وقف در کتاب و سنت

در قرآن اصطلاح صريحا نيامده است و فقط با اصطلاح صدقه در آيه‏ي شريفه‏ي «انما الصدقات للفقراء» (2) و ديگر آيات هم معنا به آن اشاره شده است، البته بنا به قولي که مي‏گويد وقف نيز نوعي صدقه است (3)
همين طور اصطلاح رايج «وقف» در احاديث پيامبر نيز نيامده است، و صرفا به نام «التحبيس» و «التسبيل» وارد شده است، مانند حديث «حبس و سبل الثمرة» (4)
و معني تحبيس الأصل، به ارث نگذاشتن آن و عدم تصرف و در عين وقف مثل فروختن يا بخشيدن آن و يا رهن و اجاره و عاريه دادن شي‏ء موقوفه و از اين قبيل است و تسبيل المنفعة مصرف کردن سود و بهره‏ي وقف به صورت بلاعوض در ممل يا موردي است که واقف تعيين کرده است (5)
بر اين اساس سبل ضيعته يعني آن را در راه خدا مصرف کرد. و اين با معناي لغوي که نگه‏داشتن (اختصاص دادن) اصل و بخشيدن بهره است تفاوتي ندارد.

وقف نزد فقهاي شيعه‏ي اماميه

فقهاي شيعه وقف را اين گونه تعريف کرده‏اند: «وقف
عقدي است که نتيجه‏ي آن، نگه‏داشتن اصل و اطلاق بهره است» (6)
صاحب جواهر از فقيهان بزرگ اماميه (متوفاي 1266) به استناد حديث نبوي ياد شده تبديل کلمه‏ي «الاطلاق» را به «التسبيل» شايسته‏تر مي‏داند. وانگهي تعبير «تسبيل» مبناي بهتري براي اراده‏ي مفهوم وقف است تا اطلاق، زيرا تسبيل که از صدقات است مفهوم قربت را نيز در خود دارد (7)
گاهي نيز وقف با اصطلاحاتي همچون حبست اختصاص دادم و سبلت بهره را بخشيدم و تصدقت صدقه دادم، مي‏آيد و کساني که قايل به تحبيس (اختصاص دادن) و تسبيل (بخشيدن بهره) هستند به حديث پيامبر (ص) که پيش از اين ذکر شده استناد مي‏کنند.
و کساني که قايل به «صدقه» هستند نيز به روايت پيامبر در اين مورد استشهاد مي‏جويند که فرموده است: «اذا مات ابن آدم انقطع عمله الا من ثلاث: صدقة جارية أو علم ينتفع به او ولد صالح يدعوله» (8) يعني: وقتي آدميزاد مي‏ميرد همه‏ي اعمالش جز سه عمل پايان مي‏يابد: صدقة جاريه دانشي که از آن بهره گرفته شود و فرزند نيکوکاري که برايش دعا کند.
و نيز به اين فرمايش امام علي (ع) استشهاد مي‏کنند که فرمود «الصدقة، و الحبس ذخيرتان، فدعوهما ليومهما» (9) يعني: صدقه و حبس (نگه داشتن اصل چيزي براي رسانيدن سود آن به نيازمندان) دو ذخيره هستند، آن دو را براي روز خودش واگذاريد.
همين طور روايات چندي از امامان معصوم رسيده که در آنها وقف به معني صدقه آمده است، از جمله‏ي آنها روايتي است از امام جعفر صادق (ع) که مي‏فرمايد: «تصدق رسول الله (ص) بأموال جعلها وقفا و کان ينفق منها علي أضيافه» (10) يعني: رسول اکرم (ص) اموالي را که وقف کرده بود، صدقه دادند و از آن براي ميهمانانش خرج مي‏کردند.
