منتخب مردم

گاهی بیان می‌شود که عدالت یک وسیله است ولی مراد گوینده فقط یک قسم از عدالت است. و گاهی هم بیان می‌شود که در اسلام عدالت هدف است و مراد شخص گوینده، عدالت به تعبیری خاص است. برای روشن شدن مسئله در این جا لازم است برخی از انواع عدالت توضیح داده شود:

عدالت اقتصادی

«خداوند هیچ‌گونه مالی را رها نکرده بلکه آن را قسمت کرده و حق هر صاحب حقی را به او داده است. اگر عدالت در میان مردم برقرار شود، خواص و عوام، فقرا و مساکین و همه قشرهای مردم، بی‌نیاز خواهند شد.»[38]

یکی از مسایل مهم در مسایل حکومتی و مسایل اجتماعی، بحث توزیع ثروت است. توزیع ثروت در هرنوع حکومتی، می‌تواند یکی از عوامل تعیین کننده بقای اجتماع باشد.

شهید صدر در آثار خود به تفصیل به بحث عدالت اقتصادی توجه می‌کند و آن را اینچنین معنا می‌کند که عدالت اقتصادی؛ یعنی الف. تأمین حداقل رفاه و آسایش برای همه افراد جامعه، ب. تعیین مرز‌ها و حدود مصرف و جلوگیری از رفاه زیاد، ج. جلوگیری از انحصار و احتکار اموال و تجمع ثروت در دست بخشی از جامعه و فراهم کردن امکان کار و تولید برای همة افراد جامعه.

از نظر این اندیشمند دخالت دولت در اقتصاد ضامن اجرای عدالت در جامعه است و بیان می‌دارد که در «اصل مداخله دولت در امور اقتصادی، که به موجب آن دولت تولید را ارشاد نماید، به مثابه وسیله‌ای است که دولت اسلامی همواره برای ضمانت اجرای قوانین عمومی توزیع و جلوگیری از کجروی‌ها و تخلف از عدالت اجتماعی در اختیار دارد.»[39]

عدالت اخلاقی

یکی از مسائلی که در تهذیب اخلاقی بسیار دارای اهمیت است مبحث عدالت است. از نظر افلاطون انسان هرگاه همة قوایش به حد اعتدال و عدالت رسید، به سعادت خود نایل شده است. همین مطلب در کلام مرحوم محقق نراقی(ره) هم بیان شده است و نهایت کمال و غایت انسانی را اتصاف انسان به صفت عدالت و میانه‌روی در جمیع صفات و افعال ظاهریه و باطنیه دانسته‌اند.[40]

از نظر انسان‌شناسی محقق نراقی مفهوم عدالت که ظهور و تجلی تهذیب قوة عاملة انسان است، نقش اساسی در تصویر انسان کامل و الگوی مطلوب نراقی ایجاد می‌کند.[41]

عدالت اجتماعی‌‌ـ‌‌‌‌ سیاسی‌

تاثیر عدالت بر اجتماع و بقای آن غیرقابل انکار است و هیچ اجتماعی نمی‌تواند بدون عدالت بقای خود را شاهد باشد. جامعه‌ای که شاهد عدالت در بین افراد اجتماع نباشد با مشکلات زیادی روبرو خواهد شد و هیچ‌گونه حکومتی قادر به حل مشکلات چنین جامعه‌ای نخواهد بود. حضرت‌امیر(ع) می‌فرمایند: «العدل اقوی اساس»[42] به این معنا که عدالت محکم‌تر بنائی است برای پایداری عمر دولت. و باز همان حضرت برای مضرات ظلم، که ضد عدل می‌باشد، می‌فرمایند: « الظلم یدَمِر الدِیار »، ظلم سرزمین‌ها را ویران می‌کند.[43]

از نظر اسلام همة انسان‌ها با هم برابر هستند و شاهد را می‌توان حدیثی از حضرت‌محمد(ص) آورد که می‌فرمایند: «الناس کأسنان المشط»؛ همة مردم همانند دانه‌های شانه هستند؛ یعنی این‌که با هم برابر می‌باشند.[44]

از نظر شهید صدر(ره) عدالت اجتماعی دو اصل اساسی دارد که عبارتند از : الف. اصل همکاری(تکافل عامه) ب. اصل توازن اجتماعی. اصل اول عبارتست از مسئولیت متقابل افراد نسبت به یکدیگر. در جایی از کلمات گهربار حضرت‌علی‌(ع) آمده است: «العدل جنت الدول»؛[45] یعنی این‌که عدل سپر دولت می‌باشد. بر این اساس حکومتی اگر قصد بقا را دارد باید که به رعایت شدن عدل همت‌ گمارد.

