بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (6)
نويسنده:
علي سعادت پناه
۲.هدف علم اقتصاد اسلامی آيا هدف علم اقتصاد اسلامى فقط توضیح، تبیین و پیشبینی پدیدههای اقتصادی است يا هدفی هنجاری و دستوری نیز دارد يا اينكه هر دو را با هم در دستور كار خود قرار داده است؟ اسلام دین هدایت، و هدف آن رساندن انسانها به قلّه کمال (عبودیت خداوند) است. در اسلام نهتنها مبانی روشهای وصف و تبیین وضعیت موجود بیان شده؛ بلکه وضعیت مطلوب و اصول و قواعد حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب نیز بیان شده است.
نويسنده:
علي سعادت پناه از دیدگاه شهید صدر زمانی علم اقتصاد اسلامی بهصورت حقیقی متولد میشود که دو شرط محقق شود: یکی آنکه مذهب و نظام اقتصادی اسلام در جامعه اجرا شود و دیگر آنکه پدیدهها و تجربه های اقتصادی در چنین جامعهای بهصورت منظم مطالعه شود. بنابراین، از دیدگاه شهید صدر تفاوت علم اقتصاد اسلامی و غیراسلامی فقط در جامعه ای است که علم اقتصاد حوادث و پدیدههای اقتصادی آن را مطالعه میکند. بهعبارت دیگر، تفاوت فقط در موضوع علم اقتصاد است؛ ولی در اهداف و روش بین علم اقتصاد اسلامی و غیراسلامی فرقی نیست. بر این اساس، لازم است نظریه شهید صدر درباره علم اقتصاد اسلامی را در سه محور موضوع، هدف و روش علم اقتصاد اسلامی بررسی کنیم تا به درستی یا نادرستی آن پی بریم.
نويسنده:
علي سعادت پناه ۱. چنانکه گذشت، شهید صدر معتقد است افراد در عملیات تولید از طبیعت نفع میبرند و در نظام اجتماعی که روابط بین آنها را تعیین میکند، این منافع را تقسیم میکنند (همان: ص ۳۳۵). از کلام پیشین برمیآید که وی معتقد است روابط انسانها با یکدیگر در یک نظام اجتماعی فقط به منظور توزیع منافع است، نه تولید آن. این مطلب صحیح نیست؛ زیرا تولید همواره بهصورت فردی انجام نمیشود. انسانها برای تولید منافع نیز همچون توزیع آن، با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.
نويسنده:
علي سعادت پناه شهید صدر به دو فرق اساسی بین مذهب و علم تصریح میکند: ۱. مذهب روش تنظیم حیات است؛ ولی علم تفسیر حوادث زندگی است (همان، ص ۳۷۸). بهعبارت دیگر، مذهب انقلابی برای تحول واقع فاسد و تبدیل آن به واقعِ سالم است؛ ولی علم، تفسیر موضوعی واقع است (همان: ص ۳۳۱). ۲. اندیشه عدالت حد فاصل بین مذهب و علم و علامت فارق بین اندیشه های مذهبی و نظریات علمی است (همان: ص ۳۸۱).
نويسنده:
علي سعادت پناه شهید صدر درباره نظام اجتماعی میفرماید: مردم در حیات اجتماعی خود با دو نوع عملیات مختلف سروکار دارند: یکی تولید و دیگری توزیع. مردم از یک سو درگیر جنگ با طبیعت برای مطیعکردن آن در جهت امیال خود میشوند و در این جنگ تا جایی که تجربیاتشان اجازه میدهد، به ابزار تولید مسلّح میشوند. و از سوی دیگر بین آنها روابط معیّنی بر قرار میشود که این روابط، ارتباط افراد با یکدیگر را در شؤون گوناگون زندگی تعیین میکنند.
نويسنده:
علي سعادت پناه پرسش از هویت اقتصاد اسلامی حدود نیم قرن قدمت دارد و پاسخهای گوناگونی به آن داده شده است. در این میان کسانی وجود دارند که برای اقتصاد اسلامی فقط هویتی فقهی ـ حقوقی قائلند، و کسانی نیز یافت می شوند که معتقدند اسلام افزون بر احکام اقتصادی، دارای مکتب، نظام و حتی علم اقتصاد ویژه ای است (یوسفی، ۱۳۷۹: ص ۲۱ ـ ۳۴). شهید صدر در کتاب اقتصادما در بحثی با عنوان «اقتصاد اسلامی علم نیست» در صدد اثبات این مطلب است که اقتصاد اسلامی دارای هویت مذهبی است و هویت علمی ندارد و تا وقتی که جامعه اسلامی تحقق خارجی نیافته، مطالعات علمی ممکن نیست؛ در نتیجه، علم اقتصاد اسلامی نمیتواند وجود حقیقی بیابد (صدر، ۱۴۰۸ق: ص ۳۳۰ ـ ۳۳۴).
نويسنده:
علي سعادت پناه به نظر مى رسد كه سرمایه انسانى زیر بناى تمام نظریات اقتصادى برداشت شده از مكتب و نظام اسلامى است. امام موسى صدر نقش كار را در توزیع درآمد و امتیازات آن را در مقابل سرمایه به وضوح نشان می دهد شهید محمد باقر صدر علاوه بر توزیع درآمد ، اهمیت آن را هنگام توزیع اولیه ثروت و نیز در فرآیند تولید نشان مى دهد. پیداست كه نیروى كارى كه مىتواند زمین مواتى را احیا و یا معدنى را كشف و بهرهبردارى كند یا در یك سفره زیرزمینى با حفر چاه آب حیازت كند نیروى كار ساده اى نیست .
نويسنده:
علي سعادت پناه به نظر مى رسد كه سرمایه انسانى زیر بناى تمام نظریات اقتصادى برداشت شده از مكتب و نظام اسلامى است. امام موسى صدر نقش كار را در توزیع درآمد و امتیازات آن را در مقابل سرمایه به وضوح نشان می دهد شهید محمد باقر صدر علاوه بر توزیع درآمد ، اهمیت آن را هنگام توزیع اولیه ثروت و نیز در فرآیند تولید نشان مى دهد. پیداست كه نیروى كارى كه مىتواند زمین مواتى را احیا و یا معدنى را كشف و بهرهبردارى كند یا در یك سفره زیرزمینى با حفر چاه آب حیازت كند نیروى كار ساده اى نیست .
بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (5)
نقد نظریه شهید صدر درباره علم اقتصاد اسلامی
بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (4)
نقد دیدگاه شهید صدر درباره نظام اجتماعی و اقتصادی
بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (3)
مذهب، نظام اقتصادی و علم
بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (2)
نظام اجتماعی اسلام
بررسی هویّت اقتصاد اسلامی از دیدگاه صدر (1)
مقدمه
اندیشه های اقتصادی امام موسی صدر (9)
خلاصه و نتیجه گیری
اندیشه های اقتصادی امام موسی صدر (9)
خلاصه و نتیجه گیری
