نخل گردانی،علم بندان و بیل زنی

برگزاری مراسم "مشعل گردانی" در روستای خور و برکوه و "سنگ زنی" در روستای درخش بیرجند، شبیه گردانی،تعزیه خوانی،آتش زدن نمادین خیمه ها،راه اندازی کاروان های سبزپوش و سرخ پوش از دیگر آیین های سوگواری شهادت سالار شهیدان در روز عاشورا در این شهرستان است.
نخل گردانی و مشعل گردانی از آیین های سنتی خاص این منطقه است که به شکل مخصوصی اجرا می شود.

"نخل" در اصطلاح حجله مانندی است كه از چوب ساخته می شود و با انواع پارچه های قیمتی، آینه و چراغ و گل و سبزه آراسته می شود. نخل را در روز عاشورا به محلی كه مراسم روضه خوانی و تعزیه برپاست؛ می برند و به عنوان نمادی از تابوت حضرت امام حسین (ع) حركت می دهند. شاید مهم ترین دلیل برای رواج این مراسم این باشد كه در روایات ذكر شده پیكر امام حسین (ع) را روی شاخه های درخت خرما گذاشته و به محل دفنش برده اند.
در مراسم مشعل گرانی روستای خور، مشعل به شکل استوانه ای است که از ٪۲۰ ٬ تسمه آهنی تشکیل شده که بعضی از آن ها بلندتر است و پایه مشعل فلزی و حدود دو متر ارتفاع دارد این مشعل را در شب نهم محرم روشن می کنند.در مراسم "سنگ زنی" روستای درخش، سنگ عبارت است از دو تکه چوب استوانه ای هشت سانتیمتری که نخی از آن عبور کرده و در پشت دست قرار می گیرد.
این روستا هشت نفر سنگ زن دارد که از شب پنجم محرم این کار را همراه هیات با آهنگ نوحه سینه زنی یا زنجیرزنی انجام می دهند و یا نوحه جداگانه می خوانند. مردم معتقدند که سنگ زنی به نشانه سنگی است که کفار به دندان رسول خدا زده اند.

رسم بیل زنی نیز از دیگر آیین های ویژه مراسم سوگواری حضرت اباعبدالله است. این رسم در هیچ یک از شهرهای دیگر ایران به چشم نمی خورد و تنها سالی یک بار، در ظهر عاشورا در منطقه خوسف استان خراسان جنوبی انجام می شود، قدمتی بیش از 100 سال دارد.برای برپایی این مراسم در هر یک از دو هیأت خوسف، دو دسته پانزده نفری كه در مجموع چهار دسته هستند تشكیل می شود. افراد بیل به دست، دایره وار و به هم چسبیده بیل ها یشان را به طرف آسمان می گیرند و هر فرد در هنگام حركت به هوا پریده و تیغه بیل اش را به بیل های دیگر می زند و همه یک صدا و با آهنگی مخصوص می گویند «حیدرعلی» و هم زمان بیل ها نامنظم و با شتاب به یک دیگر می خورند. منقلب شدن افراد شرکت کننده سبب حاکم شدن فضایی حزن آلود و معنوی در این مراسم می شود.
مراسم بیل زنی نوعی شبیه سازی از طایفه كار «بنی اسد» درصحرای كربلا است كه پس از سه روز و سه شب پیكر شهدا را با بیل و یا ابزاری دیگر به خاك سپردند.در مراسم بیل زنی، عزاداران علاوه بر تجسم دفن شهدا می خواهند به این طریق چكاچك و سر و صدای به هم خوردن شمشیر و اسلحه در آن زمان را با برخورد سر بیل ها مجسم سازند. علاوه بر آن،زارعین و كشاورزان خوسف معتقدند اگر در روز دهم محرم هر سال مراسم بیل زنی را انجام ندهند، محصول پنبه آنان در آن سال دچار آفت شده و از بین خواهد رفت و یا به طور کلی کشاورزی در آن سال پر رونق نخواهد بود.

هفت منبر نیز رسم دیگری است که در غروب روز تاسوعا و توسط زنان برپا می شود. در هفت منبر، مسجد، حسینه و یا منزل شمع روشن می كنند. خادم های این مکان ها از عصر تاسوعا روی منبر یک پارچه سیاه می اندازند و آن را در نزدیكی درب مسجد و یا حسینیه می گذارند و یک مجمر یا تشت پر از گل را روی پله منبر می گذارند. تشت خالی را هم در پله دیگری می گذارند. زنان نزدیک غروب آفتاب به این اماكن می روند، نیت می كنند، شمع را روشن كرده و داخل سینی می گذارند و بعد نذورات خود از قبیل خرما، شیرینی و پول داخل تشت می ریزند و منبر را زیارت كرده و به مكان دیگر می روند.
معمولا در هر مكان یک شمع روشن می كنند و نذورات جمع شده به خادم منبر تعلق دارد. شمع ها تا پایان مراسم و خاموش شدن آن ها در محل باقی می مانند و اشک های شمع را هم دور نمی ریزند و در مكانی از مسجد جمع آوری می كنند.
علم بندی و علم گردانی نیز از دیگر آداب مرسوم سوگواری های محرم در این استان است.مراسم علم بند و علم بندان یا عقد علم بعداز روزهای ششم و هفتم محرم شروع می شود و علت آن را ورود اهل بیت به كربلا ذكر می كنند. علم ها اغلب بانی و علم چی دارند كه صاحب علم محسوب می شوند و این كار به طور موروثی از پدر به پسر بزرگ تر می رسد.
در گذشته یک روز پیش از محرم علم بندها كه بیش تر سادات هم بودند علم ها را در خانه خود بسته و در عاشورا به مسجد می بردند و بعد از نوحه خوانی علم ها را به پای منبر می بردند كه در اصطلاح به آن تخت بردن علم گویند.

منابع:سیری در ایران،ایسنا،بیرجند خبر، بخش گردشگری تبیان، رحیمه زرگر