در این قسم است که بحث از مساوات به میان می‌اید و بحث می‌شود که در یک جامعه همة افراد در برابر قانون باید یکسان باشند، شهید مطهری(ره) بین عدالت اقتصادی و سیاسی قرابتی حاصل می‌کند و می‌گوید که عدالت ملازم با مساوات است و باید به همه به چشم مساوی نگریسته شود و بین افراد نباید تبعیض قائل شد. لازمة این‌گونه مساوات عدالت است؛ یعنی این‌که به هرکسی هراندازه استحقاق دارد داده شود.[46]

بعد از ذکر انواع عدالت از دید متفکران دینی باید دید که کدام‌ یک از این انواع در دین جایگاه رفیع‌تری دارد.

در این‌که اقتصاد در دین اسلام همیشه به عنوان وسیله مطرح بوده است هیچ اختلافی وجود ندارد و هیچ یک از این افراد و متفکرین دیگر بر این عقیده نبوده‌اند که دستورات اسلام، جهت به‌دست آوردن امور مالی است و عدالت مورد هدف اسلام در این قسم خلاصه می‌شود. در اسلام اصل امور مالی و اقتصادی به عنوان وسیله رسیدن به هدفی والاتر مطرح می‌شود و خودِ ثروت، حسن ذاتی ندارد.

اقتصاد در اسلام باعث باز شدن راه برای رسیدن به تعالی و سعادت انسان می‌شود. انسان چون موجودی دو بعدی است و از ماده و روح تشکیل شده است، برای رسیدن به کمال ناچار است که نیازهای اولیه‌اش را برآورده کند و تا این نیازها برآورده نشود زمینه‌ای مناسب برای رشد اخلاقی خود پیدا نمی‌کند. اقتصاد برای انسان یک شرط لازم به‌شمار می‌رود ولی هیچ‌گاه در اسلام از اقتصاد به‌عنوان شرط کافی یاد نمی‌شود. اگر در حکومتی ثروت و اموال به شیوه‌ای عادلانه‌ای توزیع نشود ثروتمندان خیلی زود از ثروت وسیله‌ای می‌سازند تا به بدنة سیاسی نفوذ کرده و از آن طریق بر ثروت خود می‌افزایند.

بر همین اساس است که ما شاهد هستیم که در دین اسلام بیان می‌شود که فقر با دین رابطه‌ای عکس دارد و هرگاه که فقر به منزل کسی وارد ‌شود، ایمان از دری دیگر خارج می‌شود، و یا عبارات دیگری که فقر مساوی کفر قرار داده می‌شود.«کاد الفقر ان یکون کفراً» [47]

با توجه به این سخنان باید توجه کنیم که اگر در مباحث دینی از عدالت به نحوی مطلق و آرمانی سخن میان آمد، مراد عدل اقتصادی به‌خصوصه نیست.

اما از عدالت اقتصادی که گذر کنیم به عدالت سیاسی‌ـ‌‌اجتماعی می‌رسیم.

از میان انواع عدل، قرآن با اختصاص 16 ایه به عدالت اجتماعی، بیشترین تأکید را بر این قسم می‌نماید.[48]

عموماً مسئله عدالت با مباحث اجتماعی گره خورده و در عرصه‌های مختلف سیاسی‌ـ‌اجتماعی خود نمایی می‌کند.

در عدالت سیاسی مبحث عدالت دارای جایگاهی بلند مرتبه است به صورتی که در احادیث از حضرت‌علی‌(ع) داریم که: «المُلک لا یبقی مع الظلم»[49] پس رعایت کردن عدالت در اجتماع یکی از شروط اصلی حفظ اجتماع است.

