خمیره وجودی انسان از دو بعد مادی و معنوی «جسم و جان» معجون و ترکیب یافته است، و هر یک از این دو بعد، برای رشد و بالندگی، به تقویت، انرژی و تغذیه سالم نیازمند می باشد، خدای متعال که جهان هستی را خلق کرده و انسان را به عنوان گل سرسبد مخلوقات خود، معرفی و طبیعت را مسخّر او ساخته است، ابزار، وسایل و امکانات مورد نیاز در هر دو بُعد مادی و معنوی را در اختیار انسان قرار داده، راه سعادت و شقاوت، و صعود و سقوط را به او نشان داده است، ولی پیمودن راه، نوع زندگی و استفاده و بهره برداری از مواهب و نعمت های طبیعت را به خود او واگذار کرده و این انسان است که باید در سایه تدبیر و تعقل و با سعی، تلاش و فعالیت های شبانه روزی، زمینه رشد، تعالی و تکامل در هر یک از دو بعد مادی و معنوی را برای خود و همنوعان خویش فراهم سازد.
طبیعت بستر زندگی
در قرآن کریم، آیات فراوانی آمده است که زمین و طبیعت را به عنوان بستر آماده و مناسب برای امرار معاش، و میدان سعی و تلاش، معرفی می کند و در جاهای مختلف و متعدد به انسان، منت گذاشته و از مواهب و نعمت های مادی و طبیعی و تسخیر آن، برای استفاده و بهره برداری او سخن می گوید، برای نمونه، آیات ذیل را مرور کنیم: «خداوند آسمان ها و زمین را آفرید و از آسمان آب فرو فرستاد و به واسطه آن، انواع میوه ها را برای روزی شما رویاند. کشتی ها را رام ساخت تا به فرمان او، در دریا، حرکت کنند، رودها، خورشید و ماه، و شب و روز را برای شما رام کرده است و هر چیزی که از او خواسته اید به شما بخشیده است و اگر بخواهید نعمت های الهی را بشمارید، قدرت و توانایی شمارش آن را ندارید.»(1) در آیه ای دیگر می خوانیم: «و خداوند، چهارپایان را آفرید که برای شما در «پوست» آنها، گرما و منافع دیگری نهفته است و نیز از آنها می خورید و هنگامی که آنها را «شام گاهان» از چراگاه باز می گردانید یا «بامدادان» به چراگاه می برید، شما را در آن تجمل «و زیبایی» هست و بارهای شما را تا شهرهای دور دست می برند، بدون شک، پروردگارتان، رئوف و مهربان است و نیز اسب ها و استران و درازگوشان را آفرید، تا بر آنها سوار شوید و مایه تجمل نیز می باشد، و نیز نعمت های دیگری می آفریند که شما نمی دانید.»(2) در سومین آیه می خوانیم: «در چهارپایان برای شما عبرتی است که از شکم آنها، از میان سرگین و خون، شیر پاک به شما می نوشانیم... و از میوه های درختان خرما و انگور، هم «شراب» مستی آور و هم خوراکی نیکو به دست می آورید، بی گمان در این امر برای خردورزان، مایه عبرت است و نیز پروردگارت به زنبور عسل، الهام کرد که از کوه ها و درختان، برای خود، خانه بساز، و از همه میوه ها تناول کن و از خدای خود پیروی بنما، آنگاه از شکم آنها شهدی رنگارنگ می تراود که در آن، شفای مردمان می باشد.»(3) آنچه از آیات یاد شده و نظایر آن استفاده می شود این است که هر چیزی که برای امرار معاش و زندگی سالم و به دور از افراط و تفریط، لازم باشد، خدای متعال از همان آغاز خلقت در اختیار انسان قرار داده است. و صد البته که رام ساختن طبیعت و تسخیر آن، این معنی را نمی رساند که انسان دست روی دست بگذارد و سستی و تنبلی را اختیار کرده و سعی و تلاش نکند و خود را سر بار جامعه و مردم قرار دهد. برخی، کار و فعالیت برای امرار معاش را با دنیاگرایی و دنیاپرستی خلط کرده و آن را مغایر با آموزه های دینی تلقی نموده و در مذمت و محکومیت آن، مطالبی گفته اند. عده ای دیگر، می گویند: از آن جایی که رزق و روزی انسان از جانب خالق هستی معین و مقدر شده است، سعی و تلاش