براي بسياري از مردم و مسئولان، جهاد دانشگاهي تداعي کننده نهادي است که هر آينه انتظاردارند که از آن خبري از دستاوردها و ابداعات علمي و فرهنگي بشنوند و رسانه‌ها نيز همواره متوقعند، که هرازگاهي با ارسال اخبار پيشرفت‌هاي اين نهاد به ويژه در حوزه علوم سلولي مردم را شادمان كنند. اما اين موفقيت‌ها اتفاقي به دست نيامده است. بلکه حاصل تلاش و مجاهدت جواناني است که از بدو تاسيس آن با اتکاء به قدرت ايمان، سر به هيچ آستاني جز درگاه حضرت حق نساييده‌اند.

مجاهداني که در دوران حيات نظام اسلامي به ويژه شرايط بحراني چون جنگ تحميلي با تکيه بر دانش و امکانات بومي، کشور را در هنگام تحريم‌هاي خارجي به سمت خودکفايي پيش راندند. اينک آن نهال نورسته 29 سال پيش، تبديل به درختي تنومند، با شاخه‌هايي متعدد و در هم پيچيده براي ترويج فناوري‌هاي نرم و سخت موجود کشور شده است. تا آنجا که در اين سالها، فعاليت‌هاي جهاد دانشگاهي موجب شد نام جمهوري اسلامي ايران به سبب پروژه‌هاي علمي و فرهنگي نظير فرستنده‌هاي توان بالا، الكتروفيلترهاي كارخانه‌هاي سيمان، سلول‌هاي بنيادي و همانندسازي، هواپيماهاي فوق سبک، سوپرآلياژها و مواد ويژه، پيشنهاد حفاظت و كنترل تردد، اتوپايلوت، ترانسفورمرهاي خاص، سيستم برق و كنترل دكل‌هاي حفاري، تجهيزات تست فشار قوي، تجهيزات وقطعات فناوري خلأ بالا، پوپي امرهاي پرقدرت حقيقي، مطالعات نسلي و هويت، خبرگزاري دانشجويي و خبرگزاري قرآني، به عنوان کشوري برتر در عرصه جهاني مطرح شود. و در اين راستا براي پيشبرد اهداف عاليه خود، جز بهره‌مندي بسيار ناچيز از بودجه‌هاي عمومي هيچگونه بار و فشاري بر دولت‌هاي وقت تحميل نکرده، بلکه در راه توسعه علمي و فرهنگي کشور يار و مددکار آنها بوده است. اما بايد اذعان كرد که جهاد دانشگاهي هنوز به صورت جامع مورد شناسايي عموم قرار نگرفته و لازم است در فرصت‌هايي چون اين مجال، معرفي هرچند مختصر اما با رويکرد جامع از اين نهاد ارائه شود. لذا براي آشنايي عمومي با سرفصل فعاليت‌ها و ساختارهاي جهاد، مطالبي ارائه مي‌شود.

‏***
جهاددانشگاهي نهادي است كه از دل انقلاب اسلامي جوانه زده و با الهام همه جانبه از آرمان‌هاي اين انقلاب بزرگ و بر مبناي شناخت مشكلات واقعي و نيازهاي تخصصي جامعه به دنبال ارائه الگويي بومي از توليد دانش براي پيشبرد اهداف عاليه انقلاب است. ‏اين مجموعه نهادي عمومي‌ و غيردولتي‌ زير نظر شوراي‌ عالي‌ انقلاب‌ فرهنگي‌ و داراي‌ شخصيت‌ مستقل‌ است که در سال 1359با ماموريت گسترش‌ تحقيقات‌ و شكوفايي‌ روحيه‌ نوآوري براي نيل به خود اتكايي، توسعه‌ امور فرهنگي در سطح جامعه و ايجاد پلي ميان دانشگاه و بخش صنعتي، خدماتي كشور تأسيس شد. اين ماموريت از طريق هدايت و اجراي پروژه‌هاي تحقيقاتي در زمينه‌هاي مختلف علوم و فناوري و پيگيري بهره‌برداري از نتايج تحقيقات صورت مي‌گيرد. در اين راستا جهاددانشگاهي به توليد و تدوين فناوري، تجاري‌سازي نتايج تحقيقات، انتشار دانش از طريق اطلاع رساني و آموزش‌هاي تخصصي، توسعه فرهنگ اصيل اسلامي و خودباوري و ترويج کارآفريني مي‌پردازد. در افق 1404، جهاددانشگاهي نهادي انقلابي، با هويت اسلامي، برخوردار از منابع انساني متعهد و كارآمد، الهام بخش و موثر در كشور، پيشگام در توسعه علم، فناوري و فرهنگ با تعامل سازنده در عرصه ملي و بين‌المللي است.