زمانی که مردم برای پذیرش حکومت به حضرت علی‌(ع) هجوم آوردند، حضرت پس از انکار و اسرار مردم فرمودند که حکومت را می‌پذیرم فقط برای این‌که بتوانم حقوقی را که پایمال شده‌اند را به صاحبان حق برسانم. از این واقعه دو نکته فهمیده می‌شود، یکی اهمیت بحث عدالت که حضرت با این‌که از حکومت نفرت داشت آن را برای اجرای عدالت پذیرفت. دیگر نقش حکومت در اجرای حکومت است. به این معنا که اگر برای اجرای عدالت به حکومت نیاز هست و اگر حضرت توانایی اجرای عدالت را بدون پذیرش حکومت را داشت هیچ‌گاه آن کفش کهنه را نمی‌پذیرفت. پس باید پذیرفت که برای اجرای کامل عدالت ما ناچار از تشکیل حکومت مورد نظر اسلام می‌باشیم.

از مطالب گذشته اهمیت تشکیل حکومت بر مبانی دینی واسلامی هم نتیجه گرفته می‌شود.

بی‌عدالتی در اجتماع همانند بی‌عدالتی بین فرزندان یک خانواده از جانب پدر و مادر است که این‌گونه رفتارها باعث ایجاد عقده‌های روانی و انتقام‌جویی افراد می‌شود. اگر در جامعه‌ای عدالت وجود نداشته باشد این وضعیت موجب انقلاب می‌شود هرچند که آن جامعه یک جامعه اسلامی همانند جامعة ما باشد.[50]

در حدیث دیگری از پیامبر مکرم اسلام حضرت محمد(ص) آمده است که: «الملک یبقی مع الکفر و لایبقی مع الظلم»[51] به این معنا که حکومت ممکن است که با کفر باقی بماند ولی با ظلم باقی نمی‌ماند.

پیرامون این حدیث، استاد گرانقدر صادقی رشاد بیان می‌دارند که «این حدیث فاقد سند موثق است، از لحاظ سند مخدوش است، زیرا با توجه ارتباط گسترده عدالت با دین و ایمان و دین‌داری عدل نمی‌تواند باعنصر کفر جمع شود».[52] استدلال ایشان، بر این امر استوار است که کفر خود نوعی ظلم است به خدا؛ به‌همین دلیل نمی‌توان آن را با عدل جمع کرد و

و بیان داشت کسی که کافر است، ممکن است که عادل هم باشد.

تقسیمات عدل

با دقت در تعاریفی که از عدالت بیان شد متوجه می‌شویم که عدل در دو جا واقع می‌شود یکی در بخش امور تکوینی و دیگری هم در امور تشریعی؛ یعنی عدل هم زمان خلقت یک موجود دیده می‌شود و هم در زمان رابطة این موجود با دیگر موجودات. پس می‌توان عدل را این‌گونه تقسیم نمود:

1. عدل در تکوین: این قِسم، از تعریف اول‌ ـ‌ ‌وضع الشیء فی موضعه و دیگری ـ به‌دست می‌اید. این بخش به خلقت امور بازگشت می‌کند و عدل در خلقت می‌باشد. گاهی در قرآن از عدل به‌عنوان ترازوی خدا در آفرینش یاد می‌کند.[19] ایات دیگری هم که در قرآن بیان می دارند آسمان‌ها و زمین براساس عدل استوار شده‌اند، اشاره به همین نوع از عدل دارند، مانند ایة هفت از سورة الرحمن«والسماء رفعها و وضع المیزان» و روایت«بالعدل قامت‌ السموات و الارض»[20]

جهان چون چشم و خال و ابروست که هرچیزی به جای خویش نیکوست

جهان خلقت بر پایه‌ای غیر از جمال و عدل بنا نشده است.[21]

عدل نه تنها پایه انسانی دارد بلکه دارای پایه جهانی هم می‌باشد؛[22] به این معنا که جهان بر پایة عدل استوار می‌باشد.

2. عدل در تشریع: این قسم که از تعریف دوم-‌‌‌ اعطاء کل ذی حق حقه‌ـ عدل فهمیده می‌شود و به اعمال خارجی برمی‌گردد. استاد مطهری بیان می‌دارد: «عدل تشریعی؛ یعنی این‌که در نظام جعل و وضع و تشریع قوانین، همواره اصل عدل، رعایت شده و می‌شود»[23]

توجه به این نکته لازم است که زمانی که بیان می‌شود یکی از اهداف ارسال پیامبران الهی عدل بوده، مراد همین بخش است. حضرت حق در قرآن می‌فرماید: «لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط؛[24] همانا فرستادگان خویش را به دلایل روشن فرستادیم و همراه آنها کتاب و مقیاس(قانون) فرستادیم تا مردم به این وسیله عدل را به‌پا دارند» و در جای دیگری در سورة اعراف ایه 4 می‌فرماید: «قل امر ربی بالقسط».

