بازار تبریز غرق در عزا - بخش دوم

علم های بنامی در شهرستانهای مراغه، عجب شیر، بناب، هریس، جلفا، اسكو و آذرشهر وجود دارد كه هر ساله در ماه محرم به ویژه روز عاشورا مقابل هیئت های مذهبی گردانیده می شوند.

علاوه بر شهرستان ها، 13 محله قدیمی تبریز علم های معروفی دارند كه هیئت های مذهبی و علم ها به نام همان محله نامگذاری شده اند كه یكی از معروفترین علم های استان علم محله امیرخیزی تبریز است.
نخستین علم ها از چوب درخت سرو كه نماد استقامت و پایداری است ساخته شده بودند و با توجه به اینكه علم را نمادی از حضرت ابولفضل(ع) می دانند اغلب آنها به این نام منسوب هستند.
توغ نیز از زمان سلجوقیان در جنگ ها به دست فرماندهان حمل می شده كه از زمان صفویه با رسمی شدن مذهب تشیع در ایران، به عنوان یك نماد وارد مراسم عزاداری محرم شد.
توغ واژه ای تركی و به معنای بیرق است كه از یك تیغه به نام سرتوغ و زبانه فولادی بلندی تشكیل شده كه روی صندوقچه فلزی كوچك ضریح مانندی بر پایه چوب یا فلز به شكل چلیپا استوار می شود.
توغ دارای تیغه گلابی شكل یا سرو مانندی است كه روی آن آیات قرآنی و جملات دعایی به خصوص آیه انا فتحنا حكاكی شده و در مراسم توغ گردانی مانند محله پاسكوویچ آذرشهر در صبحگاه تاسوعا گرداندی می شود.

شبیه خوانی

شبیه خوانی یا تعزیه خوانی مجموعه ای از نمایش های نمادین و یادآوری کننده وقایع کربلاست که در طول دهه محرم و ماه محرم و صفر در اغلب نقاط استان آذربایجان شرقی برگزار می شود.
معمولا در هر روز از دهه اول محرم به یکی از نمایش های (ورود حضرت ابالفضل(ع) به کنار رود فرات تا شهادت وی، شهادت حضرت علی اکبر(ع) توبه حر، شهادت حضرت علی اصغر(ع)، شهادت امام حسین(ع) ) اجرا می شود.

مراسم اللهم لبیك

این مراسم نیز یكی از آئین های بی نظیر در شهر مراغه یكی از شهرهای بزرگ استان آذربایجان شرقی می باشد.
موعد این آئین صبح روز عاشورا است، براساس این رسم دسته های سینه زن و عزاداران قبل از طلوع آفتاب دسته دسته در حالی كه كفن بر تن یا حواله ای به نشانه احرام بر بدن پوشیده اند به حسینیه حاج غفار مراغه می رسند.
بعد از ادای نماز صبحگاه عاشورا در صورتیکه صورت ها را گل و خاکستر مالیده اند با پای برهنه دو ردیف تشکیل می دهند.
سردسته این هیات ابتدا با لعنت گفتن بر ظالمان و آل یزیدیان و «بیش باد گفتن» حاضرین را آماده می کند و سپس کم کم ورد و دعای مخصوص را می خواند با این مضمون ٜالله، الله-حسین واویلا ٝ کم کم که شور و شوق مردم را مجذوب کرد مردم با هیجان به حالت هروله مانند حرکت در صفا و مروه به جوشش آمده و در حالی که با هر ورد گفتن به سر می کوبند در فواصل معین ورد ٜاللهم لبیک یا حسین ٝ را نیز می خوانند یعنی ای حسین ما برای بیعت آمده ایم.
این مردم با گردش نقاط مختلف شهر تا حوالی ظهر ادامه می یابد و در مسیر نیز قربانی های زیادی ذبح می شود که همه آنها به آشپزخانه حضرتش برای اطعام عزاداران اهدا می شود.

احسان و نذورات ماه محرم

همانند سایر نقاط ایران مردم آذربایجان شرقی نیز با فرا رسیدن ماه محرم اقدام به احسان نذورات می کنند.
مردم آذربایجان شرقی عقیده ویژه ای به اطعام از سفر اباعبدالله الحسین دارند و معمولا از غذای پخته شده نذری برای تبرک و شفای بیماران به تبرک استفاده می کنند.
مساجد عمدتا در دهه اول به طبخ غذاهای نذری نظیر آبگوشت و پلو یا مرغ مبادرت می ورزند، بعضی از خانه ها نیز بنا به یک سنت دیرینه و عمدتا موروثی روزهای خاص احسان می دهند.
پخش شربت، شیرینی، انواع نان ها و شیر گرم ،چای و به تازگی انواع ساندویج نیز در زمره نذورات است.
قربانی کردن گوسفند نیز زیر پای علم ها و هیات ها نیز از دیرباز ریشه در فرهنگ آذربایجان شرقی دارد.
بعضی از خانه ها هیات های خود را برای صرف صبحانه ای مفصل مرکب از سرشیر، ماست، کره، شیر و انواع مرباها و نان های روغنی و مغزدار دعوت می نمایند بعضی ها هم برای ناهار تدارک دارند.
همچنین در این دو ماه بساط سفره های نذری حضرت عباس (ع) و فاطمه زهرا (س) و سایر ائمه توسط حاجت مندان که حاجت روا شده ند متداول است.
یکی از نذورات این ماه گدایی روز عاشورا است و کسی که روی پوشیده است با روی سیاه همانند سائلین از مردم سائلی می کند، نشانه مشخصه این نذر جمع کنی پای برهنه بودن فرد است اگر حاجت روا باشد سال آینده همان مقدار پول جمع شده را احسان می کند.

منابع:

قم فردا،محرم در ایران،آداب عزاداری در ایران،سیری در ایران

بخش گردشگری تبیان