منتخب مردم

تلفیق دنیا و آخرت

در پاسخ به این پرسش که اگر حج یک عبادت و سیر و سفر الی اللّه است، چگونه می توان مقاصد مادّی را در آن جای داد؟ باید گفت: هر گاه دنیا با آخرت هماهنگ و در جهت «رضای حقّ» و «مصلحت خلق» باشد، در بینش اسلامی نه تنها مذموم و نکوهیده نیست بلکه مطلوب و ضروری است. شریعت اسلام آمیزه ای است از تکالیف و احکامی که «معاش» و «معاد» را ملحوظ داشته، باملاحظه این نکته که معیشت مقدمه سعادت آخرت است. در حج نیز مقاصد دنیوی و اخروی با همین فلسفه لحاظ شده است و بلکه عنایت به مسائل معیشتی، بازرگانی و اقتصادی در حج، پررنگ تر از دیگر احکام شریعت به چشم می خورد و همانگونه که ملاحظه می کنیم و صراحتا در آیات و روایات مورد توجّه قرار گرفته است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

«مَنْ أَرَادَ الدُّنْیَا وَ اْلآخِرَةَ فَلْیَوءُمَّ هَذَا الْبَیْتَ».⁽⁸⁾

«کسی که خواهان دنیا و آخرت است، باید آهنگ این خانه کند.»

و نیز می فرماید: «حُجُّوا تَسْتَغْنُوا»؛⁽⁹⁾ «حج به جای آورید تا بی نیاز گردید.» شاید رمز و نکته کلام نبوی این باشد که: اصولاً حج بار مالی قابل توجّهی را می طلبد و افزون بر آن، مشکلات را در بردارد که طبیعی این سفر است و گاه می شود علاقه به ثروت و وسوسه های نفسانی و شیطانی آدمی را از بذل و خرج در این سفرِ دشوار باز می دارد و آنگاه خانه خدا که برای مصلحت خلق سرپا است، خلوت می شود و شکوه امّت اسلامی کم رنگ می گردد.

لذا خداوند آن را با منافع دنیوی نیز همراه ساخته و وعده خیر و استغنا به زائران داده است تا از سنگینی هزینه ها نهراسند و به هر بهایی، حج خانه خدا کنند.

در عمل و تجربه نیز چنین بوده که حج نه تنها زیان مالی به بار نیاورده، بلکه سبب توسعه رزق و استغنا و بی نیازی بوده است؛ همانگونه که در کلام گهربار پیامبر گرامی دیدیم و امام علی بن الحسین علیهماالسلام می فرماید:

«حُجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحَّ أَبْدَانُکُمْ وَ تَتَّسِعْ أَرْزَاقُکُمْ وَ تُکْفَوْنَ مَئُونَاتِ عِیَالِکُمْ».⁽¹⁰⁾

«حج و عمره به جای آورید تا بدنهایتان سالم بماند و روزیتان گشاده گردد و مخارج خانواده تان تأمین شود.»

امیرالمؤمنین علیه السلام طی خطبه ای با اشاره به نقش حج در نفی فقر و زدودن گناه می فرماید:

«حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ».⁽¹¹⁾

«حج و عمره خانه خدا فقر را از میان برمی دارد و گناهان را پاک می کند.»

جالب آنکه برخی روایات علاوه بر بیان آثار مثبت حج در تأمین حوایج مادّی و گشادگی روزی و رفع نیازمندی و فقر، به آثار منفی ترک حج نیز اشاره شده و صراحتا بیان می کند که اگر کسی با داشتن توان مالی و استطاعت، این فریضه عظیم را ترک کند، باید از عواقب این گناه و تهی دستی هراسان باشد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در خطبه الغدیر فرمود:

«مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیْتَ فَمَا وَرَدَهُ أَهْلُ بَیْتٍ إِلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ لا تَخَلَّفُوا عَنْهُ إِلاَّ افْتَقَرُوا».⁽¹²⁾

«ای مردم، برای حج رهسپار بیت اللّه شوید؛ زیرا هیچ خاندانی بر آن وارد نشدند مگر آنکه بی نیاز گشتند و تخلّف ننمودند مگر آنکه فقیر و تهی دست شدند.»

از قول امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام نیز در روایتی آمده است: «الْحَاجُّ لا یُمْلِقُ أَبَداً قُلْتُ وَ مَا اْلإِمْلاقُ؟ قَالَ: اْلإِفْلاسُ، ثُمَّ قَالَ: وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ».⁽¹³⁾ حج گزار هرگز تهی دست و ورشکسته نگردد.