باید این مسئله را متذکر شد که غایت وجودی عدل تکوینی، عدل تشریعی است.

بهتر آن است که بگوییم اولین‌بار خود قرآن عدل را در چهره‌های گوناگون آن‌ ـ تکوینی و تبلیغی‌ـ مطرح نمود.[25]

تقابل ظلم و عدل(ضادوا الجور بالعدل)[26]

برای توضیح و درک بهتر واژة عدل می‌توان از واژة ظلم هم کمک گرفت. لغت عدل و ظلم در مقابل هم قرار دارند و تقابل آنها هم از نوع تقابل ملکه و عدم ملکه است؛ یعنی هر جا که ظلم بتواند به‌وجود اید، امکان دارد که در آن جا عدل هم به‌وجود اید. ولی این دو هیچ‌گاه با هم در یک جا جمع نمی‌شوند. ملکه آن حالتی است که انسان کاری را بدون این‌که در انجام آن دچار اکراهی شود انجام می‌دهد، ابن‌سینا بعد از این بیان در مورد ملکه بیان می‌دارد که عدالت هم باید به‌صورت ملکه برای انسان تبدیل شود تا این‌که انسان آن را بدون هیچ تکلفی انجام دهد.[27] شهید صدر در آثار خود می‌گوید: عدالت آن دسته از صفاتی است که در شخص باید به صورت ملکه ایجاد شود و برای این ادعای خود هم به ایات هود/12و جن/16استناد می‌‌کند[28] و این هم دلیلی بر این مطلب است.

راغب اصفهانی در کتاب مفردات فی غریب القران در ترجمة لغت ظلم آورده است که ظلم قرار دادن شیء در غیر جای خود است[29] که این تعریف دقیقاً در مقابل تعریف عدل قرار می‌گیرد.

به‌دلیل همین تقابل است که ما می‌توانیم تقسیمات هر یک از عدل و ظلم را در یکدیگر جاری نماییم. این سخن به این معنا است که اگر مثلاً بتوان جایگاه‌های ظلم را تقسیم‌بندی کنیم، همین تقسیم‌بندی را هم می‌توانیم در عدل انجام دهیم. بر همین اساس، در روایتی از امام محمدباقر(ع) داریم که ظلم سه نوع است و انسان ممکن است به سه نوع ظلم مبتلا گردد[30]:

1. ظلم انسان به خود

2. ظلم انسان نسبت به انسان‌های دیگر

3. ظلم انسان نسبت به خدا(به‌طور کلی موجوداتی غیر از انسان‌های دیگر)

برای انسان سه نوع از ارتباط‌ـ اعم از ارتباط با خود و یا غیر خودـ می‌توان تصور نمود. انسان می‌تواند روابط خود با انسان‌های دیگر و یا دیگر موجودات و حتی خدا را، به گونه‌ای انجام دهد که از حد اعتدال خارج نباشد و یا این‌که دچار افراط و تفریط شود و تحت دایرة ظلم داخل شود. انسان علاوه بر این‌که ممکن است به دیگر انسان‌ها ظلم کند، امکان هم دارد که نسبت به خود و خدای خود هم مرتکب ظلم شود و این امر زمانی اتفاق می‌افتد که در برقرار کردن رابطة خود با دیگران، از حد اعتدال خارج شود و امور را در جای خود انجام نداده و هر شیء را در سرجای خود قرار ندهد. مثلاً انسانی که به حد افراطی شراب می‌نوشد هم به بدن خود ظلم کرده و آن را از حد اعتدال خارج کرده است و هم این‌که آبروی خود را در معرض تباهی قرار داده، از این حیث به خود ظلم نموده است و از حیث دیگر هم خود را از قید بندگی ارباب خلقت خارج نموده است. انسانی هم که در رابطة خود با خدا از حد اعتدال خارج شود دچار ظلم گردیده است.