در هر صورت واژه‏ي صريح و روشن مربوط به وقف «وقفت» است، و ساير نامها به قرينه بر آن دلالت دارند (11)

وقف نزد امت‏هاي پيشين

برخي منابع ذکر مي‏کنند که وقف نزد امت‏هاي گذشته شناخته شده بوده است، يعني از زماني که پرستش و عبادت وجود داشته است، مردم املاکي را وقف مي‏کردند و پرستش‏گاه قرار مي‏دادند (12)
مسأله‏ي وقف به پرستش گاهها محدود نشده است، زيرا ملاحظه مي‏کنيم «بنوت» يکي از حکام نوبي‏ها (نوبه) در روزگار رامسس چهارم زميني را اختصاص داده بود تا هر سال از ثمره و محصول آن گوساله‏اي بخرند و براي روح او قرباني کنند (13)
پژوهشهايي که در رابطه با شناخت امور خيريه در تاريخ گذشته صورت گرفته نشانگر آن است که وقف نزد يونانيان باستان نيز وجود داشته و آنها در برخي شهرهايشان زميني را براي برپايي مراسم ديني و مذهبي وقف مي‏کرده‏اند. (14)
همين طور رومي‏ها در دوران جمهوريت و پس از پيدايش آيين مسيحيت، تشکيلات مترقي‏تري يافتند، بدين ترتيب که دولت روم فردي را مأمور کرد تا پيوسته بر اجراي شرايط تعيين شده از سوي وقف کنندگان نظارت داشته باشد. (15) و از اينجا معلوم مي‏شود که وقف نزد رومي‏ها نيز وجود داشته است اما پس از پيدايش مسيحيت سازمان و اداره‏ي کاملتري يافته است.
در دوره‏ي جاهليت نيز عرب‏ها پرستش گاهها و معابدي داشته‏اند و در آنها جاي مخصوصي وجود داشته که هدايا و نذورات پرستش گاه و معبد و غلات موقوفه‏ي آنجا را در آن اماکن و جاهاي مخصوص انبار مي‏کرده‏اند (16)
اما در مورد وقف بر فرزندان (ذري) گفته شده است که در مصر باستان وقف از نوع نگهداري عين مال و غير قابل تمليک و تملک بودن آن وجود داشت که بهره‏ي عين مال را براي خانواده و فرزندان و پس از ايشان براي فرزندان آنها در نظر مي‏گرفته تا ايشان از سود آن بهره ببرند بي‏آنکه يکي از آنها بتواند در آن عين چنان تصرفي داشته باشد که مالکيت او را بر آن ثابت کند. همچنين شرط مي‏کرده‏اند که اداره‏ي عين مال وقف شده را پسر بزرگ هر طبقه بر عهده داشته باشد، همين طور اين موقوفات ضمن عقدها (قراردادهايي) برقرار مي‏شد که در آن به عدم جواز تصرف در عين تصريح مي‏شده است (17)
رومي‏ها نيز به نظام نگهداري اصل مال (وقف) براي فرزندان (الحبس الذري) از طريق وصيت پايبند بودند. گر چه اين نظام مربوط به يک طبقه (نسل) بود اما اين طبقات (نسل‏ها) بيشتر شدند تا اينکه کار اين نوع وقف به فلج شدن وضع اقتصادي و اجتماعي انجاميد و زماني که امپراتور کنستانتين - امپراتور روم شرقي که پايتختش بيزانس يا همان آستانه بود - در قرن ششم ميلادي يعني پيش از ظهور اسلام به قدرت رسيد، قوانين او در سراسر امپراتوري که مصر و شام را نيز شامل مي‏شد اجرا مي‏گرديد. سرانجام امپراتوري روم از اين وقف براي فرزندان (وقف ذري) آسيب ديد، لذا مقرر شد محدود به زمان خاص و چهار طبقه (نسل) معين باشد، تا پس از آن ملک آزاد شده‏ي
نسل‏هاي بعدي شود (18)
اين نوع وقف (وقف فرزندان) براي چند نسل در اروپا ادامه يافت، گاهي به نام «استخلاف» يعني بر مال خويش جانشين قرار دادن، و زماني به نام «ارشديت» يعني وقف بخشي از دارايي اشراف براي بزرگ خاندان به منظور تأمين هزينه‏اي که سمت بزرگ خاندان بودن در بر داشت. اين سمتي بود که بزرگ خاندان، از بزرگ پيشين به ارث مي‏برد. به هر حال اين وضعيت در اروپا در دوران پادشاهان و تزارها ادامه يافت، تا جايي که دولت‏ها آسيب‏هاي اين نظام وقفي را حس کردند و لذا آن را محدود به طبقات (نسل‏هاي) معيني نمودند تا بعدها ملک آزاد شود.