بدین ترتیب حج افزون بر آثار معنوی، از پاداش دنیوی و نعمت های مادّی نیز برخوردار است و بی نیازی و استغنا و برکت و سلامت همراه می آورد.

هر یک از احکام و شرایع ـ حتّی عبادی آنها ـ دارای آثار معیشتی، دنیوی و اقتصادی است؛ چرا که شرایع اسلامی تأمین کننده سعادت انسان در دنیا و آخرت و مدافع مصالح و منافع جامعه بشری در همه ابعاد به هم پیوسته حیات است. و با توجّه به این نکته، که مصالح دنیوی و امور معیشتی ضرورتی است ـ که هر چند به عنوان مقدمه ـ برای دستیابی به سعادت ابدی بشر، غیر قابل اجتناب است، از این رو فرموده اند: «مَنْ لا مَعاشَ لَهُ لا مَعادَ لَهُ».

این ویژگی؛ یعنی «عنایت به معیشت و اقتصاد جامعه اسلامی در حج»، به دلیل جهانشمولی اش، بیشتر جلب نظر می کند و اسلام با نگرش ویژه خود به مسأله حجّ ونقش تعیین کننده آن در عزّت و عظمت امّت و با توجّه به ضرورت توانمندی اقتصادی در دست یابی به استقلال و اقتدار مسلمین برای امور معیشتی و اقتصادی و تجاری در موسم، راهکارهایی را گشوده است که آیات و روایات فقه و سیره اسلامی بیانگر آن می باشد.

کنگره جهانی حج، دربرگیرنده منافع مسلمین است و زائران کشورهای اسلامی دراین کنگره، از آن منافع بهره مند می شوند؛ چنانکه آیه کریمه بیانگر است:

وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّه ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ اْلأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ.⁽¹⁾

«در میان مردم آهنگ حج را صلا ده تا پیاده یا سواره، بر شتران لاغر (رهوار) از سرزمین های دور به سوی تو آیند و شاهد منافع خود باشند و در روزهای معیّن خدا را یاد کنند که آنان را از گوشت حیوانات روزی داده است. پس بخورید از آنها و به مستمندان نیازمند بخورانید.»

این آیات، به نکاتی در فلسفه حج اشاره دارد:

ـ یاد خدا کردن و روحیه ایمانی و معنوی را تقویت نمودن.

ـ شاهد منافع خود بودن که به دلیل اطلاق و عدم تقیید به قید خاص، شامل منافع مادّی و معنوی است و منافع اقتصادی را نیز شامل می شود.

ـ متعاقب آن، از گوشت قربانی و خوردن و خورانیدن و اطعام به مستمندان سخن گفته است.

ابن عباس در تفسیر آیه کریمه می گوید:

«منافع الدنیا والآخرة، أمّا منافع الآخرة فرضوان اللّه تعالی، وأمّا منافع الدنیا فما یصیبون من منافع البُدن والذبائح والتجارات».⁽²⁾

«منافع یاد شده در آیه؛ عبارت است از منافع دنیا و آخرت؛ منافع آخرت خشنودی خداوند است و منافع دنیا آن چیزی است که مردم از گوشت قربانی و تجارت به دست می آورند.»

همانگونه که آیه کریمه: لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ...⁽³⁾ بیانگر است، متعاقب توصیه به تقوا به عنوان ره توشه آخرت در این سفر روحانی در آیه قبل، به حج گزاران تذکّر می دهد که ضمن انجام عبادت و ذکر خدا و تحصیل ره توشه تقوا مانعی وجود ندارد که از منافع اقتصادی و معیشتی نیز بهره گیرند.

مرحوم طبرسی گوید: مفاد این آیه رخصت دادن به کسب و تجارت، پس از انجام مناسک حج است و این در روایات ائمه معصوم علیهم السلام آمده است.⁽⁴⁾

و نیز عیاشی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه فوق چنین روایت کرده است:

«یَعْنِی: الرِّزْقَ إِذَا أَحَلَّ الرَّجُلُ مِنْ إِحْرَامِهِ وَ قَضَی نُسُکَهُ فَلْیَشْتَرِ وَ لْیَبِعْ فِی الْمَوْسِمِ».⁽⁵⁾

مقصود از طلب فضل خداوند، تحصیل روزی است، هنگامی که شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پایان برد، در موسم به خرید و فروش بپردازد.