*منابع انساني

فعاليت‌هاي تخصصي توسط 650 عضو هيأت علمي و يكهزار و 600 كارشناس تمام وقت و با همكاري پاره وقت جمعي از كارشناسان و خبرگان صنعت و دانشگاه و دانشجويان مقاطع تحصيلات تكميلي انجام مي‌شود. اين فعاليت‌ها از سوي 2 هزار و صد نفر پرسنل مديريتي و خدماتي پشتيباني مي‌شود.

*منابع مالي

بيش از 80درصد از بودجه سالانه جهاددانشگاهي از طريق قراردادهاي پژوهشي و آموزشي كارفرمايي و فروش خدمات ومحصولات فناوري (تجاري سازي علم و فناوري) به بخش‌هاي خصوصي و عمومي تأمين مي‌شود، و اعتبارات عمومي کمتر از 20درصد از بودجه آن را پوشش مي‌دهد كه اين بودجه ناچيز عمدتا در فعاليت‌هاي فرهنگي و توسعه‌اي صرف مي‌شود. به بيان ديگر، جهاد دانشگاهي حدوداً پنج برابر اعتبارات عمومي دريافتي توليد کار و ثروت براي کشور دارد.

*تنوع خدمات

ماهيت چند رشته‌اي و انعطاف پذيري سازماني، به جهاد دانشگاهي اين قابليت را مي‌دهد تا خدمات متنوعي را در بسياري از زمينه‌هاي علوم و فناوري ارائه كند. هر کارفرما ممکن است متقاضي يک و يا چندين نوع از اين خدمات باشد.

*ساختار سازماني

فعاليت‌هاي جهاددانشگاهي به وسيله شبکه نظام‌مندي از تشكيلات و سازمان‌ها به شرح زير صورت مي‌گيرد:‎ ‎

‏* هيأت امنا، شامل رئيس جهاددانشگاهي، شماري از شخصيت‌هاي برجسته علمي و فرهنگي و تعدادي از اعضاي هيات دولت. ‏
‏* دفترمرکزي جهاددانشگاهي.‏
‏* واحدهاي جهاددانشگاهي مرتبط با دانشگاه‌هاي اصلي تهران و همچنين واحدهاي استاني در سراسر کشور (هر واحد به عنوان آينه‌اي تمام نما از مجموعه جهاددانشگاهي در مقياس پايين تلقي مي‌شود)‏‎.
‎‏* پژوهشگاه‌ها و پژوهشکده‌هاي جهاددانشگاهي.‏
‏* 128 گروه پژوهشي و 107 مرکز خدمات تخصصي به عنوان مهمترين اجزاي تشكيل دهنده واحدها و پژوهشکده‌ها‏.
‏* پارک‌هاي علم و فناوري و مراکز رشد.‏
‏* مراکز فرهنگي‏.
‏* مراكز آموزشي.‏
‏* مؤسسات و شرکت‌هاي وابسته.‏‎

‎پژوهشکده‌ها وپژوهشگاه‌هاي جهاد دانشگاهي شامل پژوهشگاه علوم انساني و اجتماعي و پژوهشگاه فناوري‌هاي نوين علوم پزشکي جهاد دانشگاهي(ابن سينا) و پژوهشكده‌هاي علوم سلولي و ناباروري (رويان)‏، توسعه صنايع شيميايي‎، برق، توسعه تکنولوژي،‎ علوم بهداشتي، علوم و فناوري مواد غذايي، علوم پايه کاربردي، فرهنگ و هنر‎، گياهان دارويي، محيط زيست، علوم توسعه‎، علوم اجتماعي، تکنولوژي توليد و پژوهشکده فناوري اطلاعات و ارتباطات مي‌شود.