هنگامي که انقلاب کبير فرانسه پيش آمد، اين نظام را با مصوبه‏ي صادره در تاريخ 14 اکتبر 1792 منسوخ کرد و سپس با برقراري نظام اشرافيت در دوران حکومت ناپلئون اول، نظام ارشديت مجددا معمول شد اما بعدا با قانون 11 / 3 / 1949 از بين رفت (19)
از نمونه‏هاي محدودي که از نظام وقف در ميان ملت‏هاي پيش از اسلام ارائه داده شد، روشن مي‏شود که وقف در هر دو شکل وقف خيريه و وقف بر فرزندان وجود داشته و متداول بوده است.

 

.:استفاده صحيح از موقوفات مبارزه با فقر است
نماينده ولي فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه کشور استفاده درست و صحيح از موقوفات را مبارزه با فقر عنوان کرد.
حجت الاسلام والمسلمين علي محمدي در همايش مديران، معاونان و کارکنان سازمان اوقاف و امور خيريه با اشاره به تأکيدات مقام معظم رهبري در فرمايشات نوروزي مبني بر مبارزه با فقر، فساد و بي عدالتي گفت: کساني که مي خواهند در جامعه ناعادلانه زندگي کنند در مقابل عدالت مقاومت مي کنند برخي سر و صداها به خاطر به خطر افتادن منافع نامشروع است. وي با بيان اينکه نامگذاري سال جاري از سوي مقام معظم رهبري به نام همت مضاعف، کار مضاعف مبناي قرآني و روايي دارد تصريح کرد: رسانه ها و مطبوعات بايد اين فرهنگ را در جامعه ايجاد کنند که هر کس تلاش بيشتري را براي منفعت رساني و خدمت بيشتر به مردم دارد از امتياز و محبوبيت بيشتري برخوردار شود و کسي هم که تلاش کمتري دارد از منفعت و امتياز کمتري برخوردار شود.
نماينده ولي فقيه در سازمان اوقاف با تأکيد بر اينکه همت مضاعف و همت برتر با آرزو و تخيل تحقق پيدا نمي کند تصريح کرد: همت مضاعف و کار مضاعف در جامعه سعي و کوشش برتر لازم دارد و با آرزو و تخيل تحقق پيدا نمي کند بلکه تلاش بالاي همه آحاد جامعه را مي طلبد.
حجت الاسلام محمدي افزود: عقب ماندگي هاي کشور در عرصه هاي مختلف تنها با همت و کار مضاعف جبران مي شود و اين شدني است چنانکه دانشمندان ما در سالهاي اخير با تلاش دوچندان و نوآوري هاي شگفت آور در عرصه هاي نانو، دانش هسته اي، فضا نوردي و سلولهاي بنيادين جايگاه علمي ايران را به رتبه دهم دنيا ارتقا بخشيدند.
وي اشتغالزايي، توليد فکر و توسعه کتابخواني، ايجاد کرسيهاي آزادانديشي و اجراي لايحه هدفمند کردن يارانه ها را از جمله تأکيدات مقام معظم رهبري در فرمايشات نوروزي برشمرد و افزود: براي تحقق فرمايشات مقام معظم رهبري مي طلبد تا همه مسئولان کشور و آحاد مختلف مردم در سال جديد همت و تلاش و فعاليت خود را دوچندان کنند.
