ستهاي بخشنده و نگاههاي مهرباني که از اقشار محروم جامعه دستگيري مي کنند و با وقف بخشي از دسترنج خود، گره هاي بسياري را از مشکلات زندگي نيازمندان مي گشايد، حقيقتا خود را مجراي فيوضات رباني و تجلي گاه اوصاف بخشندگي و رحمانيت پروردگار قرار داده اند و بر اين توفيق بي نظير شاکر هستند. خداوند بزرگ که خود فياض علي الاطلاق و معطي وجود و منبع همه خيرها و خوبيهاست کساني را که واجد چنين صفاتي باشند گرامي داشته و در قرآن مجيد با آيه کريمه والله يحب المحسنين وآيات بسياري ديگر ستوده است.
فاما من اعطي واتقي، و صدق بالحسني، فسينسره لليسري: کسي را که از مال يا جان خود مي بخشد، تقوا پيشه مي کند و نيکوکاري را فراموش نمي کند به گشايش در کارها نويد داده مي شود. (ليل 6-5) بايد گفت وقف از مختصات نظام حقوقي و اقتصادي اسلام است. وقف در اسلام داراي ويژگيهايي است. وقف عملي است صالح و باقي، و مصداق روشني است از تعاون و تعاضد، و انفاقي است عاري از منت، و احساني است خالي از اذيت و بدور از تحقير شخصيت ديگران، و تصدقي است دايمي و مستمر و بدون ربا، و وامي است بدون اضطراب و تکاثر (تکاثر، 2-1) و با بروز اختلافات فاحش طبقاتي به صورتي معقول مبارزه مي شود، و برگ سبزي است که براي انسان ذخيره مي شود. (مزمل، 20) و سرانجام عاملي است که نام واقف را نيز جاودان مي سازد و وي را به نوعي خلود و بقا مي رساند. وقف عبارت است از حبس کردن مال، تصرف نکردن در آن و بخشيدن منفعت هاي حق استفاده از آن در راه خير. به عبارتي وقف به معني نگاه داشتن دايمي اصل مال و بهره برداري از منافع آن براي خيرات است.
با تعمق به آيات اشاره شده مي توان متوجه شد که يک قسمت عمده تاکيد بر روي ايجاد امنيتي است که وقف ايجاد مي کند به خصوص در آنجا که تاکيد مي شود احسان، کمک و صدقه اي است بدون منت و بدون اضطراب هم در ارايه کننده ي وقف و در کسي که موضوع وقف قرار مي گيرد ايجاد امنيت مي کند. البته با ديدگاه الهي و معنوي آيات شريفه قرآن ديدگاه آن دنيايي و آرامش و امنيت آخرتي نيز مد نظر است و قطعا براي مومنين به نوعي در اين دنيا احساس امن و آسايش خاطر ايجاد خواهد کرد. اين در حالي است که مبارزه باتکا شود اختلافات فاحش طبقاتي نيز در افراد و در جامعه امنيت ايجاد مي کند چرا که نابرابري هاي عمده اقتصادي عوارض منفي گوناگون، خشونت و نهايتا ناامني را به کل جامعه تحميل خواهند کرد. در اين ديدگاه نهاد وقف از ديدگاه قرآن کريم هموار کننده راه براي گسترش خير در جامعه و نهايتا مبارزه با زياده خواهي هاست.
اين عمل نيک، با 14 قرن سابقه در اسلام، ابتدا با توجه به حديثي از پيامبر(ص) صدقه جاريه نام داشته است: بهترين يادگار و ميراثي که انسان از خود بر جاي مي گذارد 3 چيز است: صدقه جاريه (وقف) که اجر و مزدش به او مي رسد، دانشي که پس از او مورد استفاده واقع شود و فرزند شايسته اي که خيري در برداشته باشد.(مطهري، 38-37)
در هر صورت نقش وقف در فعاليت هاي نيک و خير و ارائه خدمات به اشخاص و موسسه ها، سرپرستي ايتام، ضعفا، فقرا و مراقبت و توجه بر اوضاع و احوال آنان انکارناپذير است.