مؤسسات و مراکز فرهنگي اين نهاد نيز شامل خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)‏‎، خبرگزاري قرآني دانشجويان ايران (ايکنا)‏، سازمان‌هاي انتشارات جهاددانشگاهي، دانشجويان جهاددانشگاهي و فعاليت‌هاي قرآني دانشجويان كشور و مراكز افکارسنجي دانشجويان ايران (ايسپا)، ‏گردشگري علمي ـ فرهنگي دانشجويان ايران و مرکز فرهنگي دانشجويي امام و انقلاب اسلامي و نيز مؤسسه قرض الحسنه دانشجويان ايران است. مراكز آموزشي آن عبارت از دانشگاه علم و فرهنگ و مؤسسات آموزش عالي در استان‌هاي خوزستان، يزد و كرمانشاه‎ ‎و ‏38 مركز آموزش عالي علمي كاربردي و ‏بيش از 100 مرکز آموزشي وابسته به واحدها و پژوهشکده‌ها، براي ارائه آموزش‌هاي کوتاه مدت عمومي و تخصصي است. جهاد دانشگاهي همچنين داراي فصلنامه‌هايي با عناوين شيمي و مهندسي شيمي ايران، ‏گياهان دارويي، مهندسي برق و مهندسي كامپيوتر به دو زبان فارسي و انگليسي، توسعه تكنولوژي، زمين‌شناسي ايران، ياخته در زمينه علوم سلولي ‏‎(ISI)،‎

پايش در زمينه علوم بهداشتي، ليزر پزشکي، باروري و ناباروري، پژوهش زبان و ادبيات فارسي،‏ اسلام‌پژوهي، ‏پژوهش علوم سياسي، تكاپو، محيط‌زيست، پژوهش‌نامه علوم رفتاري، فرهنگ و هنر، رشد فناوري و دو فصلنامه تخصصي پژوهش‌هاي باستان شناسي و مطالعات ميان رشته‌اي است. از نمونه افتخارات جهاد‌دانشگاهي در دوران فعاليت مي‌توان به 22 جايزه جشنواره بين‌المللي خوارزمي، در علم و فناوري،‎ ‎‏نه جايزه جشنواره علمي پزشکي رازي‏ و ‎بيش از 100 جايزه در جشنواره‌هاي علمي و پژوهشي ملي اشاره كرد. فرازهايي از بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامي در خصوص جهاددانشگاهي:‏ جهاد دانشگاهي ازجاهايي است که ما به آن اميدواريم براي آينده علمي کشور. جهاد دانشگاهي مظهر جهاد علمي و علم جهادي است.‏ جهاددانشگاهي، فقط يک نهاد نيست بلکه يک فرهنگ است، يک سمت گيري است و هرچه بتوانيم اين فرهنگ را در جامعه گسترش دهيم کشور را بسوي استقلال و سربلندي حقيقي پيش برده‌ايم

فاطمه عطارد


اشاره: در اين مقاله پرسش از دستاوردهاي علمي انقلا‌ب ايران يك سؤال مهم و بنيادي است. در اين مقاله سعي مي‌شود رابطه ميان دستاوردهاي علمي انقلا‌ب ايران و هراس غرب ايجاد شود. مفروض ما در اين نوشتار اين است كه ظهور اسلا‌م‌گرايي در دهه‌هاي اخير هراس بنياد براي غرب ايجاد كرده و موجب تخريب اروپامداري گرديده است. «بابي سعيد» در كتاب «هراس بنيادين»، ظهور اسلا‌م‌گرايي را موجب ترس و اضطراب غرب مي‌داند نگارنده در پي اثبات اين مطلب است كه دستاوردهاي علمي انقلا‌ب اسلا‌مي ايران و توسعه فنآوري در اين كشور به گسترده‌تر كردن ابعاد هراس غرب منجر شده است. (منظور نگارنده از غرب، آمريكا و اروپا مي‌باشد.)