انسان، تأثیری در زیادی و نقصان آن ندارد لذا دست از سعی و تلاش برداشته، عزلت و گوشه نشینی را اختیار کرده اند. برخی دیگر کارهای فیزیکی نظیر کشاورزی، دامداری و بنّایی را عیب دانسته و آن را مخالف مقام و منزلت خیالی خود، می دانند! ترویج این گونه افکار و اندیشه ها، که هیچ گونه پشتوانه دینی و مکتبی ندارد، باعث می شود بهانه به دست دشمنان دین و مذهب بیفتد و آنان نیز با توجه به جهل و نادانی عامه مردم، دین و مذهب را به عنوان عامل تخدیر و رکود در عرصه های مهم اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، معرفی کرده و در سطح جهان تبلیغات وسیع و گسترده ای را علیه دین و مذهب، سازماندهی کنند و به خورد جامعه و مردم دهند.ارزش کار در فرهنگ اسلامی
کسانی که اندک آشنایی با معارف اسلامی، آیات قرآن و احادیث معصومین داشته باشند این حقیقت را متوجه شده و باور خواهند کرد که رشد و تکامل انسان در هر یک از دو بعد مادی و معنوی، تنها در سایه سعی و تلاش، محقق شده و امکان پذیر می باشد، چنانچه قرآن کریم در جمله کوتاه و معروفی، بهره مندی انسان را منحصراً در گرو کار و کوشش می داند و می گوید: «برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست.»(4) و در آیه دیگری می فرماید: «خداوند سرنوشت هیچ قوم «و ملتی» را تغییر نمی دهد مگر آن که آنها خود را تغییر دهند.»(5) و در جمله کوتاه دیگری می خوانیم: «هر کس در گرو اعمال خود است.»(6) گرچه آیات ذکر شده در ارتباط با امور معنوی و اُخروی است ولی معیار و ملاک کلی که آیات یاد شده و آیات فراوان دیگری به دست می دهد این است که بهره مندی انسان از نعمت های مادی و معنوی «دنیا و آخرت» در گرو سعی و تلاش است به قول شاعر: اگر کار و کوشش با آموزه های دینی و مذهبی، مخالفت داشته و یا مفهوم تضمین رزق و روزی از طرف خداوند، سستی، تنبلی و نشستن در منزل می بود و یا فعالیت های نظیر کشاورزی، چوپانی و دامداری... با مقام و منزلت انسان، سازگاری نداشته عیب به حساب می آمد، انبیا و اولیای الهی که خود صاحبان شریعت هستند و به جزئیات آموزه های دینی، آشنایی کامل دارند، حتماً بیان داشته و یادآوری می کردند، در حالی که قضیه کاملاً بر عکس است. انبیا و اولیای الهی، پیروان خود را به کار و کوشش، دعوت کرده اند و از سستی و تن پروری مذمت و سرزنش نموده اند و خود نیز به کارهای سخت و طاقت فرسا، نظیر چوپانی، خیاطی، کشاورزی و زره بافی... پرداخته اند.
نابرده رنج، گنج میسر نمی شود
مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
بنابراین معنی و مفهوم تسخیر طبیعت و نعمت های فراوان آن، این است که انسان در سایه تدبیر و تعقل، در حوزه های مختلف زندگی مثل زراعت، دامپروری، تجارت، استخراج معادن، به کارگیری گیاهان دارویی و ساخت و ساز ابزار و وسایل... تلاش و فعالیت نماید و زمینه رشد و بالندگی را در تمام عرصه های زندگی فراهم سازد. آیات فراوانی وجود دارد که انسان را به سعی و تلاش، واداشته و او را تشویق و ترغیب می نماید تا با جد و جهد مداوم، زمینه استفاده مطلوب تر از نعمت های طبیعت را برای خود و همنوعان خویش فراهم سازد چنانچه در سوره نحل می خوانیم:
«او کسی است که دریا را مسخر «شما» ساخت تا از آن «صید کرده و» گوشت تازه بخورید و وسایل زینتی را برای پوشش از آن، استخراج نمایید و کشتی ها را می بینید که سینه دریا را می شکافند تا شما «به تجارت بپردازید» و از فضل خداوند بهره گیرید»(8) بهره گیری معنای وسیعی دارد که هر گونه فعالیت های اقتصادی از طریق راه های دریایی را شامل می شود.