علاوه بر اين وقف در عرصه هاي تاسيس و مديريت مساجد، مدارس، آموزشگاه ها، دانشگاه ها، کتابخانه ها، درمانگاه ها و حتي آرامگاه ها نيز شرکت مي کند حتي وقف کنندگان به آسايش مسافران نيز توجه داشته اند و استراحتگاه هايي به اين منظور در برخي راههاي اصلي مي ساختند. به هر حال از آنجا که هيچ محدوديتي براي وقف کننده در نظر گرفته نمي شود، البته تا زماني که وقف مستلزم گناه و معصيت نباشد، عرصه وقف همچنان رو به گسترش است. در هر حال با وجود اين که وقف در طول تاريخ توسط حکومت هاي مختلف، دوران پر از فراز و نشيبي را گذرانده، اما حکومت هايي هم بوده اند که در عصر آنها، وقف دوران طلايي رشد خود را طي کرده است. مانند دوران عباسيان که توجه شاياني در آن به عمل وقف صورت گرفت، به طوري که درآمد موقوفات سالانه بالغ بر صدها هزار دينار طلا مي گرديد و نظاميه هاي بغداد و نيشابور از اين طريق اداره مي شدند.
در اين عصر تشکيلاتي به نام ديوان اوقاف نيز براي رسيدگي به امور وقفي وجود داشت. وقف از قرن چهارم تا هفتم هجري نيز رونقي به سزا داشت، تا جايي که در قرن ششم به دليل استقبال مردم، سنت حسنه موقوفات به منظور تاسيس مدارس، بيمارستان، کتابخانه و مصارف عامه گسترش فراوان يافت و ضرورت رعايت ضوابط شرعي ايجاب کرد تصدي امور موقوفات بر عهده دانشمندان و علماي دين واگذار شود.
در دوران صفويه نيز به دليل تنوع فراوان موقوفات و انجام امور ثبت در دفاتر ويژه و مصرف عوايد گوناگون آنها بر اساس مفاد وقف نامه ها، تشکيلاتي مانند وزارت اوقاف براي اولين بار در کشور تاسيس شد. در هر صورت، وقف يکي از عوامل تاثيرگذار در شکوفايي تمدن اسلامي بوده است.
البته در کشورهاي اروپايي فکر ايجاد سازماني که دارايي آن به اهداف خير اختصاص يابد از ديرباز وجود داشته است و هم اکنون بنيادهاي خيريه در بيشتر کشورها سهم بزرگي در امور اجتماعي و سياسي و اقتصادي به عهده دارند، مانند بنياد نوبل در سوئد. گر چه موقوفات و بنيادهاي وقفي در کشورهاي غربي با موقوفات اسلامي تفاوت بسياري دارند، اما در مواردي که مقصود آنها حل مشکلات عمومي، پشتيباني، تشويق، ترغيب و ترويج دانش وفن است، وجوه مشترکي دارند.(لاريجاني، 15-14)
به هر حال به منظور فعال سازي اوقاف در زمينه توسعه اقتصادي و اجتماعي ملل و جوامع اسلامي و رفع مشکلات اقتصادي اقشار فقير جامعه و همچنين در پاسخ به درخواست تعداد زيادي از کارشناسان مبني بر ضرورت تاسيس يک نهاد جهاني براي اوقاف اسلامي، بانک توسعه اسلامي به تاسيس بنياد جهاني وقف در نوامبر سال 2000 ميلادي اقدام کرد.
اهداف اين بنياد جهاني براساس مفاد ماده 3 آيين نامه بنياد از اين قرار است:
1-حمايت و پشتيباني از شبکه اي از موسسات وقفي براي پيگيري و انجام اهداف خيريه شرعي
2-مراقبت و نظارت بر موسسه هاي وقفي و حمايت از آنها و ايجاد هماهنگي ميان آنها
3-کمک به دانشجويان و ارائه بورس تحصيلي در رشته هايي که امت به آنها نيازمندند.
4-تاسيس و پشتيباني از موسسات و برنامه هاي آموزشي، بهداشتي و اجتماعي
5-مبارزه با فقر براي ريشه کن کردن رنج مردم جهان از طريق توسعه گسترش و توانايي ها
6-تهيه ابزارها و وسايل امداد رساني و ارائه آنها به صورت کالا و خدمات
7-همکاري با دولتهاي عضو بانک به منظور وضع قوانين يکسان براي وقف(گزارش نهايي بانک توسعه اسلامي 13-11)
وقف به عنوان يکي از پديده هاي مهم اجتماعي و فرهنگي جهان اسلام و يکي از ابزارهاي رسيدن به توسعه در جوامع اسلامي مي تواند در گسترش علمي، دانش و فناوري در سطح جامعه نقش سازنده اي داشته باشد.