شایان گفتن است: از همان آغاز که امّ القرای توحید تأسیس شد در دعای حضرت ابراهیم علیه السلام آمده که ضمن نیایش با خدای خود گفت: ...وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ⁽⁶⁾ و بدین گونه از خداوند خواست خاندان خود و ساکنان این سرزمین مقدّس را از ثمرات روزی دهد و در آن بیابان خشک و سوزان، نعمت های خویش را ارزانی دارد تا آنان سپاسگوی حقّ باشند. و از اینجا استفاده می شود که مسأله رزق و معیشت در سرزمین حرم و جوار کعبه نیز جایگاه مهمّ خود را در حیات مادّی و معنوی امّت موحد دارد و حضرت خلیل آن را در دعای خود منظور داشته است. و چنین شد و اراده خداوندی بر این تعلّق گرفت که آن وادی بی حاصل و بی آب و علف همیشه آباد و پر رونق باشد و از نعمت های فراوان برخوردار گردد. قرآن از این عنایت خداوندی که همواره استمرار داشته و خواهد داشت، بدینگونه سخن می گوید: أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْءٍ؛⁽⁷⁾ «آیا حرم امنی در اختیار آنان ننهادیم که همه نوع ثمرات و کالاها بدان سوی برده می شود.» وگرنه چگونه باور کردنی است شهری که در میان سنگ های سخت و صخره های سیاه و کوه های دست اندر گریبان محاصره شده بتواند بار انداز ارزاق و کالاهای گوناگون از سراسر جهان باشد.

مرکز مطالعات معرفتی و مرکز اقتصاد اسلامی دانشگاه الازهر، تحت نظارت دکتر محمد سید طنطاوی شیخ الازهر و با همکاری مرکز جهانی اندیشه اسلامی، همایش تربیت اقتصادی و توسعه ای در اسلام را در قاهره برگزار کردند.

هدف از برگزاری این همایش، آگاهی بخشیدن نسبت به اهمیت تربیت اقتصادی و توسعه ای از دیدگاهی اسلامی بود که سلوک عملی انسان در همه زمینه های اقتصادی را دربرمی گیرد.

این همایش، در شش جلسه برگزار شد و بیست و دو مقاله در آن ارائه شد؛ مهم ترین محورهای این مقالات عبارت بود از تربیت هستی گرا و جامعه گرا، فرضیه ها و اصول اقتصاد اثبات گرا در محک نقد شریعت اسلامی، اخلاق و اقتصاد، رفتار اقتصادی از آرمان اسلامی تا واقعیت، روش های تربیت اقتصادی از دیدگاهی اسلامی، و مطالعات کاربردی پیرامون تربیت اقتصادی اسلامی.

دکتر عبدالحلیم عویس استاد تاریخ و تمدن اسلامی، در مقاله خود با عنوان «نگاه اسلام به هستی»، بر اهمیت تدوین نظریه ای اسلامی در باب معرفت که وحی هستی را یک جا گردآورد و ایمان عملی و هدف مندی هستی و رفتار را مورد حمایت قرار دهد، تأکید ورزید.

دکتر محمد مری، استاد علوم تربیتی دانشگاه قاهره، در بحث خود «گرایش انسانی هستی» را به عنوان یکی از محورهای تربیت اقتصادی برشمرد و به ضرورت بازسازی نظام تربیتی اسلام اشاره کرد که براساس آن، سازوکار ربط میان قول و فعل مسلمان تحقق یابد و براهمیت انضباط و دقت درکار، به عنوان یکی از ابزارهای خیزش تمدنی در جهان معاصر تأکید شود.

آنگاه دکتر عبدالغنی عبود «جامعه گرایی اسلام در سطوح محلی، امت و بشریت» را مورد بررسی قرار داد و بر ضرورت تلاش، برای ترویج احساس تعلق و گرایش به امت اسلامی و جهت بخشیدن به این احساس در مسیر خدمت به امت اسلام، و تواناسازی امت بر رویارویی با چالش های عصر کنونی و آینده تأکید ورزید.

دکتر امین عبدالعزیز منتصر، استاد اقتصاد دانشگاه الازهر، در بحث خود درباره «فرضیه منفعت فردی و تأثیر آن بر رفتار اقتصادی»، مفهوم منفعت فردی و ریشه های تاریخی آن را براساس شریعت اسلام مورد کاوش قرار داد و تأثیر آن بر رفتار اقتصادی اسلامی را مورد بررسی قرار داد.

دکتر عبدالهادی نجار، استاد اقتصاد دانشگاه منصوره مصر، در مقاله خود تحت عنوان «فرضیه هماهنگی میان منفعت فردی و منفعت عمومی در شریعت اسلام»، بر اهمیت برقراری توازن و تعادل میان منفعت فردی و منفعت جمعی تأکید کرد و آن را برخلاف فرضیه اندیشه اقتصادی سرمایه داری که محوریت را به سود فردی می دهد، راه تحقق بخشیدن به عدالت اجتماعی معرفی کرد.