محمدي با اشاره به ضرورت مبارزه با فقر و فساد و بي عدالتي تأکيد کرد: اسلام نمي پسندد که مسلمانان فقير باشند و ما را به زهد توصيه مي کند نه فقر و حتي امام علي (ع) تأکيد دارند که ممکن است فقر به کفر بيانجامد و هيچ يک از ائمه معصومين هم جامعه اسلامي را به فقر توصيه نکرده اند.
سرپرست سازمان اوقاف در ادامه با اشاره به اينکه يکي از اهداف حکم ديني و مترقي وقف در اسلام مبارزه با فقر است تأکيد کرد: براي مبارزه با فقر با استفاده صحيح از موقوفات مي توان گامهاي بلندي را برداشت چرا که نيت خير بسياري از واقفان مبارزه و ريشه کني فقر و محروميت بوده است.
وي با اشاره به ضرورت مبارزه با موقوفه خواري تصريح کرد: بايد با تدبير و شجاعت فضا را براي موقوفه خواران و دست اندازان به مال و املاک وقفي نا امن کرد. البته آنها سر و صدا ايجاد مي کنند اما بايد با شجاعت، درايت و تدبير به مبارزه با پديده زشت موقوفه خواري پرداخت.
حجت الاسلام محمدي گفت: هنوز بخشي از اموال و املاک وقفي شناسايي نشده و دست افراد متخلف و موقوفه خوار است و بر ما واجب است که از حقوق موقوفات دفاع کنيم و با آنها مبارزه کنيم .
نماينده ولي فقيه در سازمان اوقاف و امور خيريه شناسايي اموال وقفي، تشکيل بانک اطلاعات، آگاهي از اوضاع موقوفات، بازرسي و محاسبه دقيق را از جمله لوازم مبارزه با موقوفه خواري دانست و تصريح کرد: بزرگترين سرمايه سازمان اوقاف مردم هستند که براي حفظ و جلب اين سرمايه بايد اعتماد و اطمينان مردم را نسبت به وقف و سازمان اوقاف جلب کرد.
سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه در پايان با بيان اينکه بقاع متبرکه يکي از سرمايه هاي معنوي و اصلي کشور است افزود: حفظ و نگهداري درست و اصولي از بقاع متبرکه، نظافت و نظارت بر بهداشت اماکن زيارتي و برخورد درست و مؤدبانه با مردم از جمله انتظارات ما از پرسنل و خدام بقاع متبرکه کشور است.

مرتضی رییسی دهکردی”  افزود: برای رسیدن به افق چشم انداز ۲۰ ساله نظام که براساس آن ایران در همه زمینه ها ، کشور نخست منطقه می شود،باید تلاش مضاعف کرد و نامگذاری این سال با نام همت مضاعف و کار مضاعف موجب حرکت به سمت افق پیشرفت و توسعه می شود.
به گفته وی،فرمایش مقام معظم رهبری در پیام نوروزی،کارکرد همه دستگاه های اجرایی کشور که به مردم خدمت رسانی می کنند را شامل می شود.
معاون وزیر آموزش و پرورش و رییس سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور گفت:در این بین دستگاه های اجرایی و عمرانی کشور در جهت تلاش مضاعف و توسعه پروژه های عمرانی کشور بیشتر فعال خواهند شد و با وجود منابع و ظرفیت های کارشناسی، بیشترین خدمت رسانی را به مردم خواهد داشت.
به گفته وی،یکی از این دستگاه ها که بیشترین خدمت رسانی به مردم را دارد وزارت آموزش و پرورش است و بخش عمرانی وزارت آموزش و پرورش نیز در این امر همت و کار مضاعفی را در خدمت رسانی به مردم و تولید و توسعه پروژه های عمرانی خواهد داشت.