در جای دیگری می خوانیم: «او کسی است که زمین را رام شما ساخت، پس به گوشه و کنار آن، رهسپار شوید واز روزی او، استفاده کنید.»(9) در آیه دیگری این گونه آمده است: «ما شب و روز را روشنی بخش ساختیم تا فضل
(10)در سوره قصص هم می خوانیم: «از جمله رحمت خداوندی این است که شب و روز را برای شما قرار داده است تا در شب آرامش یابید «و دوباره انرژی لازم را به دست آورید» و در روز دنبال رزق حلال رفته تلاش و فعالیت نماید.»(11)
از دیدگاه قرآن و روایات معصومین، سعی و تلاش برای اداره زندگی، در سایه موازین شریعت و به دور از افراط و تفریط، به عنوان عبادت ارزشمند و در ردیف جهاد و مبارزه مسلحانه علیه دشمنان و متجاوزین معرفی شده است، خدای متعال در سوره مزمل می فرماید: «آن مقدار از قرآن که برای شما میسر و امکان پذیر می باشد تلاوت کنید، خداوند می داند که به زودی گروهی از شما بیمار می شوند، گروه دیگر برای به دست آوردن فضل الهی «و کسب روزی» به مسافرت می روند و گروه دیگری در راه خدا جهاد می کنند. پس آن مقداری که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید.»(12) در آیه شریفه سه نوع عذر ذکر شده است اولی جنبه جسمانی دارد «بیماری»، دومی جنبه مالی «مسافرت برای کسب و کار» و سومی جنبه دینی دارد که «جهاد در راه خدا» است. لذا برخی گفته اند از این آیه استفاده می شود که سعی و تلاش برای اداره زندگی و امرار معاش هم ردیف جهاد در راه خدا است، در احادیث نیز داریم: «کسی که برای تأمین مایحتاج زندگی خانواده اش، سعی و تلاش می کند تا اسباب معیشت آنان را فراهم سازد مانند مجاهدان راه خدا است که در برابر دشمنان مبارزه مسلحانه می نمایند.»(13) یعنی همان گونه که مجاهدان در راه خدا، جانشان را به خطر انداخته و در برابر دشمنان داخلی و خارجی و برای حفظ کشور و سرزمین اسلامی، جان فشانی می کنند، کار و کوشش در سنگر اقتصاد نیز چنین نقشی دارد زیرا با سعی و تلاش در سنگر اقتصاد است که توسعه و پیشرفت محقق می شود، روزنه های نفوذ و تسلط مسدود شده و جامعه را از ذلت وابستگی، رهایی پیدا کرده ارزشهای آن، از دست برد اجانب حفظ می شود به تاراج نمی رود. جمله ای از عبدالله بن مسعود، صحابی معروف پیامبر (ص) نقل شده است که می گوید: «هر کس متاعی را به یکی از شهرهای مسلمانان ببرد و زحمات خود را در این راه برای خداوند محسوب دارد سپس آن را به قیمت عادلانه آن روز بفروشد چنین شخصی در پیشگاه خداوند به منزله شهیدان است، بعد برای گفتار خود قسمتی از آیه 20 سوره مزمل را قرائت می کند که: «وَ ءَاخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الاْءَرْضِ» برخی از مفسرین با توجه به حدیثی که در تفسیر قرطبی به همین مضمون آمده است، می گویند: عبدالله بن مسعود، جمله فوق را از پیامبر (ص) استفاده کرده است»(14) در حدیث دیگری از پیامبر (ص) می خوانیم: «عبادت هفتاد جزء دارد بهترین جزء از این هفتاد جزء طلب رزق حلال می باشد.»(15) امام صادق (ع) می فرماید: «جدم امام سجاد (ع) صبح از منزل برای طلب روزی خارج می شد، شخصی پرسید کجا تشریف می برید؟ فرمود: می روم تا به خانواده ام صدقه دهم، آن شخص با تعجب پرسید: صدقه به خانواده؟ حضرت فرمود: هر کس دنبال کسب حلال برود و برای طلب مال و رزق حلال برای عیال و خانواده خود حرکت کند مصداق صدقه از جانب خدای سبحان است.»(16) مراسم حج که سالی یک بار برگزار می گردد از لحاظ شکوه و عظمت عبادی و سیاسی، نظیری ندارد اعراب جاهلیت، در ایام مراسم حج، فعالیت های اقتصادی را جایز نمی دانستند، ولی دین مبین اسلام، مراسم حج را به عنوان کنگره ای عظیم عبادی، سیاسی، معرفی می کند و فعالیت های اقتصادی در موسم حج را نه تنها جایز می داند بلکه آن را امر پسندیده تلقی کرده چنانچه در سوره مائده می خوانیم: «کسانی که برای خشنودی پروردگار و جلب رضای او و به دست آوردن سود تجاری به قصد زیارت خانه خدا حرکت می کنند، نباید مورد آزار و اذیت و مزاحمت قرار گیرند.»