دکتر منی علی سالوس، استاد دانشکده دختران دانشگاه عین شمس، در بحث خود «اصول تربیت اقتصادی مصرف کننده دراسلام» را مورد ارزیابی قرار داد و به اهمیت التزام به ارشادات و سفارش های اسلام در باب مصرف و ترک اسراف و تبذیر و... توجه داد.

یک سؤال و یک پیشنهاد:

علامه طباطبایی در یکی از مباحث اجتماعی، کلامی به این مضمون دارد که دین قدرت اداره جامعه را دارد. همانطور که در صدر اسلام از این توانایی برخوردار بود. ایشان در توضیح می فرماید: مردم امروز با آن زمان از نظر خصوصیات و نیازهای جسمانی تفاوت ندارد. آنها به آب و غذا و سفر و... نیازمند بودند امروز نیز همین نیازها مطرح است فقط شکل رفع نیازها فرق کرده است. این کلام علامه قابل تامل است. حال سؤال این است: چگونه در آن زمان که آغاز تولد اسلام بود و از وسایل تفریحی خاصی استفاده نمی شد، اما مسلمین با شور و نشاط به جنگ و جهاد می پرداختند.

علاوه بر آن از انس با خدا و مناجات هم زیباترین حکایتها در متون دینی و تاریخی آمده است. زمانی که شماره گذاری و پلاک در کوچه ها مرسوم نبوده رسول خدا منزل صحابه را از روی صوت قرآن آنها تشخیص می داده است. آیا واقعا برای نشاط و فرح بخشیدن به جامعه باید از لذتهای حرام استفاده کرد و در این مسیر از فرهنگ بیگانه سود برد؟

امروزه سرانه اختصاصی برای زندگی هر فرد کافی نیست. مسئولین فرهنگی باید به جای هزینه کردن در موارد کم بازده یا دیربازده، بودجه فرهنگی را به افزایش تفریح گاههای سالم، ارزان کردن سفر و توسعه ورزش همگانی اختصاص دهند تا لذتهای حلال جایگزین لذتهای حرام گردد. عمروبن حریث خدمت امام صادق (ع) که در منزل (تفریحگاه) برادر خود عبدالله بن محمد تشریف داشت، عرض کرد: فدایت شوم چه شده که اینجا آمده اید؟ حضرت فرمود: برای گردش. ⁽¹⁶⁾ پیامبر (ص) فرمود: «سافروا تصحوا و تغنموا» . مسافرت کنید تا سالم بمانید و بهره (مادی و معنوی) ببرید. ⁽¹⁷⁾

نتیجه:

از مجموع روایت امام کاظم (ع) که ساعات را به چهار بخش تقسیم فرمودند، این تفاوت با اقتصاد غرب حاصل شد که در آن اقتصاد در منحنی هایی که ترسیم می کنند و در قسمت افقی زمان و در قسمت عمودی منحنی درآمد در هر زمان را نشان می دهد و زمان را در بخش افقی به کار و فراغت اختصاص می دهند و با درآمد اضافی، فراغت را می خرند. ⁽¹⁸⁾

اما در اقتصاد اسلامی هر مسلمان بخشی از درآمد را رها کرده و به جای آن به مناجات با خداوند و محاسبه نفس می پردازد.

قرآن در مورد نماز جمعه می فرماید: «یا ایهاالذین آمنوا اذا نودی للصلوة من یوم الجمعة فاسعواالی ذکرالله و ذرواالبیع ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون; ای کسانی که ایمان آورده اید چون برای نماز جمعه ندا در داده شود به سوی خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید، اگر بدانید این برای شما بهتر است.» ⁽¹⁹⁾

از آیه می توان استفاده کرد که باید بخشی از درآمد دنیوی را با بهره های اخروی عوض کرد. چون «و للآخرة خیرلک من الاولی و لسوف یعطیک ربک فترضی » ⁽²⁰⁾

اولا آخرت بهتر از دنیاست و به جای آنچه که در دنیا از دست دادی آنقدر پروردگارت به تو عطا خواهد کرد تا خرسند گردی.

در مورد اختصاص بخشی از اوقات به محاسبه نفس هم گرچه ظاهرا درآمدی از دست رفته است، اما امام علی (ع) فرمود: هر کس نفس خویش را به محاسبه کشید سود برد و هر کس از آن غفلت نمود خسارت نمود. ⁽²¹⁾

امید است خداوند توفیق فهم کتاب و سنت را بر ما ارزانی دارد و بر اساس آن، جامعه آرمانی اسلام را بنا نموده و تا همه چیز و همه کس رنگ خدا بگیرد که: «صبغة الله و من احسن من الله صبغة و نحن له عابدون » ⁽²²⁾ .