اجراي علمي و شفاف نيات واقفين از سوي متوليان موقوفات و ادارات اوقاف و تجليل مستمر از نيکوکاران و تشويق آنها به منظور انفاق مال و تبيين برکات وقف براي عامه مردم، از جمله راههايي است که زمينه رشد و توسعه اين نهاد اجتماعي را فراهم مي کند.
فاما من اعطي واتقي، و صدق بالحسني، فسينسره لليسري: کسي را که از مال يا جان خود مي بخشد، تقوا پيشه مي کند و نيکوکاري را فراموش نمي کند به گشايش در کارها نويد داده مي شود. (ليل 6-5) بايد گفت وقف از مختصات نظام حقوقي و اقتصادي اسلام است. وقف در اسلام داراي ويژگيهايي است. وقف عملي است صالح و باقي، و مصداق روشني است از تعاون و تعاضد، و انفاقي است عاري از منت، و احساني است خالي از اذيت و بدور از تحقير شخصيت ديگران، و تصدقي است دايمي و مستمر و بدون ربا، و وامي است بدون اضطراب و تکاثر (تکاثر، 2-1) و با بروز اختلافات فاحش طبقاتي به صورتي معقول مبارزه مي شود، و برگ سبزي است که براي انسان ذخيره مي شود. (مزمل، 20) و سرانجام عاملي است که نام واقف را نيز جاودان مي سازد و وي را به نوعي خلود و بقا مي رساند. وقف عبارت است از حبس کردن مال، تصرف نکردن در آن و بخشيدن منفعت هاي حق استفاده از آن در راه خير. به عبارتي وقف به معني نگاه داشتن دايمي اصل مال و بهره برداري از منافع آن براي خيرات است.
با تعمق به آيات اشاره شده مي توان متوجه شد که يک قسمت عمده تاکيد بر روي ايجاد امنيتي است که وقف ايجاد مي کند به خصوص در آنجا که تاکيد مي شود احسان، کمک و صدقه اي است بدون منت و بدون اضطراب هم در ارايه کننده ي وقف و در کسي که موضوع وقف قرار مي گيرد ايجاد امنيت مي کند. البته با ديدگاه الهي و معنوي آيات شريفه قرآن ديدگاه آن دنيايي و آرامش و امنيت آخرتي نيز مد نظر است و قطعا براي مومنين به نوعي در اين دنيا احساس امن و آسايش خاطر ايجاد خواهد کرد. اين در حالي است که مبارزه باتکا شود اختلافات فاحش طبقاتي نيز در افراد و در جامعه امنيت ايجاد مي کند چرا که نابرابري هاي عمده اقتصادي عوارض منفي گوناگون، خشونت و نهايتا ناامني را به کل جامعه تحميل خواهند کرد. در اين ديدگاه نهاد وقف از ديدگاه قرآن کريم هموار کننده راه براي گسترش خير در جامعه و نهايتا مبارزه با زياده خواهي هاست.
اين عمل نيک، با 14 قرن سابقه در اسلام، ابتدا با توجه به حديثي از پيامبر(ص) صدقه جاريه نام داشته است: بهترين يادگار و ميراثي که انسان از خود بر جاي مي گذارد 3 چيز است: صدقه جاريه (وقف) که اجر و مزدش به او مي رسد، دانشي که پس از او مورد استفاده واقع شود و فرزند شايسته اي که خيري در برداشته باشد.(مطهري، 38-37)
در هر صورت نقش وقف در فعاليت هاي نيک و خير و ارائه خدمات به اشخاص و موسسه ها، سرپرستي ايتام، ضعفا، فقرا و مراقبت و توجه بر اوضاع و احوال آنان انکارناپذير است.
علاوه بر اين وقف در عرصه هاي تاسيس و مديريت مساجد، مدارس، آموزشگاه ها، دانشگاه ها، کتابخانه ها، درمانگاه ها و حتي آرامگاه ها نيز شرکت مي کند حتي وقف کنندگان به آسايش مسافران نيز توجه داشته اند و استراحتگاه هايي به اين منظور در برخي راههاي اصلي مي ساختند. به هر حال از آنجا که هيچ محدوديتي براي وقف کننده در نظر گرفته نمي شود، البته تا زماني که وقف مستلزم گناه و معصيت نباشد، عرصه وقف همچنان رو به گسترش است. در هر حال با وجود اين که وقف در طول تاريخ توسط حکومت هاي مختلف، دوران پر از فراز و نشيبي را گذرانده، اما حکومت هايي هم بوده اند که در عصر آنها، وقف دوران طلايي رشد خود را طي کرده است. مانند دوران عباسيان که توجه شاياني در آن به عمل وقف صورت گرفت، به طوري که درآمد موقوفات سالانه بالغ بر صدها هزار دينار طلا مي گرديد و نظاميه هاي بغداد و نيشابور از اين طريق اداره مي شدند.