(17) امام صادق (ع) در جواب سؤالی که چرا خداوند مردم را به انجام حج و طواف خانه اش فرمان داده است می فرماید: «خداوند انسان را آفرید... و او را به عمل حج، دستور داد که اطاعت دین و مصالح دنیای آنان را در بر دارد، در موسم حج، مسلمانان از شرق و غرب عالم جمع می شوند با یکدیگر آشنا می شوند و برای این که هر ملتی از تجارت ها و فراورده های اقتصادی ملت های دیگر استفاده کنند و با کرایه دادن وسایل نقلیه و حمل و نقل... بهره ببرند...»(18) یکی دیگر از مراسم سیاسی عبادی اسلام که شکوه و عظمت خاصی دارد، بر پایی نماز جمعه است، قرآن کریم در سوره مبارکه جمعه، مسلمانان را مورد خطاب قرار داده می فرماید: «هنگامی که عبادت خدا، و نماز پرشکوه جمعه را به جا آوردید، در روی زمین، پراکنده شده و از نعمت ها و مواهب الهی بهره مند شوید.»(19) از مجموع روایات یاد شده به خوبی می توان استفاده کرد که سعی و تلاش در چهارچوب قوانین شریعت، به دور از افراط و تفریط، برای اداره زندگی و امرار معاش، جایگاه خاص و ویژه ای را در فرهنگ قرآن و آموزه های دینی و مذهبی به خود اختصاص داده است، علت و فلسفه آن نیز روشن است زیرا کار و کوشش: اولاً: سستی، تنبلی و دل مردگی را از انسان، دور نموده، حرکت و نشاط می آفریند و نیز وسیله خوبی برای اشتغال سالم فکری و جسمی می باشد. ثانیا: با کار و کوشش، نارسایی ها و مشکلات اقتصادی بر طرف شده، رفاه و آسایش مطلوب به دست می آید، انسان های پر کار و زحمت کش، علاوه بر این که زندگی خود را سر و سامان داده و تأمین می کنند و آسایش و آرامش برای خانواده اش به وجود می آورند، به افراد مستمند و مستحق نیز کمک می کنند. ثالثاً: اگر آحاد جامعه به تلاش و فعالیت مداوم ادامه دهند، بدون شک، اقتصاد کشور و مملکت نیز روز به روز رونق بیشتری پیدا می کند در نتیجه راه های نفوذ دشمنان، مسدود می شود. ارزشهای دینی و فرهنگی جامعه از دست برد اجانب محفوظ می ماند. در طرف مقابل، تنبلی و بی کاری به عنوان یک پدیده شوم، مصایب و مشکلات فراوانی را برای افراد و اجتماعات به وجود می آورد. اولین ثمره تلخ و زودرس تنبلی و بی کاری، فقر و تهیدستی است، پدیده نامیمون که از آن، به مرگ بزرگ(20) تعبیر شده و باعث می شود انسان های فقیر و درمانده، به اعمال خلافی مثل: قتل، دزدی، تجاوز، خودفروشی و بی عفتی... مبادرت نماید و با افراد خلاف کار، دوست و آشنا شده و مسیر خلاف مثل قاچاق و آدم فروشی را در پیش گیرد به امراض لاعلاج، مبتلا شده و پدیده خانمانسوز اعتیاد دامنگیرش شود، شالوده و اساس زندگیش از هم متلاشی و کانون گرم آن، به جهنم سوزان و غیر قابل تحمل تبدیل گردد و در نتیجه آثار زیان باری در حوزه های فرهنگ، اقتصاد و امنیت بر پیکر اجتماع وارد خواهد شد. لذا در احادیث می خوانیم: «خداوند انسان تنبل و پر خواب را مبغوض و افراد بی کار را دشمن می دارد.»(21) از پیامبر (ص) نیز نقل شده است: «کسی که بار خودش را به دوش دیگران می گذارد ملعون است.»(22) امام باقر(ع) نیز فرموده اند: «من مردی را که در کار دنیای خود تنبل باشد دوست ندارم، کسی که در کار دنیای خود تنبل باشد «با اینکه نتیجه و ثمره آن را به زودی به دست می آورد» در کار آخرتش، تنبل تر خواهد بود.»(23) در حدیث دیگری می خوانیم: «هنگامی که موجودات در آغاز با هم ازدواج کردند، تنبلی و ناتوانی با هم پیمان زوجیت بستند و فرزندی از آنها به نام فقر متولد شد.»(24) بنابراین سعی و تلاش در فرهنگ اسلامی، ارزش فوق العاده ای داشته و تنبلی و بی کاری به عنوان ضد ارزش معرفی شده است. از خداوند بزرگ می خواهیم سستی و تنبلی نیروهای انسانی را از جهان اسلام برطرف نموده فقر و تهیدستی را از جوامع مسلمین دور سازد و مجد و عظمت آنان را روز افزون نماید. 