با در نظر گرفتن مطالب گذشته می‌توان همین تقسیم بندی را در بحث عدالت هم جاری نمود. به این معنا که اگر انسان در رابطه خود با دیگران، خود و خدای خود، جنبة افراط و تفریط را طی نکند به مرحلة عدل وارد شده است. پس بر این مبنا عدالت را هم می‌توان به سه محدوده تقسیم نمود.

1. عدالت در رابطة انسان با خود

2. عدالت در رابطة انسان با دیگر انسان‌ها

3. عدالت در رابطة انسان با خدا و دیگر موجودات

حضرت علی(ع) در همین رابطه بیان می‌دارد که: «انصف الله و انصف الناس من نفسک و من خاصة اهلک»[31]و در جای دیگری از آن حضرت می‌شنویم که می‌فرماید: «غایة العدل ان یعدل المرء فی نفسه»[32]. از نظر دستورات اسلامی انسان، حتی نسبت به حیوانات و دیگر مخلوقات هم وظایفی دارد که اگر از آنها عدول کند از مرحله عدالت خارج می‌شود که بیان آنها در جای دیگر مطلوب است.

براساس این مبادی از این پس مراد ما از عدل، هر سه قسم آن است و سعی در آن است که هرگاه، بیان احکام این سه قسم تفاوتی احساس ‌شود بیان گردد.

ارزش عدالت در دین اسلام

«لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط»[33]

در بحث جایگاه عدالت یکی ا ز بحث‌های مهم این است که ایا عدالت در اسلام و به‌خصوص در مذهب شیعه، به‌عنوان یک هدف معرفی شده است و یا این‌که وسیله‌ای برای رسیدن به هدفی دیگر؟

پاسخ به این پرسش می‌تواند جایگاه عدالت را به خوبی معین کند. باید گفت که در اندیشه سیاسی و حکومتی شیعه، مبنای عدالت، الهی و عقلی است که در بحث اعتقادات از عبارت حسن و قبح عقلی استفاده می‌شود. این در صورتی است که اهل‌سنت برای عنصر عدالت جایگاهی قائل نیستند و فقط کارویژه نظم و امنیت را، مبنای مشروعیت نظام می‌دانند.[34]

عدل در اسلام ریشه در قرآن دارد و قرآن است که بذر عدل را در دل جامعه اسلامی‌ پراکنده است و این مسئله به حدی برای دینِ حق دارای اهمیت است که گاهی خدا از مقام فاعلیت و تدبیر الهی به مقام اقامة عدل یاد می‌کند.[35]

به دلیل اعتقاد به اصل عدل و تبعیت احکام از مصالح و مفاسد نفس‌الامری و اصل حسن و قبح عقلی و حجیت عقل، عدل زیربنای فقه شیعی به شمار می‌رود[36] و در بسیاری از احکام، عدالت شرط انجام دهندة آن عمل می‌باشد همانند نماز جماعت و جمعه و قضاوت و ... .

در اسلام ما قادریم که اگر در احکام دینی حکم مسئله‌ای بیان نشده باشد بر مبنای اصل عدل، آن را استنباط کنیم و حتی آن را به اسلام نسبت دهیم «زیرا که شرع اسلام طبق اصلی که خود، آن را تعلیم داده، هرگز از محور عدالت و حقوق فطری و طبیعی و عقلی خارج نمی‌شود.»[37]

نکته‌ای که در آغاز بحث اهمیت مطرح شدن را دارد آن است که در عدالت تقسیماتی وجود دارد و ما باید توجه کنیم که این تقسیمات با هم مخلوط نشوند و حکم یکی به دیگری داده نشود.

عدالت را می‌توان به مواردی مثل عدالت اقتصادی، عدالت اخلاقی، عدالت اجتماعی‌ـ‌‌سیاسی و مانند آن تقسیم کرد

معانی عدالت

برای عدل دو تعریف کلی و اصلی وجود دارد که بسیاری از تعاریف دیگر، دربارة این دو تعریف دور می‌زنند. این دو تعریف عبارتند از: وضع الشیء فی موضعه و دیگری اعطاء کل ذی حق حقه.