در اين عصر تشکيلاتي به نام ديوان اوقاف نيز براي رسيدگي به امور وقفي وجود داشت. وقف از قرن چهارم تا هفتم هجري نيز رونقي به سزا داشت، تا جايي که در قرن ششم به دليل استقبال مردم، سنت حسنه موقوفات به منظور تاسيس مدارس، بيمارستان، کتابخانه و مصارف عامه گسترش فراوان يافت و ضرورت رعايت ضوابط شرعي ايجاب کرد تصدي امور موقوفات بر عهده دانشمندان و علماي دين واگذار شود.
در دوران صفويه نيز به دليل تنوع فراوان موقوفات و انجام امور ثبت در دفاتر ويژه و مصرف عوايد گوناگون آنها بر اساس مفاد وقف نامه ها، تشکيلاتي مانند وزارت اوقاف براي اولين بار در کشور تاسيس شد. در هر صورت، وقف يکي از عوامل تاثيرگذار در شکوفايي تمدن اسلامي بوده است.
البته در کشورهاي اروپايي فکر ايجاد سازماني که دارايي آن به اهداف خير اختصاص يابد از ديرباز وجود داشته است و هم اکنون بنيادهاي خيريه در بيشتر کشورها سهم بزرگي در امور اجتماعي و سياسي و اقتصادي به عهده دارند، مانند بنياد نوبل در سوئد. گر چه موقوفات و بنيادهاي وقفي در کشورهاي غربي با موقوفات اسلامي تفاوت بسياري دارند، اما در مواردي که مقصود آنها حل مشکلات عمومي، پشتيباني، تشويق، ترغيب و ترويج دانش وفن است، وجوه مشترکي دارند.(لاريجاني، 15-14)
به هر حال به منظور فعال سازي اوقاف در زمينه توسعه اقتصادي و اجتماعي ملل و جوامع اسلامي و رفع مشکلات اقتصادي اقشار فقير جامعه و همچنين در پاسخ به درخواست تعداد زيادي از کارشناسان مبني بر ضرورت تاسيس يک نهاد جهاني براي اوقاف اسلامي، بانک توسعه اسلامي به تاسيس بنياد جهاني وقف در نوامبر سال 2000 ميلادي اقدام کرد.
اهداف اين بنياد جهاني براساس مفاد ماده 3 آيين نامه بنياد از اين قرار است:
1-حمايت و پشتيباني از شبکه اي از موسسات وقفي براي پيگيري و انجام اهداف خيريه شرعي
2-مراقبت و نظارت بر موسسه هاي وقفي و حمايت از آنها و ايجاد هماهنگي ميان آنها
3-کمک به دانشجويان و ارائه بورس تحصيلي در رشته هايي که امت به آنها نيازمندند.
4-تاسيس و پشتيباني از موسسات و برنامه هاي آموزشي، بهداشتي و اجتماعي
5-مبارزه با فقر براي ريشه کن کردن رنج مردم جهان از طريق توسعه گسترش و توانايي ها
6-تهيه ابزارها و وسايل امداد رساني و ارائه آنها به صورت کالا و خدمات
7-همکاري با دولتهاي عضو بانک به منظور وضع قوانين يکسان براي وقف(گزارش نهايي بانک توسعه اسلامي 13-11)
وقف به عنوان يکي از پديده هاي مهم اجتماعي و فرهنگي جهان اسلام و يکي از ابزارهاي رسيدن به توسعه در جوامع اسلامي مي تواند در گسترش علمي، دانش و فناوري در سطح جامعه نقش سازنده اي داشته باشد.
اجراي علمي و شفاف نيات واقفين از سوي متوليان موقوفات و ادارات اوقاف و تجليل مستمر از نيکوکاران و تشويق آنها به منظور انفاق مال و تبيين برکات وقف براي عامه مردم، از جمله راههايي است که زمينه رشد و توسعه اين نهاد اجتماعي را فراهم مي کند.