در دهه‌هاي اخير پژوهش‌هاي بسياري از سوي غربيان در مورد اسلا‌م‌گرايي و انقلا‌ب اسلا‌مي ايران و ظهور ساير جنبش‌هاي اسلا‌مي صورت گرفته است و حجم گسترده تأليفات متفكران غرب، نمايان‌گر اهميت مسأله ظهور اسلا‌م‌گرايي در اواخر قرن 20 به‌عنوان بحران و چالش در برابر غرب مي‌باشد. نگارنده معتقد است نظام جمهوري اسلا‌مي ايران به‌عنوان يك كشور مستقل اسلا‌مي در منطقه خاورميانه، غرب را با بحران و چالش روبه‌رو كرده است. غربي كه اروپا را مركز و محور عالم مي‌دانست، غربي كه ايدئولوژي ليبرال دموكراسي را ايدئولوژي پيروز دنيا و آخرين ايدئولوژي تلقي مي‌كرد. غرب، نظام سرمايه‌دار را به‌عنوان تنها راه نجات و پيشرفت براي بشريت مي‌دانست. اما انقلا‌ب اسلا‌مي، سؤالا‌ت گوناگوني را پيش روي متفكران غرب مطرح كرد. به‌عنوان نمونه «ارنست گلنر» در تحقيقات خود نظريه آينده اسلا‌م را مورد پرسش قرار مي‌دهد: آيا اسلا‌م مي‌تواند به‌عنوان يك ايدئولوژي جهاني در فضاي سياسي بعد از فروپاشي كمونيسم، بديلي اصلي در برابر ليبرال دموكراسي غربي باشد.

هم‌چنين بابي سعيد، استاد جامعه‌شناسي دانشگاه منچستر انگلستان، اين سؤال را مطرح مي‌كند كه اسلا‌م چگونه توانسته است در طول سي‌سال اخير، به‌طور روزافزون جايگاه مهمي در بينش مسلمانان اشغال كند؟ چگونه اسلا‌م‌گرايي توانسته است در قالب جنبش‌هاي احياگري اسلا‌مي، نظم موجود در جهان را برهم زند؟ چرا اسلا‌م‌گرايي، و صدها سؤال ديگر كه انديشمندان به‌دنبال پاسخ آن هستند. بابي سعيد در كتاب هراس بنيادين، ظهور اسلا‌م‌گرايي را نشانه تخريب اروپامداري مي‌داند. وي معتقد است كه تفكر سياسي امام خميني، منسجم‌ترين منطق اصول‌گرايي است و در واقع به‌واسطه ايشان است كه اسلا‌م‌گرايي از يك مخالفت ساده و طرح سياسي به‌كنار افتاده و به يك جنبش ضدنظم حاكم تبديل مي‌شود. وي خمينيسم را الگوي موفقي در اسلا‌م‌گرايي معرفي مي‌كند. بابي سعيد در مقدمه كتابش، ظهور اسلا‌م‌گرايي و تجديد حيات اسلا‌مي را با عبارت «بازگشت سركوب‌شدگان» توصيف مي‌كند. وي معتقد است: «ظهور اسلا‌م‌گرايي بر تخريب و فرسايش اروپامداري و غرب‌مركزي استوار است. از اين‌رو گسترش اسلا‌م‌گرايي، هراسي بنيادي و مانعي اساسي در برابر افزون خواهي غرب در عالم است.

در عصر پست‌مدرن اسلا‌م‌گرايي يك هسته، در دنياي چند هسته‌اي است و اين تصور كه اروپامدار حركت عالم است به تزلزل مي‌گرايد.» وي معتقد است مسلمانان با استفاده از «واژگان نهايي»، هويت‌هاي شخصي و سرنوشت اجتماعات خويش را با رجوع به ميراث اسلا‌مي مي‌خواهند روايت كنند. «سازمان‌هاي سياسي خواستار آن بودند كه جوامع‌شان را كاملا‌ً حول مفاهيم اسلا‌مي موجود سازماندهي كنند. گروهي ديگر از تأسيس يك نظام اسلا‌مي حمايت كردند. در كنار فعاليت‌هاي اين گروه‌هاي سياسي، در بيست‌سال اخير ما شاهد رشد سريع نوشته‌ها و آثاري هستيم كه هدف‌شان تقويت پديده اسلا‌م است. نوشته‌هاي افرادي مانند امام خميني، مودودي، سيد قطب، ملكم ايكس، علي شريعتي و سايرين از تيراژهاي بالا‌يي برخوردار بوده‌اند. هم‌چنين شواهدي وجود دارد كه حكايت از حضور روزافزون مردم در مساجد و تأكيد بيش‌تر زنان و مردان بر آن‌چه كه آن‌را پوشش اسلا‌مي مي‌خوانند، مي‌كند. اسلا‌م، به‌رغم اين‌كه امتي متفرق به‌نظر مي‌آيد، اما به‌طور فزاينده، روز به روز مرئي‌تر و تجلي‌تر مي‌شود. اين تجلي ذهنيت اسلا‌مي در سطح جهاني در ميان بسياري از مردم مايه اضطراب و نگراني شديد شده است.»