افلاطون در جایی از آثار خود، عدالت را ـ‌چه در محدودة اجتماعی و چه محدوة فردی‌ـ به هماهنگی انجام وظیفة خود، تعریف می‌کند[6]. این تعریف بنابر این‌که جای هرچیزی در افراط و تفریط نیست بلکه حدوسط بهترین جا است، به همان دو تعریف قبل برمی‌گردد. او در جایی دیگر بیان می‌دارد که عدالت آن است که کسی آن‌چه را که حق اوست به دست آورد و کاری را در پیش گیرد که استعداد و شایستگی آن را دارد.[7] در جایی دیگر از آثار افلاطون ما شاهد هستیم که عدالت مساوی با زیبایی قرار داده می‌شود[8] و بیان می‌شود که اگر در جامعه عدالت حاکم باشد آن جامعه زیبا است در غیر این صورت نمی‌توان آن جامعه را زیبا دانست.

ارسطو عدالت را این‌گونه معنا می‌کند که «عدالت به معنای خاص کلمه، برابر داشتن اشخاص و اشیاء است... . مهم این است که میان سود و زیان و تکالیف و حقوق اشخاص تناسب و اعتدال رعایت شود. پس در تعریف عدالت می‌توان گفت که فضیلتی است که به موجب آن باید به هرکس آن‌چه را که حق اوست، داد.»[9]

معنای عدالت در نهج البلاغه: عدالت به عنوان یک بحث اجتماعی و سیاسی دارای اهمیت زیادی می‌باشد و این عنصر در مبحث ادارة حکومت اهمیت بسیار دارد. به همین دلیل این عنصر از چشم رهبران و امامان شیعه به‌دور نمانده است. در این‌جا به تعریف عدالت از دیدگاه امام علی(ع) اشاره می‌کنیم.

در نهج البلاغه هر دو تعریف قبلی عدالت با عباراتی مشابه ‌آمده است و هر دو معنا مورد پذیرش واقع شده است. در این اثر گرانقدر در جایی آمده است که عدالت عبارتست از: «هر چیز در سر جای خود قرار بگیرد» و در جای دیگر، از عدل به «رعایت کردن استحقاق‌ها در افاضة وجود و امتناع نکردن از افاضه و رحمت به آن‌چه امکان وجود دارد»[10] تعبیر شده است.

معنای عدالت در بین اندیشمندان مسلمان: می‌توان ادعا کرد که عدالت تقریباً در همة آثار شیعی جایگاه خود را حفظ کرده است. این امر نشان‌ دهندة اهمیت عدالت در تفکر شیعی می‌باشد. در این‌جا به تعریف عدالت در آثار متفکران شیعی اشاره می‌شود.

شهیدایت الله صدر که یکی از متفکران دینی و متخصص در رشته اقتصاد اسلامی می‌باشد عدالت را این‌گونه تعریف می‌کند که «العدالة عبارة من الاستقامة علی شرع الاسلام و طریقة»[11] ایشان در جای دیگری عدالت را با عبارتی نظیر «العدالة هی الواسطة و الاعتدال فی السلوک»[12] تعریف می‌نماید.

شیخ انصاری(ره) در کتاب مکاسب که به عنوان یک کتاب فقهی در اسلام مطرح است، بیان می‌دارد عدالت به معنای استواء و یا استقامت و یا هر دو می‌باشد.

در انسان شناسی محقق نراقی(ره) مفهوم عدالت که تجلی و ظهور تهذیب قوه عامله انسان است، نقش اساسی در تصویر انسان کامل و الگوی مطلوب نراقی ایفا می‌کند.[13]

علامة طباطبایی(ره) از دیگر این متفکران است که در این رابطه بیان می‌دارد: «هی اعطاء کل ذی حق من القوی حقه و وضعه فی موضعه الذی ینبغی له»[14]

مولوی در تعریف عدل بیان می کند:

عدل چبود؟ وضع اندر موضعش ظلم چبود؟ وضع در ناموضعش

در این‌جا به همین اندازه بسنده کرده و پرداختن بیشتر به این قسم را مخل فرض می‌کنیم.

نکته‌ای که قابل توجه می‌باشد این نکته است که لغت عدالت در کلام متفکران دینی، غالباً ناظر به عدالت فردی بوده و کمتر به بحث عدالت اجتماعی نظر شده و ما باید از خلط این دو پرهیز کنیم.

