنها راستگویانند! و برای کسانی است که در این سرا [سرزمین مدینه] و در سرای ایمان پیش از مهاجران مسکن گزیدند و کسانی را که به سویشان هجرت کنند دوست می دارند، و در دل خود نیازی به آن چه به مهاجران داده شده احساس نمی کنند و آن ها را بر خود مقدم می دارند هرچند خودشان بسیار نیازمند باشند;کسانی که از بخل و حرص نفس خویش باز داشته شده اند رستگارانند! (هم چنین)

کسانی که بعد از آنها [بعد از مهاجران و انصار] آمدند و می گویند:

«پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، ودر دل هایمان حسد و کینه ای نسبت به مومنان قرار مده! پروردگارا، تو مهربان ورحیمی!».

اگر «ما افاء الله علی رسوله من اهل القری » خمس است این تقسیم صحیح است که «فلله و للرسول و لذی القربی والیتامی والمساکین وابن السبیل » چون آیه خمس در سوره انفال همین سهام شش گانه را مشخص کرد ولی سیاقش سیاق آیه فی ء وانفال است و با سیاق سازگار نیست.

و اگر این سیاق را حفظ کردیم موضوع مربوط به انفال است انفال فقط مال خدا وپیامبر است و دیگر مال یتامی و مساکین و ابن السبیل نیست. چرا قرآن مصارف شش گانه خمس را اینجا بازگو کرده است؟

این اشکال، فقها را به زحمت انداخته و هر کدام راه حلی را ارائه کرده اند.

مطلبی را که سیدنا الاستاد، علامه طباطبائی رضوان الله علیه - فرمودند و باآن از مفسران دیگر در تفسیر «للفقراء الهاجرین » جدا شدند این بود که سایرمفسران نوعا «للفقراء المهاجرین » را بدل برای ذی القربی یا یتامی و مساکین و ابن السبیل می گرفتند ولی ایشان بدل برای ذی القربی و یتامی و مساکین و ابن السبیل نگرفتند بلکه بیان مصرف «لله » گرفتند که لله را به معنای «فی سبیل الله » معنا کردند، یعنی «ما افاء الله علی رسوله من اهل القری فلله...»