رییسی یادآور شد:سازمان نوسازی،توسعه و تجهیز مدارس کشور به عنوان بازوی اجرایی وزارت آموزش و پرورش با استفاده از منابع دولتی، مشارکت خیرین مدرسه ساز و مردم تلاش بیشتری در امر تحقق همت مضاعف و کار مضاعف با بهره گیری از روش های روز دنیا خواهد داشت.
عضو سازمان نظام مهندسی ایران گفت: با همت، تلاش و کار مضاعف در امر ساختمان سازی، عمر مفید ساختمان ها را باید افزایش داد و در مناطق محروم کشور این تلاش ها افزایش خواهد یافت.
رییسی یادآور شد:با بهره گیری از تمامی ظرفیت کارشناسی سازمان نوسازی مدارس کشور و خیرین مدرسه ساز و افراد نیکوکار منابع بهینه تر مصرف می شود و بهره وری بیشتری در امر ساخت وساز مدارس در حال انجام است.
وی گفت:پیام نوروزی مقام معطم رهبری افق روشنی برای کار و تلاش مضاعف فراهم کرد و این کار مضاعف، کام ملت ایران را شیرین خواهد کرد و مردم حلاوت و شیرینی کار را خواهند چشید چرا که این تجربه جهانی است که هر کشوری بیشتر تلاش کرد موفق تر خواهد بود و مردم در رفاه بیشتری خواهند بود.
معاون وزیر آموزش و پرورش و رییس سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور گفت: تمامی مسوولان نظام جمهوری اسلامی پیام نوروزی مقام معظم رهبری را سرلوحه همه امور خود قرار داده و فرمایشات ایشان را افق و چشم انداز همه کارهای می دانند به همین جهت امسال کشور شاهد تحولی بزرگ در ساخت و سازها خواهد بود.
رییسی یادآور شد: فتنه های اخیر در کشور باعث تاخیر در اجرای پروژه ها به ویژه پروژه های عمرانی شد چرا که توسعه کشور نیازمند آرامش است و حصول آرامش باعث خدمت رسانی بیشتر می شود.
وی گفت: پیشرفت جامعه و تامین زیرساخت ها و نیازهای مردم و گسترش زیرساخت های کشور، نیازمند فضای آرام همراه با تلاش و کار است.
به گفته وی،از سال های ۸۴تا ۸۸ در دولت نهم نشاط و برنامه ریزی مناسبی برای ارائه خدمت رسانی به مردم گامهای بلندی برداشت و خدمات ارزنده ای در ساخت و ساز و ایجاد عدالت اجتماعی را ارائه کرده و پیشرفت های بزرگی در امر پروژه های عمرانی حاصل شد و این تلاش مضاعف و کار مضاعف در دولت دهم نیز تداوم خواهد یافت.
معاون وزیر آموزش و پرورش و رییس سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور گفت: همان گونه که مقام معظم رهبری تاکید کردند خدمت رسانی به مردم تعطیل بردار نیست به همین جهت در سال جاری ملت ایران شاهد جهش عظیم تری نسبت به گذشته در زمینه خدمت رسانی خواهند بود.
رییسی گفت: ملت ایران با حضور ۸۵درصدی خود در انتخابات اثبات کردند که حامی مسوولان دلسوز و حامی کار و تلاش هستند و انچه برای مردم مهم است پیشرفت و توسعه کشور است و کار و تلاش مسوولان نیز از دیده مردم پنهان نخواهد بود.
معاون وزیر آموزش و پرورش تصریح کرد: رییس جمهوری اسلامی ایران و هیات دولت با تمام توان خود در امر خدمت رسانی به مردم تلاش می کنند به همین جهت ملت همیشه در صحنه ایران، در دولت نهم و دولت دهم طعم خوش خدمت دولت مردان را از نزدیک لمس کرده اند.