باید توجه داشت که گاهی عدالت با تساوی تفاوت دارد و ما نمی‌توانیم که همیشه این دو را به عنوان مترادف برای هم بیاوریم، هرچند که گاهی این استعمال درست می‌باشد. تساوی در این است که ما بین همه یا دو نفر تساوی برقرار کنیم و هرچه را که به یکی می‌دهیم به دیگری هم نیز بدهیم. انسان‌ها با توجه به استعداد و توانایی با یکدیگر تفاوت می‌کنند و همگی با هم مساوی نمی‌باشند که این هم خواسته طبیعت است. متن خلقت با یک شایستگی مخصوص به‌خود به دنیا آمده است[15]. پس اگر کسی بر حسب توانایی‌ها و استعداد خویش به فعالیت بیشتری دست بزند اما ما او را با شخص دیگری که توانایی کمتری دارد مساوی قرار دهیم، نه تنها عادلانه رفتار نکرده‌ایم بلکه دچار ظلم هم شده‌ایم[16]. عدالت؛ یعنی این‌که به اندازه‌ای که حق دارد به او داده شود، اگر کم حق دارد به او کم داده شود و اگر زیاد حق دارد، زیاد داده شود.[17] زمانی عدل به معنای مساوی است که استحقاق‌های مساوی هم وجود داشته باشد. براساس عدالت الهی برای هرکسی حقی ایجاد شده است و این حق گاهی مساوات و برابری بادیگران را می‌طلبد و گاهی هم تفاوت را.

باید اضافه کرد که همانطوری که عدل همیشه با تساوی همراه نیست، نمی‌توان عدل را هم با تشابه همراه نمود و گاهی هم عدالت بر خلاف تشابه است. مثلاً‌ در مورد حقوق زن و مرد باید بیان داشت که عدالت در تشابه دانستن حقوق آنها نمی‌باشد بلکه ادعای ما این است که عدالت در عدم تشابه حقوق آنها است زیرا که طبیعت آنها با هم تفاوت می‌کند و وضع نامشابهی به هم دارند. این عدم تشابه در پاره‌ای از حقوق، هم با عدالت سازگاری دارد و هم این‌که با حقوق فطری بهتر تطبیق می‌کند.[18]

مقدمه

گفته می‌شود که یکی از بنیادی­ترین مفاهیم در علوم انسانی و به‌خصوص در علم سیاست مفهوم عدالت است. این سخن گزاف نیست زیرا که اهمیت عدالت و نقش تعیین کنندة آن در اجتماع غیر‌قابل انکار می‌باشد. می‌توان غرض را با این عبارت بیان کرد که مبحث عدالت در مرکز منظومة فکری اندیشمندان سیاسی واقع شده است.

عدل صفتی است که هم نزد خالق محبوب است و هم نزد مخلوق و خدا خود را با این صفت ستوده است.[1]

در نگاهی به همة ادیان، اعم از آسمانی و غیر‌آسمانی، ما شاهد هستیم که همگی به عنصر مهم عدالت توجه کرده‌اند و از آن یا به عنوان اصلی‌ترین هدف و یا یکی از اهداف مهم نام برده‌اند.

در دین اسلام هم این بحث از نظر دور نمانده و تعداد 29 ایه از ایات قرآن مستقیماً دربارة عدالت نازل شده است و حدود 290 ایة دگر هم در مورد ظلم که ضد عدالت می‌باشد، نازل شده است. در مجموع می‌توان ادعا کرد که حدود یک دهم از ایات قرآن یا به‌طور مستقیم و یا به‌طور غیرمستقیم به این بحث اشاره دارند و این امر نشان دهندة اهمیت آن در دین اسلام می‌باشد.

البته عدالت امری است که اگر دین اسلام هم به آن اشاره نمی‌نمود، حقیقت بودن آن صدمه‌ای نمی‌دید.[2]

این حقیقت همواره به‌عنوان یکی از عناصر اصلی و تفکیک‌ناپذیر مباحث سیاسی و قدرت سیاسی به‌شمار آمده و می‌توان آن را به عنوان فصل ممیز زور و مشروعیت قدرت و اطاعت مردم دانست.