1. سوره ابراهیم، آیه 32 و 34: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الاْءَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَ تِ رِزْقًا لَّکُمْ وَسَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الاْءَنْهَـرَ * وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَآئبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ * وَءَاتَئکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَآ...» 2. سوره نحل، آیه 5 تا 8: «وَ الاْءَنْعَـمَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْ ءٌ وَ مَنَـفِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ * وَ لَکُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ * وَ تَحْمِلُ أَثْقَالَکُمْ إِلَی بَلَدٍ... وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهَا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ» 3. سوره نحل، آیه 66: «وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الاْءَنْعَـمِ لَعِبْرَةً نُّسْقِیکُم مِّمَّا فِی بُطُونِهِ مِن بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَّبَنًا خَالِصًا سَآئغًا لِّلشَّـرِبِینَ * وَمِن ثَمَرَ تِ النَّخِیلِ وَ الاْءَعْنَـبِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَرًا وَ رِزْقًا حَسَنًا» 4. سوره نجم، آیه 39: «لَّیْسَ لِلاْءِنسَـنِ إِلاَّ مَا سَعَی» 5. سوره رعد، آیه 11 :«إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ» 6. سوره مدثر، آیه 38: «کُلُّ نَفْسِ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» 7. تفسیر نمونه، ج 24، ص 238. 8. سوره نحل، آیه 14: «وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً» 9. سوره ملک، آیه 16:«هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الاْءَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُواْ فِی مَنَاکِبِهَا وَ کُلُواْ مِن رِّزْقِهِ» 10. سوره اسراء، آیه 12: «وَ جَعَلْنَا الَّیْلَ وَ النَّهَارَ ءَایَتَیْنِ فَمَحَوْنَآ ءَایَةَ الَّیْلِ وَ جَعَلْنَآ ءَایَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِّتَبْتَغُواْ» 11. سوره قصص، آیه 73: «وَ مِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسْکُنُواْ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ...» 12. سوره مزمل، آیه 20: «فَاقْرَءُواْ مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْءَانِ عَلِمَ أَن سَیَکُونُ مِنکُم مَّرْضَی وَ ءَاخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الاْءَرْضِ یَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ ءَاخَرُونَ یُقَـتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» 13. وسایل الشیعه، ج 12، ص 23. 14. تفسیر نمونه، ج 25، ص 200. 15. وسایل الشیعه، ج 12، ص 19: «العبادة سبعون جزء افضلها طلب الحلال» 16. وسایل الشیعه، ج 12، ص 43. 17. سوره مائده، آیه 2: «وَلاَآ ءَآمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَ نًا» 18. وسائل الشیعه، کتاب حج، ابواب وجوب حج، باب 1، حدیث 18. 19. سوره جمعه، آیه 10: «فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوةُ فَانتَشِرُواْ فِی الاْءَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ». 20. نهج البلاغه، کلمات 163: «الفقر الموتُ الاکبر». 21. وسائل الشیعه، ج 12، ص 35: «انّ الله لیبغض العبد النوام و اِنّ الله لیبغض العبد الفارغ». 22. وسائل الشیعه، ج 12، ص 16: «قال رسول الله ملعون ملعون مَن القی کلّه علی الناس» 23. همان، ص 35: «اِنّی لابْغَضُ الرجل من ان یکون کسلاناً عن امر دنیاه و مَن کسل عن امر دنیاه...» 24. الکافی، ج 5، ص 86: «اِنّ الاشیا لَمّا ازدوجت ازدوج الکسل و العجز فنتجا بینهما الفقر». موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی منبع : پایگاه حوزهکارگران همپای مجاهدان
رابطه بی کاری با جرایم
پی نوشت ها :
پدید آورنده : محمد آصف عطایی