تجديد حيات اسلا‌مي در سطحي گسترده‌تر، اضطراب فرهنگي در غرب را نشان مي‌دهد. غرب، تصور گذشته تحريف شده خود را در اسلا‌م مي‌بيند. تجديد حيات اسلا‌مي نمايان‌گر تولد مجدد خدايي است كه غربيان آن‌را كشته بودند تا بشر بتواند زندگي كند. احياء اسلا‌م به معناي انتقام خداوند است و به بازگشت ايمان اشاره دارد. بازگشت به تمام چيزهايي كه ايده آزادي روزافزون بشريت را زير سؤال مي‌برد. ايده‌ها، همگي بر اين پندار تأكيد مي‌كنند كه انسان‌ها تنها در غرب واقعاً آزاد و انسان هستند. طبيعي است كه طرح‌بندي يك ذهنيت اسلا‌مي در سطح جهاني با كوشش براي پرده ساختن جهان در برابر خداوند، آزادي بشري را تهديد مي‌كند. بنيادگرايي به‌ چنين اضطرابي دامن مي‌زند؛ زيرا اين نهضت، مفروضاتي را كه به ما اجازه مي‌دهند غرب را مدل توسعه سياسي، اقتصادي، فرهنگي و فكري ببينيم زير سؤال مي‌برد... ارجاعات بنيادگران اسلا‌م نه به حقوق بشر يا ماركسيسم در اشكال مختلفش، بلكه به قرآن و تاريخ سازنده اولين امپراتوري اسلا‌مي (630-661) است... پيدايش و ظهور آن (اسلا‌م‌گرايي) عامليت غرب را به مبارزه مي‌طلبد و بر كاسته‌هايش انگشت مي‌گذارد.

وي در پايان مي‌نويسد: «بدون ترديد اسلا‌م‌گرايان، نااميدي‌هايي را متحمل خواهند شد؛ پيشرفت و عقب‌نشيني خواهند داشت. اما مادامي‌كه مسلمانان وجود دارند وعده اسلا‌م‌گرايي و ترس از آن هم چنان باقي خواهد ماند». بنابراين بابي سعيد معتقد است ظهور اسلا‌مي‌گرايي عبور كرده و اكنون در موج دوم هراس دچار اضطراب شده است. اگر ظهور اسلا‌م‌گرايي را موج اول هراس غرب تلقي كنيم بايد به اين نكته اذعان كنيم كه اكنون غرب از موج اول هراس عبور كرده گرفتار موج دوم هراس شده است. به‌ عقيده نگارنده، موج دوم هراس را بايد ناشي از دستاوردهاي علمي انقلا‌ب اسلا‌مي ايران بدانيم. انقلا‌ب اسلا‌مي ايران، براي غرب، بسيار تكان‌دهنده مي‌باشد. ميشل فوكو كه در روزهاي انقلا‌ب از تهران ديدن كرده مي‌گويد: شايد اين نخستين قيام بزرگ بر ضد نظام‌هاي جهاني باشد، مدرن‌ترين و ديوانهترين صورت شورش». نگارنده با اين چارچوب معتقد است آن‌چه كه خواب آرام را از چشمان دولتمردان نظام سرمايه‌داري مي‌ربايد و هراس در دل آن‌ها مي‌افكند را بايد در دستاوردهاي علمي انقلا‌ب اسلا‌مي و توسعه فن‌آوري و توليد علم توسط جوانان ايران جست‌وجو كنيم. لذا در اين نوشتار برآنيم كه بر دستاوردهاي مهم علمي انقلا‌ب اسلا‌مي ايران متمركز شويم.