اگر ما به این واژه از جنبة تاریخی هم نظر کنیم خواهیم دید که همواره در طول تاریخ جدال عدالت‌طلبان و ظالمان وجود داشته و در هیچ دورة ‌تاریخی مردم از آرزوی جهان پر از عدالت دور نمانده‌اند. البته در طول تاریخ همواره مظلومان بوده‌اند که این گوهر کمیاب را جستجو کرده‌‌اند و هرگاه هم که به‌ آن دست یازیده‌اند، از آن با تمام وجود دفاع کرده‌اند. شهید مطهری(ره) که خود تمام وجود خویش را وقف این هدف کرده‌ بود، در این رابطه می‌گوید: «اندیشه، تابع شکم است. محال است که یک برخوردار مرفه, از اصل عدل دفاع کند همچنان‌که محال است که یک محروم زجر کشیده منکر اصالت عدل بشود.»[3] آدمی هرگاه در مقابل ظلم و جنایت و کفر و فساد قرار گرفت و از آنها رنج برد، شوق عدالت و حقیقت در او بیدار می‌شود.[4]

توجه: در این نوشتار سعی شده از دو منبع اصیل و گرانقدر بهره‌برداری بیشتری شود، یکی کتاب وزین نهج‌البلاغه، که عظمت آن بر هیچ کس پوشیده نیست و دیگری هم آثار معلم شهیدمرتضی‌مطهری(ره) که خدمات او به اسلام و انقلاب و بیان واضح و شیوا و ذهن تیزبین او در تفسیر متون دینی جای هیچ‌گونه ابهامی ندارد.

فایدة بحث از جایگاه عدالت

نتیجة بزرگی که در پرداختن به مبحث جایگاه عدالت وجود دارد این است که اگر بپذیریم حق و عدالت در اسلام واقعیت داشته و اسلام واقعی بودن آنها را پذیرفته است، قادر خواهیم بود که یک فلسفة اجتماعی اسلامی و یک رشته مبانی حقوقی اسلامی بنا نهیم که براساس آن مبنای ذی‌حق بودن و علت وضع برخی قوانین تشخیص داده ‌شود، تا اگر در جایی از مسایل جدید حکمی در اسلام پیدا نکردیم، بر اساس همان مبانی، حکم اسلام را استخراج کنیم.

معنای عدالت

عدالت در اصل لغت به معنای برابری میان دو چیز و یا به موقع انجام دادن کارها به نحوی که حیف و میلی در آنها نباشد است.

عدالت از کلماتی است که انسان برای درک مفهوم آن احتیاجی به تعریف ندارد و انسان به صورت فطری مصادیق آن را درک می‌کند و همین فطری بودن آن باعث شده که تعریف‌های آن در جوامع مختلف بسیار به هم نزدیک باشد. با این‌حال متفکران و اندیشمندان زیادی برای عدالت تعریف‌های زیادی را ارائه کرده‌اند که همگی آنها بسیار به‌هم نزدیک‌اند. نزدیک بودن مفاهیم عدالت در فرهنگ‌های مختلف، ریشه در نزدیک بودن مصادیق آن از نظر تمدن‌های مختلف دارد. اگر ما به اقسام تعاریف عدالت توجه کنیم خواهیم دید که عموماً آنها از لحاظ مصداق یکی می‌‌شوند و تنها علت اختلاف این امر می‌باشد که در هر تعریف به جنبه‌های خاصی از مصادیق‌ آن توجه شده است و اختلاف تعاریف ریشه در اختلاف مصادیق دارد.

اگر ما بخواهیم که یک وجه جمعی برای همه تعاریف پیدا کنیم باید آن را وضع شیء در جای خود بدانیم و البته این وضع شیء در جای خود به اعتبار اشیاء، متفاوت است؛ به عبارت دیگر عدل هم همانند علم، یک مفهوم بیشتر ندارد اما به حسب مصادیق گوناگون، جلوه‌های مختلفی از خود نشان می‌‌دهد[5]. برای این‌که دقیقاً محل بحث روشن شود در ابتدا به ذکر تعریف‌های متفکران مختلف می‌پردازیم. نیاز این به آن جهت است که باید مراد خود از عدالت و محدودة آن را مشخص کنیم تا این‌که اشتباه لفظی پیش نیاید، زیرا که گاهی اسم عدالت آورده می‌شود ولی فقط یک قسم از آن اراده می‌شود.